(Năm) Doanh nghiệp nhà nước phá vỡ "bát cơm sắt"
Nếu nói rằng Hoàng Hồng Niên đột ngột xuất hiện đã mang đến một "phương pháp khác biệt" để vực dậy các doanh nghiệp nhà nước, thì ngoài điều đó ra, quả thực không thấy có chiêu thức mới lạ nào khác. Các thông báo do Quốc vụ viện ban hành vẫn là "tiếp tục chuyển đổi cơ chế vận hành doanh nghiệp", "tiếp tục hạn chế sản xuất, giảm tồn kho", "tiếp tục chú trọng chất lượng, chủng loại và hiệu quả", "tiếp tục giải quyết nợ tam giác". Trong giai đoạn này, còn xảy ra một cuộc vận động cải cách "phá tam thiết" bị đình chỉ giữa chừng.
Do hiệu quả kém, không có đối sách vực dậy, số lượng nhân sự dư thừa khổng lồ ngày càng trở thành gánh nặng không thể chịu nổi đối với các doanh nghiệp nhà nước. Một số cuộc điều tra cho thấy, trong đại đa số các doanh nghiệp nhà nước, tỷ lệ công nhân tại ngũ nhưng không có việc làm chiếm hơn một nửa. Bắt đầu từ tháng 2, tờ "Nhật báo Kinh tế" - tờ báo trở nên nổi tiếng nhờ thảo luận về "sống chết" của doanh nghiệp nhà nước - đã đăng tải một loạt bài viết "Phá tam thiết, nhìn từ Từ Châu". Tiếp nối sau bài báo "Cái chết êm ái của doanh nghiệp Tứ Xuyên" vào năm ngoái, nó đã thổi bùng lên một làn sóng "phá tam thiết". Biện pháp cải cách này được trung ương chấp thuận và nhanh chóng thực thi rộng rãi trong các doanh nghiệp nhà nước.
"Tam thiết" (ba cái sắt) lần lượt là: bát cơm sắt, ghế ngồi sắt và tiền lương sắt. Nó thực chất chỉ cuộc cải cách về chế độ sử dụng lao động, phân phối và nhân sự trong các doanh nghiệp nhà nước. Chúng từng được coi là ưu thế truyền thống của doanh nghiệp nhà nước, đồng thời cũng là nút thắt khiến cơ chế nội bộ trở nên cứng nhắc và cồng kềnh. Cái gọi là "phá tam thiết" đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể sa thải công nhân, vị trí công việc không còn mang tính "cha truyền con nối", các cán bộ quản lý doanh nghiệp - trước đây gọi là "cán bộ" - không còn chế độ trọn đời, và công việc của nhân viên cũng không còn là "tấm sắt" cố định mà sẽ biến động dựa trên hiệu quả và thành tích. Theo báo cáo, trong hơn một năm qua, thành phố Từ Châu, tỉnh Giang Tô, trước hiện trạng "doanh nghiệp làm không tốt, giám đốc vẫn làm; nhà máy thua lỗ, công nhân vẫn nhận lương; nhiệm vụ sản xuất ít, không ai cắt giảm được", đã khôi phục sức sống cho doanh nghiệp thông qua "phá tam thiết". Trong chưa đầy một tháng, "Nhật báo Kinh tế" đã đăng 36 bài viết, kiên quyết cho rằng phá tam thiết là một "trận đánh công kiên" trong cải cách doanh nghiệp nhà nước. Tân Hoa Xã cũng đăng bài bình luận, gọi "phá bỏ tam thiết là chủ đề chính trong cải cách doanh nghiệp năm nay". Đến cuối tháng 3, số doanh nghiệp thí điểm "phá tam thiết" trên toàn quốc đã vượt quá một nghìn đơn vị.
"Phá tam thiết" là lần đầu tiên trong 15 năm cải cách doanh nghiệp, mũi nhọn cải cách chĩa thẳng vào tầng lớp công nhân bình thường. Trước đó, mọi tư tưởng và biện pháp cải cách đều nhắm vào tầng lớp điều hành và quản lý tài sản nhà nước. "Phá tam thiết" thực chất là giải trừ "hợp đồng lao động trọn đời" giữa doanh nghiệp và công nhân. Theo một nghĩa nào đó, cuộc "phá tam thiết" rầm rộ là một cuộc vận động tư tưởng đầy bất đắc dĩ. Nó khiến mọi người nhận ra rằng, doanh nghiệp nhà nước mà họ luôn coi là nhà không còn là bảo mẫu vĩnh viễn hay con tàu không bao giờ chìm. Dưới sự cổ súy nhiệt tình của truyền thông và sự khơi gợi từ "kinh nghiệm Từ Châu", Nhà máy Thép Bản Khê tuyên bố thực hiện chế độ hợp đồng toàn bộ cho 106.000 nhân viên. Đây được coi là lần đầu tiên một doanh nghiệp lớn của Trung Quốc phá vỡ "bát cơm sắt". Các doanh nghiệp nhà nước lâu đời ở Thượng Hải, Tứ Xuyên và Bắc Kinh cũng lấy danh nghĩa cải cách sâu rộng để cắt giảm nhân sự quy mô lớn, khiến hàng loạt công nhân phải nghỉ việc về nhà. Một số quan viên chính quyền địa phương thậm chí còn đề xuất trực tiếp sử dụng tinh thần "tam thiết" (mặt sắt, thủ đoạn sắt, lòng dạ sắt) để phá "tam thiết".
