"Sau khi bay đến Trung Quốc lần thứ 50, giờ đây tôi đã trở thành người cổ xúy tích cực nhất cho thuyết thịnh vượng kinh tế Trung Quốc."

—— Đại Tiền Nghiên Nhất, năm 2002

Lời tiên đoán mà tờ "Nhà kinh tế" đưa ra vào năm 1979 cuối cùng đã trở thành hiện thực sau 23 năm. Đầu năm 2002, gã khổng lồ ngành bán lẻ Mỹ là Walmart quyết định chuyển trung tâm thu mua châu Á của họ từ Hồng Kông về khu La Hồ, Thâm Quyến. Chủ tịch khu vực Trung Quốc là Trương Gia Thanh nói với phóng viên: "Chúng tôi đã tìm thấy người bán hàng lớn nhất." Trong bảng xếp hạng "500 doanh nghiệp toàn cầu" do tạp chí "Fortune" công bố cách đây không lâu, Walmart đứng đầu với doanh thu 219,8 tỷ USD. Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử một công ty ngành dịch vụ trở thành quán quân của danh sách 500 doanh nghiệp lớn nhất. Tổng giá trị hàng hóa mà Walmart thu mua tại Trung Quốc trong năm nay là 12 tỷ USD, tương đương với tổng kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và Nga. Theo tính toán của cây bút chuyên mục tờ "New York Times" Thomas Friedman: "Nếu Walmart là một quốc gia, nó sẽ trở thành nước xuất khẩu hàng hóa lớn thứ sáu và đối tác thương mại lớn thứ tám của Trung Quốc."

Làn sóng "Sản xuất tại Trung Quốc" bắt đầu từ khoảng năm 1998 đã trở nên tràn đầy sức sống trong năm nay, hàng hóa Trung Quốc vừa rẻ vừa đẹp cuối cùng cũng phát huy uy lực trên toàn thế giới. Tại giải vô địch bóng đá thế giới World Cup diễn ra ở Hàn Quốc và Nhật Bản vào tháng 5, đội tuyển bóng đá Trung Quốc không thu được kết quả nào, nhưng hàng hóa Trung Quốc lại chiếm trọn sự chú ý. Nhà máy đồ chơi ở Dương Châu, Giang Tô đã sản xuất 300.000 linh vật World Cup; công ty may mặc ở Nghĩa Ô, Chiết Giang sản xuất 2,25 triệu lá cờ cổ vũ và hàng trăm nghìn bộ "tóc giả cổ động viên"; các nhà máy ở Phúc Kiến thì cung cấp hàng triệu bộ trang phục cổ động viên, băng tay và tất bóng đá. Trong một cuộc họp báo ngày 16 tháng 8, Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc tuyên bố rằng lợi thế so sánh của kinh tế Trung Quốc vẫn nằm ở ngành chế tạo. Tăng trưởng kinh tế trong 20 năm qua chủ yếu dựa vào sự phát triển của ngành chế tạo, giá trị gia tăng của ngành này chiếm tỷ trọng khoảng 40% trong tổng sản phẩm quốc nội.

Viện Nghiên cứu Chiến lược Doanh nghiệp Trường Thành Bắc Kinh trong một báo cáo tổng hợp có tiêu đề "Báo cáo phát triển khoa học công nghệ Trung Quốc" đã phác thảo diện mạo của "Sản xuất tại Trung Quốc": Ước tính sơ bộ, Trung Quốc đã có hàng trăm loại sản phẩm chế tạo có sản lượng đứng đầu thế giới. Kể từ năm 1990, Trung Quốc đại lục đã thu hút 230 tỷ USD vốn đầu tư, chiếm 45% tổng số vốn của châu Á, trong đó ngành chế tạo là lĩnh vực đầu tư quan trọng nhất. Trung Quốc đã trở thành nước sản xuất lớn thứ tư thế giới, "Sản xuất tại Trung Quốc" đang trỗi dậy trên phạm vi toàn cầu. Về cấu trúc khu vực, "Sản xuất tại Trung Quốc" đã hình thành ba trung tâm chế tạo đẳng cấp thế giới là vành đai Bột Hải, đồng bằng sông Trường Giang và đồng bằng sông Châu Giang. Tổng dân số của ba khu vực này chiếm 35,45% dân số cả nước, diện tích đất chưa đầy 10% cả nước, nhưng lại tạo ra 57% GDP và 66% tổng giá trị sản lượng công nghiệp; về ngoại thương, khu vực này chiếm hơn 85% thị phần toàn quốc, việc tận dụng vốn nước ngoài cũng chiếm gần 80% cả nước. Trong nhóm doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp nhỏ chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng, còn về giá trị sản lượng, doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ không chênh lệch là bao. Báo cáo phân tích cho rằng: "Doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn có thể thể hiện tốt hơn lợi thế sản xuất quy mô của ngành chế tạo, nhưng không gian tăng trưởng có hạn; trong khi các doanh nghiệp nhỏ, những doanh nghiệp chế tạo tư nhân mới nổi đại diện cho lực lượng mới của ngành chế tạo, phát triển nhanh chóng trong những năm gần đây, là lực lượng thúc đẩy chính cho sự trỗi dậy của "Sản xuất tại Trung Quốc", cũng là động lực chính cho sự phát triển trong tương lai."

