Tháng 7 năm này, tạp chí "Wired" của Mỹ đăng tải một số liệu: "Trong mười công ty phần mềm máy tính cá nhân hàng đầu nước Mỹ năm 1984, Microsoft xếp thứ hai. Đến năm 2001, Microsoft vươn lên vị trí dẫn đầu, trong khi 9 công ty còn lại của năm đó đều đã biến mất khỏi bảng xếp hạng." Người đưa tin đầy cảm thán viết rằng: "Có lẽ chúng ta nên định nghĩa lại thế nào là một công ty tốt." Sự thăng trầm tương tự cũng xảy ra với các doanh nghiệp kinh tế mới tại Trung Quốc. Số liệu cho thấy, trong 6 năm từ 1995 đến 2001 tại Khu công nghệ cao Trung Quan Thôn, Bắc Kinh, chỉ có 1/3 trong số 20% doanh nghiệp có quy mô lớn nhất sống sót; và trong số những doanh nghiệp còn tồn tại, chỉ có 1/5 vẫn giữ được vị trí trong nhóm 20% dẫn đầu.

Nỗi lo âu về sự tăng trưởng bao trùm lên toàn bộ giới kinh doanh. Năm này, cuốn sách kinh doanh bán chạy nhất nước Mỹ là "Từ tốt đến vĩ đại" (Good to Great) của Jim Collins, chủ đề thảo luận của nó cũng liên quan đến điều này. 7 năm trước, nhờ viết cuốn "Xây dựng để trường tồn" (Built to Last), Collins đã trở thành một trong những nhà tư tưởng kinh doanh quan trọng nhất đương đại. Trong tác phẩm mới, ông phân tích từng công ty một (tổng cộng hơn 1.400 đơn vị) trong danh sách 500 doanh nghiệp hàng đầu của tạp chí "Fortune" từ năm 1965, từ đó rút ra những kết luận đầy bất ngờ. Collins phát hiện ra rằng, việc một công ty thực hiện cú chuyển mình từ tốt đến vĩ đại không liên quan đến việc ngành nghề đó có đang là xu hướng hay không. Trên thực tế, ngay cả một doanh nghiệp làm trong ngành truyền thống, dù ban đầu vô danh tiểu tốt, vẫn có thể trở nên vĩ đại. Những kết luận khác mà ông đúc kết bao gồm: "Công nghệ và sự thay đổi do công nghệ thúc đẩy thực chất không thể kích hoạt bước nhảy vọt từ tốt đến vĩ đại"; "Sáp nhập và mua lại không đóng bất kỳ vai trò nào trong quá trình thúc đẩy công ty bứt phá"; "Bước nhảy vọt mang tính cách mạng không nhất thiết cần đến một quá trình mang tính cách mạng"; "Sự vĩ đại không phải là sản phẩm của hoàn cảnh, mà phần lớn là kết quả của những quyết định thận trọng". Những quan điểm này đối với các doanh nhân từng một thời lao nhanh như tên bắn, nay đang lún sâu vào bong bóng Internet, quả thực gây chấn động; nó khiến người ta phải suy ngẫm lại về lộ trình và ý nghĩa thực sự của sự tăng trưởng. Collins còn mô tả về "Nhà lãnh đạo cấp độ 5" tạo nên những doanh nghiệp vĩ đại: "Họ thường không đứng ở tiền tuyến phô trương thanh thế, trở thành cưng chiều của truyền thông, hay thao thao bất tuyệt về triết lý của mình hoặc trở thành những danh nhân xã hội. Họ đa phần giống như người ngoài hành tinh, trầm mặc nội liễm, không thích nổi bật, thậm chí có chút ngại ngùng; hội tụ trong một con người là đặc tính khiêm tốn và tinh thần chuyên nghiệp kiên cường. Họ ẩn mình phía sau đội ngũ, điều phối bản giao hưởng của tập thể." Cách mô tả hình tượng như vậy khiến những kẻ mới nổi trên Internet vốn ưa phô trương trở nên mờ nhạt.

Tại Trung Quốc, người ta cũng bắt đầu nghiền ngẫm tư tưởng của Collins một cách nghiêm túc, và có một doanh nhân đã thể hiện khiến người ta dường như nhìn thấy bóng dáng của "Nhà lãnh đạo cấp độ 5".

