Ba Mươi Năm Sôi Động – Doanh Nghiệp Trung Quốc 1978–2008

Lượt đọc: 286 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Nhân vật lịch sử doanh nghiệp: Ảo giác họ Mưu

❊ ❊ ❊

Kể từ sau thương vụ huyền thoại "đổi đồ hộp lấy máy bay", Mưu Kỳ Trung chưa từng thực sự nghiêm túc thực hiện thêm một phi vụ kinh doanh nào nữa. Ngày 7 tháng 1 năm 1999, trên đường ngồi xe Audi màu đen đến công ty, tại một đoạn đường gần Môn Đầu Câu, một cảnh sát giao thông tiến lên chặn xe. Ngay lúc đó, lực lượng cảnh sát từ Bắc Kinh và Vũ Hán đã mai phục sẵn nhanh chóng ập đến bắt giữ ông. Toàn bộ quá trình diễn ra chưa đầy ba phút, người đi đường hoàn toàn không hay biết. Khi bị bắt, Mưu Kỳ Trung tỏ ra không chút ngạc nhiên. Cảnh sát lục soát trên người ông một bức thư, trong đó ông nhờ người quen chăm sóc con cái sau khi mình gặp chuyện.

Trong lịch sử doanh nghiệp Trung Quốc, Mưu Kỳ Trung là một cá thể kỳ dị nhất. Nếu không chọn con đường kinh doanh, có lẽ ông đã là một giáo viên trung học khá giỏi, một nhà bình luận chính trị nghiệp dư hoặc một viên chức chính phủ cấp huyện đầy tham vọng. Ông tràn đầy nhiệt huyết mạo hiểm đối với thời đại đang biến động dữ dội này. "Tay không bắt giặc" là ngón nghề từng được người đời ca tụng lúc bấy giờ, cũng là nguồn cảm hứng cho cả một thế hệ khát khao làm giàu. Thế nhưng, ông lại khinh thường làm thực nghiệp, mà chỉ mê đắm vô tận vào việc vận hành tư bản.

Kể từ sau khi nổi danh nhờ vụ "đổi đồ hộp lấy máy bay", Mưu Kỳ Trung liên tục bay khắp nơi trên cả nước, công bố hết dự án gây sốc này đến dự án khác. Năm 1992, ông đề xuất Nam Đức bỏ vốn 1,5 triệu USD độc quyền tài trợ tổ chức "Diễn đàn kinh tế Hoa nhân", mỗi năm tổ chức hai lần tại đại lục, mời các doanh nhân và nhà kinh tế người Hoa trên toàn cầu tham gia. Sau đó, ông tuyên bố xây dựng khu phát triển công nghệ cao rộng 1.000 mẫu tại Bắc Kinh để tiến hành phát triển và sản xuất các dự án kỹ thuật cao; Nam Đức đầu tư 50 triệu nhân dân tệ để xây dựng một nhà máy thức ăn chăn nuôi giàu protein tại mỗi huyện trên cả nước. Năm 1993, ông ký thỏa thuận liên kết đào tạo với Đại học Trùng Khánh, đồng thời hai bên quyết định đưa lẩu Trùng Khánh vào hệ thống thức ăn nhanh, quảng bá ra khắp thế giới, đặt mục tiêu đạt doanh thu 100 tỷ nhân dân tệ trong vòng năm năm; Nam Đức đầu tư 200 triệu nhân dân tệ thành lập Công ty Thức ăn nhanh Lẩu cay Trùng Khánh, trích 1,5 tỷ nhân dân tệ từ doanh thu 100 tỷ để lập quỹ giáo dục Đại học Trùng Khánh. Ngoài ra, Mưu Kỳ Trung còn tuyên bố mua lại một nhà máy sửa chữa ô tô chạy dầu tại địa phương. Mùa xuân cùng năm, Mưu Kỳ Trung tuyên bố đầu tư 10 tỷ nhân dân tệ độc vốn phát triển Mãn Châu Lý, xây dựng "Hồng Kông phương Bắc". Tháng 11, ông lại ký một thỏa thuận với thành phố Trương Gia Giới, dự định bỏ ra 1 tỷ nhân dân tệ để độc vốn phát triển khu vực.

