Quay về học viện, Hàn Ấn lại trở thành một giảng viên đứng trên giảng đường, tâm thái và cảm xúc vẫn ung dung như trước, anh chia sẻ một cách chi tiết, mạch lạc và kín kẽ về vụ án mà anh vừa tham gia phá án ở thành phố Minh Châu trước đông đảo sinh viên:
Hôm nay, chúng ta sẽ tiếp tục thảo luận về chủ đề của buổi học hôm trước: Hội chứng Stockholm hay quan hệ bắt cóc, tức là nạn nhân bị xâm hại nảy sinh các cảm xúc như tôn thờ, dựa dẫm, mến mộ… với kẻ làm hại mình. Thậm chí có thể chuyển sang chủ động giúp đỡ hung thủ thoát khỏi sự trừng phạt của pháp luật và tiếp tục gây án.
Rất nhiều án lệ trước đây đã cho thấy, mối quan hệ tình cảm rất bất thường này đều là do kẻ gây hại tạo ra trong vô thức. Thế nhưng chuỗi vụ án ở thành phố Minh Châu lại phức tạp hơn hẳn, bởi vì tất cả các vụ án đều được lên kế hoạch kĩ lưỡng, kẻ gây án đã mưu tính để chủ động thiết lập mối quan hệ ấy, từ đó khống chế một số nạn nhân, biến họ thành tòng phạm để tiếp tục gây án và làm công cụ kiếm tiền cho bản thân mình.
Nói đến đây, chắc chắn các bạn sẽ đặt ra một câu hỏi, rốt cuộc là kiểu người nào mà lại có thể nhận thức sâu sắc về bản chất của hội chứng Stockholm đến vậy? Phải chăng đó là một tên tội phạm rất giàu kinh nghiệm? Hoàn toàn không phải, kẻ này không có bất cứ một kinh nghiệm phạm tội nào, thậm chí còn từng là nạn nhân của một vụ bắt cóc. Đó là một người phụ nữ tên gọi Điền Mĩ Vân. Đối tượng này đã thừa nhận hàng loạt hành vi phạm tội đều là do bà ta sắp đặt và thao túng. Nguồn cảm hứng lại đến từ trải nghiệm của chính bản thân Điền Mĩ Vân trong quá trình bị bắt cóc bởi kẻ sau này đã trở thành chồng của bà ta, Tôn Kiện.
Tôn Kiện vốn là kẻ ham chơi lười làm, chỉ mong kiếm bộn tiền nhờ những thủ đoạn bất chính, sau Tết dương lịch năm 1989, hắn tình cờ đọc được một bài báo nói về Điền Vi Dân, một chủ thầu xây dựng đầy năng lượng tích cực tại địa phương. Bài báo còn giới thiệu về người thân của ông, chủ yếu là cô con gái Điền Mĩ Vân. Đọc xong, Tôn Kiện bỗng nảy sinh ý đồ bất hảo. Sau vài ngày lên kế hoạch, hắn đã chọn một ngày cuối tuần để thực hiện việc bắt cóc Điền Mĩ Vân khi đó đang theo học đại học ở địa phương, đưa nạn nhân về nơi ở để thực hiện các hành vi cưỡng hiếp thô bạo, tra tấn dã man, sau đó dùng điện thoại công cộng gọi cho Điền Vi Dân để hăm dọa tống tiền. Nhưng sau đó, với bản tính ranh mãnh khôn lanh, hắn nhanh chóng phát hiện ra Điền Vi Dân đã báo cảnh sát, nên lại càng ngược đãi Điền Mĩ Vân tàn nhẫn hơn. Khoảng một tuần sau, hắn quyết định tìm cơ hội để giết người bịt đầu mối.
Có lẽ là Điền Mĩ Vân đã cảm nhận thấy tính mạng của mình đang bị đe doạ, nên cố gắng khiến cho Tôn Kiện nhận ra rằng mình không còn phản kháng, chống cự kịch liệt như trước nữa. Thậm chí khi được Tôn Kiện cho ăn uống, Điền Mĩ Vân còn làm ra vẻ hết sức biết ơn. Mỗi khi hắn giở trò đồi bại, Điền Mĩ Vân cũng ra bộ hưởng ứng nhiệt tình. Tuy lúc đó Tôn Kiện vẫn có phần cảnh giác, nhưng hắn cũng nhận thấy rằng, Điền Mĩ Vân không chỉ đem lại cho hắn khoái cảm sinh lí, mà còn khiến hắn vô cùng mãn nguyện về tâm lí khi hoàn toàn kiểm soát được người khác trong tay. Thế là hắn bắt đầu cảm thấy không nỡ, hoặc cũng có thể nói là không muốn giết nạn nhân ngay lập tức, mà để cho Điền Mĩ Vân sống thêm vài ngày. Nào ngờ Điền Mĩ Vân lại càng trở nên ngoan ngoãn, thậm chí còn chủ động bày tỏ tình cảm với Tôn Kiện, và đề xuất với hắn một kế hoạch ‘giấu trời vượt biển’: Điền Mĩ Vân sẽ giả bộ mất trí nhớ, để phía cảnh sát không thể phá được vụ án bắt cóc, đồng thời để cho Tôn Kiện bước vào cuộc sống của mình với vai trò ân nhân, sau đó lại tìm cơ hội để chính thức tiến tới hôn nhân.
