Thọ Xuân cuối cùng cũng thất thủ, Viên Thuật chẳng kịp lo cho gia quyến, chỉ kịp mang theo con trai và một số tướng lĩnh rời khỏi thành. Nhưng Nhữ Nam cũng đã bị chiếm, Viên Thuật lâm vào cảnh vô phương trốn thoát, đành nghe theo lời khuyên của thuộc hạ, chuẩn bị đến Hà Bắc nương nhờ Viên Thiệu. Tuy nhiên, đường xa cách trở, lãnh địa của Tào Tháo trải dài trên hầu hết hành trình, khó khăn trùng trùng.
Khi băng qua Từ Châu, những binh sĩ còn lại theo Viên Thuật dần dần tản đi. Không tiền không lương, tương lai mờ mịt, ai còn muốn đi theo hắn?
“Vì sao lại đến nông nỗi này?” Dưới chân núi Phục Ngưu, Viên Thuật ngồi bệt xuống tảng đá xanh, dù đang lâm cảnh khốn cùng, hắn vẫn yêu cầu dọn sạch tảng đá mới chịu ngồi. Nhìn núi rừng xanh mướt trước mặt, Viên Thuật không khỏi ngẩn ngơ, hắn không sao hiểu nổi vì sao mình lại rơi vào hoàn cảnh này.
“Chủ công, uống chút nước đi.” Dương Hoằng cẩn thận mang lại một chén ngọc chứa nước cho Viên Thuật.
Viên Thuật uống vài ngụm, chợt thở dài nói: “Nếu có nước mật thì tốt biết mấy…”
Dương Hoằng và Viên Diệu liếc nhìn nhau, lắc đầu bất lực. Giữa núi hoang rừng sâu này, lấy đâu ra nước mật? Thứ này nhà thường dân còn khó có, huống hồ họ đang lâm cảnh khốn cùng.
Đến giờ này mà Viên Thuật vẫn chưa nhìn rõ tình thế. Nghĩ đến điều này, Dương Hoằng bỗng cảm thấy người trước mặt thực sự không xứng đáng để mình phụng sự nữa. Đêm hôm ấy, khi mọi người đã ngủ say, ông chuẩn bị lặng lẽ rời đi, nào ngờ một bàn tay đặt lên vai khiến ông giật mình quay lại, thì ra là Nghiêm Tượng.
Nghiêm Tượng ra hiệu ra ngoài. Khi cả hai ra khỏi nơi cắm trại, Dương Hoằng mới nói: “Nghiêm huynh cũng muốn rời đi?”
“Viên Thuật thực khó thành đại sự, chúng ta phụng sự đến hôm nay cũng đã là tận tình tận nghĩa rồi. Dù đến được Hà Bắc, theo hắn cũng khó thành công, chi bằng tìm một con đường khác.”
Dương Hoằng gật đầu. Hai người cùng suy nghĩ như nhau, bước đi sóng vai, rất nhanh chóng biến mất vào bóng đêm.
Sáng hôm sau, Viên Thuật tỉnh dậy, phát hiện Dương Hoằng đã rời đi, liền nổi giận đùng đùng, trút giận vào khoảng không, nhưng rồi chỉ có thể bất lực. Quay sang Viên Diệu, ông hỏi thất thần: “Sao lại thành ra thế này?”
“Phụ thân…” Viên Diệu không biết phải nói sao cho phải. Thực ra, nếu không phải vì là con trai của Viên Thuật, có lẽ chàng cũng đã lặng lẽ rời đi như Dương Hoằng. Dù Viên Thuật có ngàn vạn lỗi lầm, nhưng ông vẫn là cha ruột, Viên Diệu không đành lòng trách móc, chỉ có thể gượng cười an ủi: “Đời người vốn lạnh ấm khác nhau, từ xưa đến nay vẫn vậy. Hà Bắc dù xa, nhưng Thanh Châu thì không còn xa, đó là lãnh thổ của thúc phụ.”
Cha con Viên Thuật hướng về phía Thanh Châu, rời khỏi ánh hào quang thế gia, y phục của cả hai dần rách nát. Trên hành trình, cha con họ nếm trải đủ mọi lạnh nhạt của thế gian.
Viên Diệu dù trẻ tuổi, vốn quen được chiều chuộng, nhưng khi cần cúi mình, chàng vẫn làm được, càng đi đường dài, chàng càng lộ rõ sự trưởng thành. Viên Thuật, trái lại, không thể chấp nhận việc mình từ chỗ cao sang quyền thế giờ lại lâm cảnh đi ăn xin, hứng chịu ánh mắt khinh bỉ. Suốt đường đi, vài lần hắn ra vẻ ông chủ, khiến những người hảo tâm định cho đồ ăn cũng quay đi. Khi đến Lăng Da, cha con họ không còn bị quân Tào truy sát nữa, nhưng Viên Thuật đã suy sụp đến mức bệnh nặng.
