Là hàng xóm nhà tôi đấy. Bác kể: Ông nội “tao” là lính ông Đội Cấn. Khi cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên thất bại ông cùng ông Đội Cấn mười lăm người một hố chôn chung… Lịch sử kể lại thế mà không tìm được chỗ nào.
Nhìn mặt, không đoán được bác buồn hay tự hào nên tôi chẳng dám bình luận gì. Còn tôi tự hào. Thái Nguyên quê tôi có ông Đội Cấn. Ông tài giỏi thằng Pháp đưa ông lên chức “Đội”. Căm giận lũ giặc ngang ngược, ông đưa cả đội theo ông Lương Ngọc Quyến làm cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên. Việc lớn không thành các ông đi vào lịch sử, tên hai Ông là tên hai trường học đầu tiên của Thái Nguyên.
Ven đường lớn cạnh Bảo tàng các Dân tộc Việt Nam có tấm bia ghi nơi đây xưa là trại lính Khố xanh.
Khoảng trăm mét nữa trước quảng trường Võ Nguyên Giáp (trước là Quảng trường 20 tháng Tám - ngày Giải phóng Thái Nguyên), giữa vườn hoa trung tâm thành phố một trụ đá trang trọng: Di tích Đình Hàng Phố.
“Ngày 19/8/1945 Bộ Chỉ huy Việt Nam Giải Phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy đặt chỉ huy Sở tại đình Hàng Phố, có sự tham gia của quân Đồng minh đã bao vây tấn công quân Nhật giải phóng thị xã Thái Nguyên tạo uy thế cho cao trào Tổng khởi nghĩa trong Cách mạng tháng Tám”.
Xúc động thấy như vừa qua đây đoàn quân vũ khí thô sơ, liều mình chân đất… Đứng trên đất Thái Nguyên chỗ nào cũng có thể, dưới chân mình là hình cốt Cha ông.
Quê bác Thắng không phải ở đây, cách thành phố ba mươi kilomet, huyện Phổ Yên. “Những năm băng đạn vàng như lúa đồng”, mũ rơm huyền thoại là tuổi thơ của bác đấy.
Thắng là con lớn trong gia đình có năm đứa con. Học lớp Năm. Cái ngày định mệnh ấy em đang ở trường thì ở nhà máy bay Mỹ tới ném bom. Mẹ đang làm đồng thấy nó bay về hướng nhà mình tất tưởi chạy về.
Chíu rồi ùm… cái hầm chữ A trước nhà thành cái hố. Bà ngã xuống rồi lại bật dậy ngay, vì bà nhìn thấy đứa con gái thứ hai chín tuổi, chưa kịp vào hầm, bật tung lên cùng đất đá, rồi lại rơi xuống cùng đất đá phủ kín. Nó mềm oặt, máu từ mũi miệng chảy ra. Không chết nhưng nó không bao giờ là đứa trẻ khỏe mạnh nữa.
Ngôi nhà vẫn còn cùng bà mẹ chồng nằm liệt chưa kịp đưa đi trú ẩn. Tan tành cùng cái hầm chữ A là người hàng xóm tốt bụng cùng ba đứa con nhỏ của bà: hai gái, một trai. Bé út chưa đầy tuổi…
Thông thường khi âm dương cách biệt mà không được ở cạnh người thân, người ta sẽ hỏi thật nhiều. Còn bà, tận mắt chứng kiến nên bà thành câm lặng. Cô con gái giờ chẳng lo nổi cho bản thân, vừa giữ cho bà còn phải sống lại vừa luôn nhắc bà tới nỗi đau muốn chết.
Biến cố ấy làm cho anh cả Thắng lớn hơn tuổi rất nhiều.
Rồi Thắng nhận giấy báo nhập ngũ. Cả một thế hệ lên đường. Gian khổ hy sinh nhưng trong dòng cuốn ấy ai cũng háo hức tự hào. Anh sẵn sàng. Nhưng mẹ thì nỗi đau còn nguyên đó. Bà chẳng nghĩ được gì, bà sợ, bà sợ đến mất mật… Bỏ hết công hết việc, mặc lợn gà con cái, không ăn không uống, bà chạy một mạch đến Huyện đội. Vừa chạy vừa khóc, bà biết khóc thì không được vào, bà đứng ngoài cửa.
Hết một ngày, đến tối bà vẫn đấy. Những lời khuyên bảo của cán bộ, của người nhà đều vô dụng. Nước mắt kìm nén gần chục năm… Sáng hôm sau trông bà không ra người nữa.
“Đất nước Hòa bình là phải có xây dựng lại. Mà anh này (Thắng ấy) học giỏi lắm”. Thế là quá trưa bà nhận một lời hứa, còn Thắng nhận lời động viên: “Học để xây dựng đất nước cũng là chiến đấu”.
Chả vui chả buồn bà đi về như người mộng du. Thắng cũng vậy. Nhưng học là niềm đam mê của anh. Không phụ lòng mọi người, anh đỗ Đại học Tổng hợp Văn. Anh học nghiêng ngửa chả kém ai. Và cống hiến cho quân đội vẫn là lựa chọn của anh.
Giờ đây ông Thượng tá về hưu ấy có thời gian nhiều hơn đến những nơi bản làng xa xôi tìm nhân chứng cho lịch sử. Sách bác viết dày lắm… cỡ tôi không đọc hết được đâu.
03/6/2021