Nói đến đây, có lẽ các bạn đều đã nhận ra rằng, hàng loạt hành vi của Điền Mĩ Vân đều là biểu hiện điển hình của hội chứng Stockholm, hơn thế nữa, còn ở mức độ cực kì nghiêm trọng, đến mức về sau, đối tượng đã lợi dụng tiết học thí nghiệm trong phòng thực nghiệm của trường đại học để lén lút lấy cắp một lượng lớn dung môi có chứa nguyên tố Tali rồi bỏ vào nước uống của bố mình, khiến ông bố ngộ độc mà chết. Do thời đó, cả giới y tế và phía cảnh sát đều hoàn toàn xa lạ với kiểu đầu độc này, nên cùng đưa ra nhận định sai lầm, khiến cho Điền Mĩ Vân và Tôn Kiện ung dung thoát tội. Điền Mĩ Vân tay đã nhuốm máu bố mình, từ đó lại càng hoàn toàn dựa dẫm vào Tôn Kiện.
Cho đến vài năm trước, hai kẻ tiếp quản nghề chủ thầu xây dựng của Điền Vi Dân do không biết cách làm ăn nên công ty phá sản, đành dẫn theo đứa con trai đã ngoài 20 tuổi lặng lẽ trở về căn nhà cũ dưới quê, từ đó bắt đầu thực hiện hàng loạt hành vi phạm tội điên cuồng. Trong lần gây án đầu tiên, động cơ của họ thực ra rất đơn giản, chỉ là thúc ép trả nợ. Do vướng vào tam giác nợ nần nên cả ba người trong nhà Điền Mĩ Vân đã đến tận nhà khủng bố Ngô Đức Lộc lúc đó đang nợ nần chồng chất. Trong cơn giận dữ do không đòi được tiền, họ đã giam giữ hai vợ chồng Ngô Đức Lộc và Tống Song Song, còn hành hạ tra tấn hết sức tàn nhẫn. Theo lời khai của Điền Mĩ Vân, lúc đó họ muốn giam cầm và ngược đãi Ngô Đức Lộc là vì muốn thử xem anh ta còn giấu giếm khoản tiền bí mật nào hay không, nhưng nguyên nhân sâu xa hơn là muốn thông qua hành vi này để phát tiết cơn phẫn nộ do mất cân bằng tâm lí trước cuộc sống khốn khó hiện tại. Cũng chính cảnh tượng quen thuộc đó đã khiến Điền Mĩ Vân nhớ lại những trải nghiệm hồi bị Tôn Kiện bắt cóc, từ đó lần đầu tiên dùng thái độ của kẻ bàng quan để nhìn nhận lại toàn bộ quá trình bản thân mình từ nạn nhân trở thành kẻ đầu độc giết chết cha đẻ và trở thành vợ của kẻ bắt cóc. Thật đáng tiếc, giống như rất nhiều nạn nhân mắc hội chứng Stockholm khác, cho dù đã hiểu rõ bản chất của mối quan hệ này, Điền Mĩ Vân cũng không có đủ can đảm để thoát ra khỏi, không chỉ vì bản thân đã gây án mạng, mà chủ yếu là do đã quen sống dựa dẫm vào mối quan hệ này. Có thể tìm thấy rất nhiều ví dụ tương tự ở ngay xung quanh chúng ta. Chẳng hạn như chúng ta thường nhìn thấy những người ăn xin tật nguyền ngồi ở ngoài chợ hay ven đường, thực ra, rất nhiều người trong số họ không phải bị dị tật bẩm sinh, mà có thể là bị những kẻ táng tận lương tâm tàn hại từ khi còn nhỏ nên thành ra như vậy, mục đích đương nhiên là lợi dụng cơ thể tàn tật của họ để thu hút lòng thương hại của người qua đường nhằm kiếm tiền bất chính. Xét về bản chất, mối quan hệ giữa họ cũng là nạn nhân và kẻ gây hại, nhưng khi nạn nhân cảm thấy mình không thể sinh tồn với điều kiện của bản thân, trong khi kẻ gây hại lại đem tới cho họ một cơ hội sinh tồn, thì dần dần, trong họ sẽ nảy sinh tâm lí gắn bó với kẻ gây hại, coi tương lai của kẻ gây hại là tương lai của mình, coi sự an nguy của kẻ gây hại là sự an nguy của mình. Thế là họ sẽ lựa chọn thái độ ‘chúng ta cùng chống lại họ’, và có cảm giác thiếu an toàn với những người muốn cứu giúp họ.