Cũng từ năm này, một câu chuyện cười có thật bắt đầu lan truyền với nhiều phiên bản: Rất nhiều người đi du lịch nước ngoài mua một đống quà lưu niệm và hàng hóa thời thượng, khi về nhà bóc nhãn mác ra xem thì đều thấy dòng chữ "Made in China". Đằng sau câu chuyện cười dở khóc dở cười này lại tràn ngập một niềm tự hào đặc biệt. Tờ "Kinh doanh Trung Quốc" viết trong một bài bình luận: "Sản xuất tại Trung Quốc là một danh từ mới xuất hiện vào một đêm nào đó của năm 2002, hoặc có thể nói nó là một từ cũ, nhưng đã được kích hoạt ngay lập tức vào năm 2002 và được thổi vào ý nghĩa mới: Trong bối cảnh kinh tế thế giới trì trệ, kinh tế Trung Quốc lại thịnh vượng. Do hội nhập kinh tế toàn cầu và nhiều nguyên nhân như lợi thế so sánh, thế giới ngày càng cảm nhận được sự tồn tại và sức mạnh của Trung Quốc." Tờ báo này tiếp đó nói với giọng điệu vô cùng tự hào: "Giống như sự hưng suy của các nước lớn chứng thực cho sự hưng suy của ngành chế tạo, từ đế quốc không bao giờ lặn mặt trời là Đại Anh cho đến siêu cường duy nhất toàn cầu hiện nay là Mỹ, từ nước Đức châm ngòi cho hai cuộc chiến tranh thế giới đến Nhật Bản tạo ra kỳ tích Đông Á, không ngoại lệ. Ngay cả "bốn con rồng" Đông Á sau này, cũng không ai không lấy ngành chế tạo làm tiên phong phát triển. Ngày nay, làn sóng hội nhập kinh tế thế giới đã mang cơ hội mang tên ngành chế tạo đến trước cửa nhà Trung Quốc."

Những bình luận như vậy rất đanh thép, nhưng chỉ quan sát được một nửa sự thật, sự hiểu biết sâu sắc của công chúng và dư luận Trung Quốc về "Sản xuất tại Trung Quốc" vẫn còn cần thời gian. Thực tế, ngay từ đầu, toàn bộ lợi thế của "Sản xuất tại Trung Quốc" đều nằm ở giá thành rẻ. Quảng Đông Cách Lan Sĩ (Galanz) là nhà máy chuyên sản xuất lò vi sóng lớn nhất thế giới, khu nhà xưởng của nó trải dài 3 km. Đến năm 2002, sản lượng của Cách Lan Sĩ vượt 12 triệu chiếc, chiếm 1/3 thị phần toàn cầu. Phó chủ tịch phụ trách tiếp thị Du Nghiêu Xương viết trên truyền thông: "Bí quyết duy nhất của chúng tôi là phát huy tối đa lợi thế lao động giá rẻ." Ông kể một câu chuyện về việc đánh bại doanh nghiệp nước ngoài: Linh kiện thượng nguồn quan trọng của lò vi sóng là máy biến áp, giá sản phẩm Nhật Bản là hơn 20 USD, doanh nghiệp Âu Mỹ là hơn 30 USD. Trước sự tấn công của hàng Nhật, các doanh nghiệp Âu Mỹ vô cùng khổ sở. Cách Lan Sĩ đàm phán với doanh nghiệp Mỹ: "Giao máy cho tôi làm, theo sản lượng hiện tại của phía Mỹ, tôi làm cho ông với giá 8 USD một chiếc." Người Mỹ đã rất nhanh chóng chuyển dây chuyền sản xuất sang. Do tiền lương nhân viên Cách Lan Sĩ rất thấp, hơn nữa công nhân có thể làm việc "ba ca" 24 giờ, nên trong một tuần, họ chỉ mất một đến hai ngày để sản xuất cho người Mỹ, thời gian còn lại gần như đang hưởng bữa tối miễn phí, vì vậy Cách Lan Sĩ đã quét sạch thị trường trong nước. Trên trường quốc tế, chiến lược giá rẻ của họ nhanh chóng biến máy biến áp thành món đồ vô dụng đối với người Nhật. Cách Lan Sĩ lại đi đàm phán với người Nhật: "Tôi làm cho ông 5 USD một chiếc, ông cho tôi thuê luôn dây chuyền sản xuất đi." Cứ như vậy, dây chuyền sản xuất của nhiều quốc gia tập trung về Thuận Đức, Cách Lan Sĩ nhờ đó xác lập vị thế dẫn đầu là "Nhà máy lò vi sóng thế giới".