Tháng 1 năm này, Nhậm Chính Phi của Huawei đã đăng một bài viết dài hơn 6.000 chữ trên tờ "Huawei Báo" với tiêu đề "Mùa đông của Huawei". Trong năm 2000 vừa qua, doanh thu của Huawei vọt lên 22 tỷ Nhân dân tệ, lợi nhuận đứng đầu trong 100 doanh nghiệp điện tử hàng đầu cả nước. Thế nhưng, ông đã dự cảm rõ ràng về sự liên lụy của thị trường viễn thông sau khi bong bóng kinh tế mạng vỡ vụn. Vị doanh nhân vốn luôn lo xa và cực kỳ khiêm tốn này ngay mở đầu đã hỏi nhân viên của mình: "Toàn thể nhân viên công ty đã bao giờ cân nhắc, nếu một ngày nào đó doanh thu công ty sụt giảm, lợi nhuận sụt giảm, thậm chí phá sản thì chúng ta phải làm sao? Thời gian thái bình của công ty chúng ta quá dài, thời bình được thăng quan tiến chức quá nhiều, đây có lẽ chính là tai họa của chúng ta. Tàu Titanic cũng ra khơi trong tiếng reo hò. Và tôi tin rằng, ngày này chắc chắn sẽ tới." Nhậm Chính Phi tiếp đó viết bằng giọng văn không kém phần chấn động và sắc bén: "Bây giờ là mùa xuân, nhưng mùa đông đã không còn xa. Chúng ta phải nghĩ về vấn đề mùa đông ngay trong mùa xuân và mùa hè. Mùa đông của ngành IT đối với công ty khác chưa chắc đã là mùa đông, nhưng đối với Huawei thì có thể. Mùa đông của Huawei có thể sẽ đến lạnh lẽo hơn, lạnh hơn nữa. Chúng ta còn quá non nớt, công ty chúng ta trải qua mười năm phát triển thuận lợi mà chưa từng trải qua trắc trở. Không trải qua trắc trở thì không biết làm thế nào để bước đi trên con đường đúng đắn. Gian nan là một loại tài sản, mà chúng ta chưa từng trải qua gian nan, đây chính là điểm yếu lớn nhất của chúng ta. Chúng ta hoàn toàn không có sự chuẩn bị tâm lý và kỹ năng để thích ứng với tình trạng không tăng trưởng."

Trong lịch sử doanh nghiệp, Nhậm Chính Phi không phải là doanh nhân đầu tiên viết văn bản kiểm điểm và tự soi xét; Khương Vĩ của Phi Long Thẩm Dương, Ngô Bỉnh Tân của Tam Chu Sơn Đông... đều từng có những động thái tương tự khi doanh nghiệp bùng phát khủng hoảng. Tuy nhiên, Nhậm Chính Phi lại là người đầu tiên phát đi "cảnh báo đỏ" khi doanh nghiệp vẫn đang trong giai đoạn tăng trưởng tốc độ cao. Lời cảnh báo của ông đã phát huy hiệu quả. Năm 2001, ngành viễn thông toàn cầu quả nhiên xuất hiện sự sụt giảm kinh hoàng. Đối thủ toàn cầu của Huawei là Cisco của Mỹ có hoạt động kinh doanh sụt giảm nghiêm trọng, riêng hàng tồn kho phải hủy bỏ trong cả năm đã lên tới 2,2 tỷ USD. Cổ phiếu Cisco lao dốc, buộc phải cắt giảm 8.500 nhân viên, Chủ tịch John Chambers phải giảm lương cơ bản của mình xuống còn 1 USD. Trong nghịch cảnh như vậy, Huawei - đơn vị kịp thời điều chỉnh và "khoác lên mình chiếc áo bông chống đông" - đã hoàn thành doanh thu 255 tỷ Nhân dân tệ, đạt lợi nhuận 2,7 tỷ Nhân dân tệ.

Chính trong sóng gió dữ dội của năm 2001, vị đại diện Giải phóng quân đầy bất an của 23 năm trước, vị doanh nhân khởi nghiệp khốn cùng của 14 năm trước - Nhậm Chính Phi, đã hoàn thành bước nhảy vọt từ tốt đến vĩ đại.

① Thực tế, bắt đầu từ năm 2001, lấy sự sụp đổ của Lữ Lương làm dấu mốc, các chủ sòng trên thị trường vốn đã rơi vào cuộc chiến gian khổ. Ba năm sau, Đường Vạn Tân - Chủ tịch Tập đoàn Đức Long, "doanh nghiệp tư nhân lớn nhất" Trung Quốc - thừa nhận: "Sau năm 2001, công việc mỗi ngày của tôi là xử lý khủng hoảng." Giới doanh nghiệp cũng bắt đầu đặt dấu hỏi đối với "kinh doanh vốn" vốn thịnh hành nhiều năm. Ninh Cao Ninh - Chủ tịch Tập đoàn Hoa Nhuận, người đắc cử Nhân vật kinh tế Trung Quốc năm 2001 của CCTV nhờ một loạt thương vụ mua lại thành công - đã bất ngờ phát biểu khi nhận giải: "Giới doanh nghiệp Trung Quốc trong quá khứ đã tạo ra rất nhiều từ ngữ tai hại, 'vận hành vốn' là từ đứng đầu trong số đó. Trong từ điển của tất cả các doanh nghiệp thành công, đặc biệt là các doanh nghiệp thành công của phương Tây, bạn sẽ không tìm thấy cụm từ 'vận hành vốn'."