Điền Mĩ Vân chính là như vậy, bà ta không những không oán hận Tôn Kiện, mà từ trải nghiệm bị hại của chính bản thân mình, bà ta lại đúc rút ra được cách thức gây án thông qua kiểm soát tâm hồn người khác, và còn tiếp tục mở rộng và hoàn thiện hơn nữa.
Thứ nhất, phải khiến cho nạn nhân thực sự cảm nhận thấy tính mạng của mình đang bị đe doạ. Về điểm này, Điền Mĩ Vân không những để con trai mình là Tôn Đạc sắm vai sát thủ ác nghiệt, mà còn sử dụng ví dụ thực tế để uy hiếp nạn nhân, mà ví dụ trực quan nhất chính là sai Lưu Dao dẫn hai chị em họ Vương đi xem mấy cái xác dưới sàn nhà.
Thứ hai, phải khiến cho nạn nhân hiểu rằng, muốn thoát thân là điều không thể. Do vậy, bà ta không cho nạn nhân mặc quần áo, giam giữ họ trong trạng thái lõa thể, tất cả mọi việc ăn uống, ngủ nghỉ hay đi vệ sinh đều phải tuân theo mệnh lệnh, nếu không làm theo, sẽ bị Tôn Đạc đánh đập tàn nhẫn.
Thứ ba, trong quá trình giam giữ, thi thoảng lại ban cho nạn nhân chút ít ơn huệ. Về điều này, Điền Mĩ Vân chọn cách phân biệt đối xử, cố tình tỏ ra tốt bụng với những nạn nhân dễ tiếp nhận ám thị tâm lí hơn. Ví dụ như giữa nam với nữ thì chọn nữ, giữa người già với thanh niên thì chọn thanh niên…
Thứ tư, ngăn chặn mọi tin tức bên ngoài, kiểm soát tư tưởng của nạn nhân. Hay nói trắng ra, chính là tẩy não. Bên trong môi trường bưng bít thông tin, liên tục gieo rắc vào đầu nạn nhân quan niệm: phải tôn kính và dựa dẫm vào họ mới có thể sinh tồn.
Bốn điều mà Điền Mĩ Vân đúc kết ra, vừa hay cũng rất trùng hợp với bốn đặc trưng thường gặp của hội chứng Stockholm mà chúng ta đã phân tích trong tiết học lần trước. Nhưng Điền Mĩ Vân còn cao tay hơn nữa khi đem bốn đặc trưng đó nhào trộn lại thành một khối gắn kết hữu cơ, để bổ trợ tích cực cho nhau: Bà ta bắt tất cả nạn nhân phải phơi bày trần trụi cơ thể trước mặt nhau, có thể tưởng tượng ra rằng, cho dù là vợ chồng, mẹ con hay bố con, cứ phải mặt đối mặt nhau trong tình trạng lõa thể như vậy, trong tâm lí họ sẽ nảy sinh cảm giác cực kì nhục nhã, cứ thế lâu dần, lòng tự trọng của họ sẽ bị mài mòn và tê liệt. Đó cũng chính là mục đích của Điền Mĩ Vân, bà ta muốn sử dụng phương cách này để huỷ hoại hoàn toàn lòng tự trọng vốn có của nạn nhân, sau đó lại dùng cách tẩy não để thay đổi hoàn toàn thế giới quan và giá trị quan của nạn nhân, từ đó tước đi khả năng tư duy độc lập của họ, sau đó lại ban ơn cho một vài cá thể, dẫn dắt các nạn nhân dễ mắc phải hội chứng Stockholm làm đồng bọn của mình. Các nạn nhân còn lại sẽ bị đẩy sang phía đối lập, đồng thời chỉ đạo người nhận ơn huệ sát hại các nạn nhân đối lập, sau đó kiểm soát chặt chẽ những nạn nhân còn lại, khiến họ cam tâm tình nguyện cống hiến hết tài sản cho mình.
Sau cùng, Hàn Ấn kết lại một câu: “Hiện tại, vụ án này đã được báo đài đua nhau phóng đại, phần lớn đều thêu dệt rằng Điền Mĩ Vân sở hữu năng lực siêu nhiên có thể điều khiển linh hồn người khác, còn đặt cho bà ta danh hiệu ‘sát thủ linh hồn’. Nhưng thực chất chỉ là Điền Mĩ Vân đã lợi dụng hội chứng Stockholm mà thôi, hay chính xác hơn, bất kì loài vật nào cũng có thể thuần dưỡng, kể cả con người!”
