Năm 1990 tôi được điều lên làm Trợ lý Tác chiến Sư đoàn. Một công việc mới mẻ. Cũng chút lo lắng nhưng vui vì Sư đoàn phó là người lính rất nổi tiếng trong Kháng chiến Chống Mỹ.
Mùa mưa năm ấy lũ sông Hồng rất to, Sư đoàn đưa một ngàn quân xuống Gia Lương - Thuận Thành hộ đê. Sư phó và Phòng Tham mưu đi trước tìm chỗ lập Sở chỉ huy, tôi đi cùng vinh dự ngồi trên xe Uoat cùng Sư phó, ôm mảnh Bản đồ địa hình to bằng chiếc chiếu đôi.
Lúc đó khoảng mười giờ đêm, Sư phó quay sang bảo tôi: “Chọn nhà dân làm Sở chỉ huy, ông nhìn kiểu gì”? Chắc Thủ trưởng kiểm tra năng lực của trợ lý mới đây, suy nghĩ mấy giây tôi bình tĩnh trả lời: “Báo cáo Sư phó, đặt Sở chỉ huy nơi cao ráo, bao quát được đội hình đóng quân, tiện giao thông”… một hồi như sách dạy. Thủ trưởng xua tay ngắt lời. Ông ấy bảo:
- Thôi, bài bản… cần đếch gì những thứ ấy. Đi với tôi chú mày nghe đây. Sở chỉ huy của anh chú cứ chọn nhà nào có dây phơi đẹp, đống rơm to là được. Còn lại nhà to hay nhỏ, thái độ chính trị, đường sá… không cần biết.
Thấy ông vui, tôi hỏi lại: Anh à, đống rơm to thì dễ tìm nhưng còn dây phơi đẹp là thế nào em chẳng hiểu?
Ông ấy cáu: Đống rơm to thì mày biết rồi. Còn cái dây phơi… sao mày đụt thế hở? mày có vợ chưa?
- Thế có vợ mới tìm được Sở chỉ huy à Thủ trưởng?
- Trời ơi! mày cứ nhìn vào cái dây phơi quần áo, có hoa hòe, có “phụ tùng xích líp” là được.
Tôi vẫn cố: Dạ đèn pin thì em có, nhưng có ai phơi quần áo ban đêm đâu?
- Tao đuổi mày về đơn vị bây giờ…
Sau năm năm ông mới “đuổi”. Tôi được điều xuống một đơn vị cấp dưới làm Chỉ huy trưởng đơn vị gần 700 cán bộ chiến sĩ đóng quân trên một vùng đồi rộng 45 hec ta.
Những năm 90 của Thế kỉ trước trước đời sống của Bộ đội còn khổ lắm. Ngoài chế độ nhà nước cấp ra không có khoản gì thêm để thăm hỏi anh em lúc ốm đau, phúng viếng lúc thân nhân cán bộ, chiến sĩ qua đời. Vợ con anh em lên chơi không có nổi một bữa cơm tử tế để khoản đãi. Tôi muốn tìm cách cải thiện đời sống cho đơn vị nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu.
Cứ theo quy định, điều lệnh, điều lệ thì chẳng làm được gì. Xây dựng một kế hoạch tăng gia, cải thiện đời sống xong. Họp trình ra Đảng ủy ông Bí thư hoảng quá. Tôi bảo “Anh sợ thì anh coi như không biết, để tôi làm”…
Thế là chia nhau đi vay vốn từ nhiều kênh. Tìm tài liệu cây trồng, vật nuôi. Quy hoạch lại Thao trường để lấy đất.
“Nịnh” ông Giám đốc Nông trường Tam Đảo mượn cán bộ kỹ thuật. Đưa xe tăng ủi đập làm hồ cá kết hợp với luyện lái. Liên kết với Nông trường trồng 3ha chè, 10ha mía. Nuôi một đàn Dê 50 con. Nhận các công trình nhỏ của Xã, của Nông trường cho anh em Công binh thi công ngày nghỉ.
Cũng có những thất bại ban đầu do nôn nóng và thiếu kinh nghiệm. Thế là Thứ bảy, Chủ nhật nào tôi cũng lên Thư viện vùi đầu vào sách. Nhờ vả, hỏi han khắp nơi. Cán bộ Sỹ quan nhà ở gần còn đưa cả vợ con vào hướng dẫn bộ đội ươm cây giống.
Nói cho đúng thì cũng bớt một số quân huấn luyện để làm việc trong ngày thường nhưng hợp lòng anh em, chất lượng Huấn luyện không giảm, hội thi, hội thao vẫn có giải cao.
Tôi chỉ đạo kế toán mở thêm một tài khoản gọi là quỹ phúc lợi, tạm gọi là TK36. Chia ra 70% lợi nhuận dùng vào việc nâng cao chất lượng bữa ăn, chăm sóc bồi dưỡng anh em lúc ốm đau. 20% dùng vào việc hiếu hỷ. 10% dùng tiếp khách thân nhân cho các cấp.