① Trong giới kinh doanh Mỹ năm này, sự kiện duy nhất đáng tự hào là việc Steve Jobs của Apple tung ra chiếc máy nghe nhạc mạng iPod gây kinh ngạc toàn cầu. Nó nhanh chóng trở thành một trong những sản phẩm mới được truyền thông ưu ái nhất sau Walkman của Sony (Nhật Bản), mang lại 90 tỷ USD tài sản cho cổ đông công ty trong 6 năm sau đó.

① Công ty Trung Kim (CICC), thành lập năm 1995, là tổ chức tài chính quốc tế đầu tiên cung cấp dịch vụ ngân hàng đầu tư tại Trung Quốc, với vốn điều lệ 100 triệu USD. Các cổ đông và tỷ lệ cổ phần nắm giữ lần lượt là: Ngân hàng Xây dựng Trung Quốc (42,5%); Morgan Stanley (35%); Công ty Bảo lãnh Đầu tư Kinh tế Kỹ thuật Trung Quốc (7,5%); Công ty Đầu tư Chính phủ Singapore (7,5%); Tập đoàn Danh Lợi (7,5%).

① Mô hình liên doanh của Coca-Cola và Pepsi tại Trung Quốc rất đáng nghiên cứu. Kể từ khi Coca-Cola tiên phong vào Trung Quốc, đầu tư nước ngoài vào đồ uống có ga đều do Chính phủ Trung ương trực tiếp phê duyệt, từ số lượng nhà máy đóng chai, địa điểm đặt nhà máy cho đến giá cung cấp dung dịch cô đặc đều do Chính phủ quyết định. Khoảng năm 1993, Tổng hội Công nghiệp nhẹ còn ký kết bản ghi nhớ phát triển đồ uống chung với Coca-Cola và Pepsi, yêu cầu "Hai loại Cola" khi xây dựng nhà máy đóng chai phải đồng thời cải tạo các doanh nghiệp sản xuất đồ uống thương hiệu quốc gia vốn có. Các doanh nghiệp liên doanh do "Hai loại Cola" thành lập bắt buộc phải sản xuất ít nhất 30% đồ uống thương hiệu nội địa. Mô hình liên doanh này dẫn đến mâu thuẫn chồng chất giữa hai bên Trung - nước ngoài. Sau năm 2001, thị trường đồ uống có ga được mở cửa, "Hai loại Cola" lần lượt thực hiện các hành động độc vốn kiên quyết.

① Sự suy tàn của UT Starcom cũng bắt nguồn từ sự biến đổi của các ngành độc quyền. Năm 2005, China Telecom quyết định giảm đầu tư vào Tiểu Linh Thông để dự trữ vốn cho việc xây dựng mạng 3G tương lai, thu nhập của UT Starcom trong năm đó giảm mạnh 30%. Ngô Ưng đưa ra quyết định chuyển hướng sang mảng IPTV (truyền hình tương tác), mà IPTV lại liên quan đến lợi ích phân chia của hai tập đoàn độc quyền lớn là Viễn thông và Phát thanh truyền hình. Ngô Ưng rõ ràng muốn dựa vào việc đi lại giữa hai bên để một lần nữa "sao chép" kỳ tích Tiểu Linh Thông, đáng tiếc lần này ông đã không thành công. Năm 2005, UT Starcom báo lỗ, giá trị thị trường bốc hơi 9 phần, và bị Nasdaq cảnh báo "hủy niêm yết". Ngày 1 tháng 6 năm 2007, Ngô Ưng buồn bã từ chức.

① "Chạy bộ tiến lên" (Pao bộ tiến tiền): Một danh từ đặc thù trong giới kinh doanh Trung Quốc, chỉ việc doanh nghiệp đến các bộ ngành tại Bắc Kinh để tranh thủ các văn bản phê duyệt; từ "tiến lên" mang nghĩa chơi chữ (vừa là tiến về phía trước, vừa là tiến hành chạy/đưa hối lộ).

①② Bản tiếng Trung của hai cuốn sách "Từ tốt đến vĩ đại" và "Xây dựng để trường tồn" đã được Nhà xuất bản Trung Tín ấn hành. — Lời biên tập viên.