Viên Diệu đành cõng cha lên Thanh Châu, muốn gặp Viên Đàm, nhưng với bộ dạng rách rưới này, họ làm sao diện kiến được. Viên Diệu đành tiếp tục cõng cha đến Nghiệp Thành, chặn được Điền Phong khi ông vừa bước ra từ phủ Đại tướng quân.
Nhờ có Điền Phong để ý, cha con Viên Thuật mới được gặp Viên Thiệu.
“Viên tướng quân vất vả đường xa, nhiễm phong hàn.” Thầy thuốc xem mạch cho Viên Thuật rồi lắc đầu nói với Viên Thiệu: “Nhưng vì bệnh kéo dài không trị, lại thêm trong lòng không được thỏa mãn, phong hàn có thể chữa trị, song tâm bệnh khó cứu, xin thứ lỗi lão phu bất tài, chỉ có thể kê vài thang thuốc giải phong hàn. Nhưng Viên tướng quân... e rằng không sống được bao lâu.”
“Thật không còn cách nào khác sao?” Viên Thiệu cau mày. Tuy trước kia ông từng bất hòa với Viên Thuật, nhưng thấy em trai lâm cảnh này, bao nhiêu ân oán cũ cũng vơi đi. Nghĩ cho cùng, họ vẫn là người một nhà. Trước khi vào Lạc Dương, mối quan hệ giữa hai anh em cũng không tệ. Nay thấy Viên Thuật như vậy, Viên Thiệu trong lòng cũng buồn thương.
Thầy thuốc lắc đầu thở dài: “Xin thứ lỗi, lão phu vô năng.”
“Ngài là danh y ở Ký Châu, ngay cả ngài cũng không cứu nổi sao?” Viên Diệu nắm tay thầy thuốc, nghẹn ngào hỏi.
“Xin công tử thứ lỗi…” Thầy thuốc thở dài. Cảnh này ông đã thấy không ít lần, nhưng vì đây là gia tộc danh gia vọng tộc, nên ông nói thêm: “Bệnh của Viên tướng quân là tâm bệnh, không phải thuốc có thể chữa. Nếu gỡ được tâm kết, có thể cứu mạng.”
Nói thẳng ra, Viên Thuật tự mình hủy hoại bản thân. Muốn chữa lành, vừa khó lại vừa dễ. Chỉ cần tâm trạng hắn nhẹ nhàng, bệnh sẽ tự khỏi.
Nhưng làm sao để Viên Thuật thông suốt trong lòng?
Tâm kết của Viên Thuật là gì?
Điều này phức tạp lắm.
Nếu có thể mang đầu Tào Tháo tới trước mặt Viên Thuật, có thể hắn sẽ vui phần nào, mà nếu có thêm đầu Tôn Quyền, Lữ Bố, có lẽ hắn sẽ vui thêm một chút. Nhưng… điều này có khả thi không?
Viên Diệu hiểu rõ muốn tháo gỡ tâm kết cho cha, nhờ ngoại lực là bất khả thi, chỉ có thể dựa vào chính Viên Thuật tự suy ngẫm.
Nhưng Viên Thuật… rõ ràng chẳng thể nào tự nghĩ thông suốt. Đến ngày thứ ba ở Nghiệp Thành, hắn không qua khỏi, lìa đời. Viên Diệu khóc lóc thảm thiết, Viên Thiệu an ủi bên cạnh, rồi lo liệu tang lễ long trọng cho Viên Thuật. Sau đó, ông còn giữ Viên Diệu lại trong phủ làm quan. Dù giữa ông và Viên Thuật có không ít mâu thuẫn, song đối với đứa cháu này, Viên Thiệu vẫn rất yêu quý. Nhất là sau chuyến đường xa gian khổ, Viên Diệu một mình gánh vác sinh kế, hiếu thuận với cha, điều này thật khiến người ta không thể không có thiện cảm.
Không lâu sau, Viên Thiệu phong cho Viên Diệu làm Quận thừa, quản lý Ngụy quận, quả là sủng ái hết mực.
Đồng thời, Viên Thiệu cũng khó chịu khi thấy Tào Tháo trong thời gian ngắn đã trở thành bá chủ Trung Nguyên, nhất là khi thấy kết cục bi thảm của Viên Thuật.
Mâu thuẫn giữa hai nhà họ Viên vốn là chuyện nội bộ, nhưng Tào Tháo không nên quá khắc nghiệt với người nhà họ Viên, ức hiếp em trai mình đến mức không để lại cả tính mạng!
Dù biết Viên Thuật chết là tự làm tự chịu, nhưng Viên Thiệu vẫn ghi hận Tào Tháo trong lòng, muốn đánh dẹp Tào Tháo, nhưng bị Điền Phong cùng các
mưu sĩ ngăn cản.
“Chủ công, tình thế thiên hạ giờ đã rõ ràng. Lữ Bố trấn giữ Quan Trung, uy hiếp Trung Nguyên, ta đóng quân ở Hà Bắc, Tào Tháo đóng tại Trung Nguyên, ba bên chân vạc. Lữ Bố thế lớn, sức mạnh quân Quan Trung chủ công chắc hẳn còn nhớ rõ. Nếu chúng ta lúc này gây chiến với Tào Tháo, bất kể ai thắng, Lữ Bố chắc chắn sẽ ngư ông đắc lợi. Theo hạ quan, chúng ta nên liên minh với Tào để chống Lữ, thay vì tự giết lẫn nhau. Nếu lâm vào bế tắc, Lữ Bố sẽ nhảy vào, đến lúc đó, thế cục thiên hạ sẽ khó lường.” Điền Phong nghiêm túc nói.