Tam thiết đã phá, nhưng hệ thống an sinh xã hội lại chưa hoàn thiện. Hàng chục nghìn công nhân nghỉ việc bỗng chốc trở thành những kẻ bị xã hội bỏ rơi, không nơi nương tựa. Tình trạng thất nghiệp nghiêm trọng nhanh chóng biến thành một cuộc khủng hoảng xã hội. Tại một số nơi, liên tiếp xảy ra các sự kiện công nhân bị sa thải nhảy lầu tự sát hoặc gây án báo thù. Tháng 4, tại Thiên Tân - nơi nằm trong khu vực kinh kỳ - lan truyền tin đồn Nhà máy Đồng hồ Thiên Tân thực hiện "phá tam thiết" dẫn đến hỗn loạn: công nhân đình công, nữ công nhân tự sát, giám đốc bị miễn chức. Những tin đồn kiểu này nhanh chóng bay khắp khu vực Hoa Bắc. Sau khi truyền thông điều tra, sự kiện nhà máy đồng hồ có chút sai lệch, tuy nhiên, "không có lửa làm sao có khói". Việc "phá tam thiết" vì thiếu sự bảo đảm của chế độ phúc lợi xã hội liên quan nên dễ gây ra bất ổn xã hội đã khiến các nhà hoạch định chính sách cảnh giác. Tại Hội nghị Nghiên cứu Cải cách Thể chế Kinh tế Trung Quốc tổ chức vào tháng 5, có người đã nêu rõ rằng việc chuyển đổi cơ chế vận hành doanh nghiệp không thể đơn giản quy kết thành "phá tam thiết". Tạp chí "Bán Nguyệt Đàm" trực thuộc Tân Hoa Xã đăng ý kiến của những nhân vật có thẩm quyền, cho rằng "phá tam thiết cần phải thận trọng". Một nhà kinh tế học tên là Hạ Trung Thiên chỉ trích: "Từ Châu thực hiện phá tam thiết, thành ủy quy định doanh nghiệp thua lỗ thì công nhân bị trừ bao nhiêu, giám đốc bị trừ bao nhiêu. Nếu chức năng chính phủ không chuyển đổi, chỉ chăm chăm trừ lương giám đốc và công nhân thì doanh nghiệp không thể chuyển đổi được cơ chế". Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh, Ngô Thụ Thanh, còn lập luận rằng: "Cố gắng vực dậy doanh nghiệp nhà nước bằng cách kết hợp roi da và sự đói khát là không thông suốt. Mỗi công dân đều có quyền lao động được Hiến pháp ban tặng, đập bát cơm sắt là vi phạm pháp luật".
Thế là, đến giữa năm, cuộc vận động rầm rộ này đột ngột dừng lại.
Tháng 7, chiến lược cải cách quay trở lại chủ đề phân quyền ban đầu. Quốc vụ viện ban hành "Điều lệ chuyển đổi cơ chế vận hành doanh nghiệp công nghiệp thuộc sở hữu toàn dân", tuyên bố trao cho doanh nghiệp 14 quyền tự chủ kinh doanh, bao gồm quyền tiêu thụ sản phẩm, quyền mua sắm vật tư, quyền sử dụng vốn, v.v. Nhìn từ cách diễn đạt văn bản của "Điều lệ", tất cả các quyền của người điều hành doanh nghiệp đều đã được hạ phóng toàn diện. Do đó, đây được coi là đợt phân quyền quy mô lớn lần thứ ba của chính phủ kể từ khi bắt đầu thí điểm phân quyền năm 1978 và ban hành "Quy định tạm thời về việc mở rộng hơn nữa quyền tự chủ của doanh nghiệp công nghiệp nhà nước" năm 1984. Nhìn từ tình hình thực tế, trong số các quyền hạn này, có những quyền đã được hạ phóng từ lâu như quyền tiêu thụ và mua sắm; có những quyền định nghĩa mơ hồ như sử dụng vốn và quyết định đầu tư; có những quyền thiếu chính sách hỗ trợ như quyền xuất nhập khẩu vốn luôn bị hệ thống ngoại thương quốc gia độc quyền, các doanh nghiệp khác hoàn toàn không thể chạm tới; và có những quyền cơ bản không thể thực thi như từ chối các khoản phân bổ. Trong cuộc điều tra của Tân Hoa Xã đối với giám đốc của hàng trăm doanh nghiệp nhà nước, 90% giám đốc thừa nhận "dù có quyền từ chối cũng không dám dùng". Với tư cách là chủ sở hữu tài sản nhà nước, nhà nước rốt cuộc nên quản lý và kiểm soát doanh nghiệp nhà nước như thế nào vẫn luôn quanh quẩn trong nghịch lý "thu và phóng", tiến thoái lưỡng nan. (Còn tiếp)