Hai năm sau Đơn vị đã có một cơ ngơi như một đơn vị kinh tế sản xuất kinh doanh đa ngành nghề. Đời sống Cán bộ chiến sỹ bớt khó khăn. Bề nổi Đơn vị cũng được chỉnh trang, cổng chào, khẩu hiệu sáng sủa. Chất lượng học tập, công tác có tiến bộ rõ rệt.
Tiếng vang cùng sóng gió đến với tôi. Trên kiểm tra, thanh tra liên miên. Tại sao bớt quân số huấn luyện đi chăn dê? Đất Quốc phòng sao trồng chè, trồng mía? Đắp cái hồ nuôi cá to vậy sao không xin phép? Sao đưa xe Tăng đi ủi đường cho nông trường? Tại sao dám mở thêm tài khoản? vân vân…
Tôi tự bào chữa: Tôi làm những gì mà pháp luật không cấm (không quy định không có nghĩa là cấm). Những việc làm kinh tế cũng là kết hợp huấn luyện thực tế.
Quan trọng nhất là cải thiện được đời sống anh em, chăm lo hậu phương Chiến sỹ, 90% cán bộ chiến sỹ ủng hộ… Và cuối cùng là sổ sách rõ ràng.
Cả một tháng họp hành bao phiên. Bao ý kiến trái nhau của các sếp.
Năm sau Sư đoàn nhân rộng mô hình của Đơn vị tôi ra các đơn vị khác. Tôi từ đó mang tên Điền “xé rào”.
Cái cơ ngơi nhỏ bé hồi tôi “xé rào” ấy nằm bên bờ hồ Đại Lải. Có mấy ông nhà văn Quân đội đi thực tế vào đơn vị tôi bảo “tay này có máu liều, ngang nhưng được việc, hắn biết dựa vào anh em và hắn không tư túi nên mới sống được”.
Rồi tôi nhận lệnh biệt phái. Bàn giao đơn vị cho chỉ huy mới… chia tay cũng lưu luyến lắm…
Thủ trưởng gọi lên ân cần: “Vị trí mới này cần một người được đào tạo cơ bản lại có năng lực thực tiễn như đồng chí. Cá nhân mình thì rất tiếc cậu… thôi cố gắng nhé”!
Để chuẩn bị làm Giảng viên Quân sự khóa 1 một trường Đại học, tôi về trường Sĩ quan Lục quân học Sư phạm một năm.
Học là sở trường, tôi có thêm cái chứng chỉ đạt Giỏi. Bộ bằng cấp của tôi: bằng Sĩ quan Tham mưu, bằng Chính Trị, bằng Sĩ quan Xe Tăng, giờ thêm “em” bằng Sư phạm nữa. Nghĩ cũng vui vui… Tôi về trường nhận công tác.
Mất một tuần làm quen với đồng nghiệp. Buổi đầu tiên đứng lớp, thủ tục chào hỏi xong.
- Hôm nay tôi cùng các bạn nghiên cứu bài “Đánh địch Phòng ngự trong công sự vững chắc”.
Cả lớp nhao nhao:
- Thầy ơi, có phải nắm chắc hai phần trên, đi sâu phần dưới không ạ?
Sinh viên Sư phạm nghịch có tiếng bây giờ mới chạm trán. Mất mấy giây choáng. Chưa biết xử lý thế nào, dưới lớp đã râm ran:
- Thầy ơi! Đừng nói là thầy đã có vợ rồi nha. Nếu thầy có vợ rồi bọn em không cho dạy đâu.
Ôi trời đất… Rồi tôi cũng nghĩ ra.
- Thôi… lập lại trật tự, bài giảng tạm dừng tại đây. Chúng ta trao đổi, làm quen, nói chuyện đến hết giờ.
Cả lớp mừng vui khen thầy Bộ đội tâm lý.
Thế là chuyện trường, chuyện lớp, chuyện đánh nhau với Pôn Pốt, với Tàu khựa, chuyện Ký túc xá… cho đến cuối giờ tôi chốt:
- Buổi học hôm nay đã thành công. Cảm ơn các bạn. Mai kia thi hết môn tôi ra đề đúng bài hôm nay, các bạn nhớ nhé!
Cả lớp ồ lên: “Ơ… thầy”.
Tôi lúc đầu nghĩ phải cố gắng học hỏi dạy tốt để có cái “trêu tức” các sếp đẩy mình rời xa Đơn vị. Nhưng khi đã quen trường, thương trò rồi thì ba năm dạy học là biết bao kỷ niệm đẹp. Sức trẻ, hồn nhiên của Sinh viên các em đã gắn bó, truyền cho tôi cảm hứng và sức lực làm việc.
Khi ngấp nghé lên được cái chức Trưởng khoa Quốc phòng thì đơn vị lại gọi về. “Chuẩn bị diễn tập lớn toàn Quân cần những chỉ huy bản lĩnh như đồng chí”. Chia tay trường, trong veo nước mắt trò có cả nước mắt thầy… tủi thân.
Về đến nơi. Người còn, người đã ra quân. Anh em gặp nhau mừng vui khôn tả.
Cứ nhận nhiệm vụ mới lại bị hỏi “đã lấy vợ chưa”? Từ nay chắc tôi không bị hỏi nữa rồi.
(Kính tặng Ccb Lê Điền)
31/7/2022