Viên Thiệu sắc mặt hơi khó chịu. Trận trước giao chiến với Lữ Bố, không thể nói là đại bại, nhưng cũng chẳng lấy được lợi gì, lại mất tướng Văn Sửu, chuyện này ông sao quên được? Cần gì phải nhắc lại?
Ngày đó, đáng lẽ nên bí mật xử tử Điền Phong. Vừa thả ra chưa được bao lâu, đã lại gây khó chịu!
Mặc dù trong lòng nghĩ vậy, nhưng Viên Thiệu hiểu rằng Điền Phong nói đúng, nên cuối cùng không phát tác.
Hứa Du thở dài nói thêm: “Chủ công, hạ quan cũng thấy hiện tại không phải lúc tranh thắng với Tào Tháo. Quan Trung thực thi khoa cử, theo tôi được biết, nhiều người ở Ký Châu âm thầm tới Quan Trung. Nếu cứ để lâu dài, Quan Trung sẽ như nước Tần xưa, dần dần trở thành mối họa cho thiên hạ. Chúng ta nên sớm lập kế, liên kết với Tào Tháo để diệt Lữ Bố, thay vì tự hại lẫn nhau.”
Quách Đồ, Phùng Kỷ cùng các mưu sĩ khác cũng tán thành việc tạm dừng binh đao, liên minh với Tào Tháo, tích lũy lực lượng, chuẩn bị đối phó với Lữ Bố.
Đây là lần đầu tiên các mưu sĩ dưới trướng Viên Thiệu có cùng quan điểm như vậy.
“Khoa cử ở Quan Trung, các vị thấy sao?” Viên Thiệu thấy mọi người ý kiến đồng nhất, không còn cố chấp đòi đánh Tào Tháo nữa, dù cũng có vài phần tức giận. Nhắc đến Quan Trung, ông vẫn lo lắng về khoa cử, vì chính sách này dường như nhằm vào giới sĩ tộc.
Nghe vậy, Điền Phong trầm ngâm, khoa cử này ông đã phân tích với Viên Thiệu trước đó. Nó tuy là mối họa, nhưng cũng có lợi cho việc tập trung quyền lực. Song, ở Trung Nguyên hiện tại không thích hợp. Nếu tương lai giành được thiên hạ, có thể dần dần thực thi khoa cử, tập trung quyền lực.
Dĩ nhiên, trên có chính sách, dưới có đối sách. Muốn phá hoại khoa cử không phải không có cách. Chẳng hạn, chỉ cần tạo lời đồn rằng các quan trúng cử đều là con nhà thế gia, rằng Lữ Bố vẻ ngoài vinh quang nhưng thực ra là âm thầm hợp tác với thế gia.
Lời đồn này không ảnh hưởng nhiều tới bách tính, đối với họ, miễn quan không gây họa là ai cũng được.
Mục tiêu của lời đồn là các tướng Tây Lương dưới trướng Lữ Bố, những người tiên phong ủng hộ ông. Khoa cử đầu tiên sẽ đe dọa họ. Họ tuy giữ chức cao, nhưng theo luật Quan Trung, người thân họ không được hưởng đặc quyền. Nếu muốn làm quan, phải đỗ khoa cử, nếu đỗ thì tốt, không đỗ sẽ phải cầu xin Lữ Bố.
Nếu Lữ Bố đồng ý, thì những kẻ ủng hộ khoa cử sẽ không hài lòng; nếu không đồng ý, các tướng lại nổi loạn. Chính vì điểm này, Điền Phong đã sớm nêu rõ. Giờ nhắc lại cũng chẳng ý nghĩa, ông đành nghe ý kiến của các mưu sĩ khác.
Tuy nhiên, Điền Phong thất vọng vì Hứa Du, Quách Đồ, Phùng Kỷ, Thẩm Phối chỉ nói khoa cử trái với tổ tông, là đại nghịch bất đạo, nhưng không chỉ ra vấn đề cốt lõi. Họ thực sự không thấy lợi ích của khoa cử? Vì sao chẳng ai nói ra? Rõ ràng là mang tâm tư riêng.
Viên Thiệu vốn mong tìm được mưu kế khác với Điền Phong, nhưng chẳng ai nói được sâu sắc như Điền Phong, trong lòng ít nhiều không hài lòng, nhưng cũng không tiện biểu lộ. Bàn bạc một lúc về cách đối phó cục diện mới, quyết định nếu không thể đánh thì phải liên minh với Tào Tháo, cuối cùng cũng chẳng đi đến phương án cụ thể nào, đành tạm dừng lại. Thiên hạ sau một hồi biến động, lại trở về bình yên…