Nếu câu chuyện của Cách Lan Sĩ minh họa sinh động nguồn gốc lợi thế về chi phí của "Sản xuất tại Trung Quốc", thì câu chuyện về búp bê Barbie có thể cho thấy vị thế của hàng hóa Trung Quốc trong chuỗi giá trị. "Barbie" là thương hiệu đồ chơi trẻ em bán chạy nhất của công ty Disney, mỗi năm bán ra ở 120 quốc gia trên toàn thế giới, cơ sở sản xuất chính của nó nằm ở Trung Quốc. Một con búp bê Barbie có giá bán lẻ tại thị trường Bắc Mỹ là 20 USD, giá xuất xưởng tại Trung Quốc là 1 USD. Trong 1 USD này đã bao gồm chi phí, lợi nhuận và các loại thuế của nhà sản xuất và nhà phân phối.

Việc Trung Quốc khởi động "động cơ kép" gồm ngoại thương và nhu cầu nội địa đã khiến kinh tế vĩ mô thể hiện cảnh tượng thịnh vượng chưa từng thấy trong nhiều năm. Bóng ma của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á đã tan biến, "Thuyết sụp đổ ngành công nghiệp Trung Quốc" sau khi gia nhập WTO cũng tự sụp đổ, ngay cả những người vốn không mấy lạc quan về kinh tế Trung Quốc cũng phải thay đổi quan điểm. Nhà quản lý học Nhật Bản Đại Tiền Nghiên Nhất từng là một trong những người đưa ra "Thuyết Trung Quốc sụp đổ", trong cuốn sách mới xuất bản năm nay là "Cú sốc Trung Quốc" (China Impact), ông thừa nhận: "Sau khi bay đến Trung Quốc lần thứ 50, giờ đây tôi đã trở thành người cổ xúy tích cực nhất cho thuyết thịnh vượng kinh tế Trung Quốc. 10 năm tới, đề tài quan trọng nhất của thế giới chính là làm thế nào để chung sống với một Trung Quốc hùng mạnh." Cựu Thủ tướng Nhật Bản Hashimoto Ryutaro khi thăm Trung Quốc năm nay đã nói với phóng viên Đài Truyền hình Trung ương: "Nói thật, tôi đặc biệt ghen tị với các bạn, Nhật Bản mãi không giải quyết được vấn đề lạm phát, còn kinh tế Trung Quốc lại có thể duy trì mức tăng trưởng trên 8% trong nhiều năm, tôi ngoài ghen tị ra thì chỉ biết ghen tị."

Bất kỳ ai đọc những dữ liệu dưới đây đều sẽ ghen tị với Trung Quốc giống như Hashimoto Ryutaro: Năm 2002, 30.000 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đặt chân đến Trung Quốc, thu hút 50 tỷ USD vốn đầu tư, tăng 14% so với năm trước; mức tăng đầu tư tư nhân trong nước cả năm đạt 18%, gấp đôi tốc độ tăng trưởng năm trước. Tại các tỉnh như Chiết Giang, Quảng Đông, đầu tư tư nhân chiếm 60% tổng vốn đầu tư xã hội toàn tỉnh; tăng trưởng xuất khẩu ngoại thương vượt 20%. Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới, GDP bình quân đầu người của Trung Quốc đã đạt 960 USD, tiệm cận 1.000 USD, điều này đánh dấu việc "xã hội Trung Quốc đã bước qua giai đoạn đủ ăn đủ mặc, bước đầu thực hiện mục tiêu tiểu khang". Trong năm nay, Trung Quốc được bao quanh bởi ngày càng nhiều những lời khen ngợi. Người đoạt giải Nobel Kinh tế Stiglitz nói: "Trung Quốc có thể được gọi là một mô hình hoặc ví dụ cho sự phát triển kinh tế toàn thế giới." Bình luận của tờ "Wall Street Journal" là: "Trung Quốc đang trở thành thế lực chính trị quan trọng nhất châu Á." Tạp chí "Nhà kinh tế" thì dùng số liệu để nói chuyện: "Trong tăng trưởng toàn cầu giai đoạn 1995-2002, Mỹ chỉ đóng góp 20%, trong khi tỷ lệ của Trung Quốc là 25%."