Năm 1994, sau khi được tạp chí "Forbes" đưa vào danh sách tỷ phú toàn cầu, danh tiếng của Mưu Kỳ Trung vang dội một thời, trở thành doanh nhân hiển hách và đáng sợ nhất lúc bấy giờ. Cái khí phách "vung tay múa bút" của họ Mưu dường như ngày càng lớn. Ông đề xuất xây một tòa nhà cao 118 tầng, địa điểm cân nhắc tại Bắc Kinh hoặc Thượng Hải, quảng trường phía dưới sẽ đặt tên là Quảng trường Đặng Tiểu Bình, với mức đầu tư 10 tỷ nhân dân tệ. Ông còn đi khảo sát Thiểm Tây, đầy phấn khích tuyên bố chuẩn bị đầu tư 5 tỷ nhân dân tệ tại Thiểm Bắc. Tháng 3, Nam Đức tuyên bố thực hiện ba dự án lớn là: Nhựa khổng lồ Trung Hoa, Đại hội doanh nhân Hoa thương thế giới và Biệt thự Nam Đức. Ngoài ra, trong một buổi họp báo đầy cảm xúc, ông còn tuyên bố sẽ bỏ ra 3,1 tỷ USD giúp Hải quân Trung Quốc mua một chiếc hàng không mẫu hạm. Năm 1995, trong một bài diễn thuyết, Mưu Kỳ Trung đề xuất thành lập "Đại học Nho thương Nam Đức" với vốn đầu tư 500 triệu nhân dân tệ. Năm 1996, ông tuyên bố đầu tư 200 triệu nhân dân tệ để cải tạo ba doanh nghiệp nhà nước tại Liêu Ninh. Tháng 3, ông đề xuất nổ mìn phá một khe hở trên dãy Himalaya để biến vùng Tây Bắc khô hạn của Trung Quốc thành vùng có mưa; sau đó lại đề xuất dùng phương pháp nổ định hướng để xây một con đập ngăn nước trên dãy Hoành Đoạn, có thể dẫn 201,7 tỷ mét khối nước vào sông Hoàng Hà với số vốn đầu tư 57 tỷ nhân dân tệ. Tháng 9 cùng năm, ông công bố đầu tư dự án "Vệ tinh quốc tế số 8" với tổng giá trị 100 triệu USD...

Những kế hoạch đầu tư khổng lồ này lần lượt nổ tung như bom trên các phương tiện truyền thông cả nước, hết lần này đến lần khác đẩy Mưu Kỳ Trung vào ánh đèn sân khấu chói lòa, khiến ông và Công ty Nam Đức trở nên rực rỡ. Mưu Kỳ Trung là một diễn giả thiên tài, ông lần lượt đưa ra các quan điểm mới lạ như "99 cộng 1 độ", "phân nhánh ổn định", thể hiện phong thái của một nhà tư tưởng và chiến lược gia trong giới doanh nhân thời bấy giờ. Với tư cách là một người điều hành công ty, ông luôn có thói quen ăn nói tùy tiện về số liệu, tài sản và lợi nhuận của Nam Đức khó lòng đo đếm được như sợi dây thun. Có lần, một cố vấn công ty tên Cố Tiệp hỏi ông: "Tiền của ông ở đâu? Ông kiếm được bằng cách nào? Ông nộp bao nhiêu thuế?". Mưu đáp: "Ai dám tra tôi? Tra thế nào được?".

Mưu Kỳ Trung là người sớm nhìn ra việc giải thể doanh nghiệp nhà nước và chuyển đổi thể chế sẽ mang lại cơ hội thương mại khổng lồ; việc ông buôn đồng hồ quả lắc hay "đổi đồ hộp lấy máy bay" thời trẻ đều liên quan đến điều này. Sau năm 1992, khi Trung ương quyết định tiến hành cải cách quyền sở hữu lần đầu tiên đối với các doanh nghiệp nhà nước vừa và nhỏ, ông nhạy bén nhận ra đây là bữa tiệc tư bản trăm năm có một. Việc tái cấu trúc và mua đi bán lại các doanh nghiệp nhà nước đang lâm vào cảnh khó khăn chính là thủ đoạn chủ yếu để tích lũy tài sản trong vòng kế tiếp. Lý thuyết "99 độ cộng 1 độ" mà ông đề xuất chính là: "Khai thác triệt để tài nguyên nhàn rỗi của nền kinh tế kế hoạch để đạt được lợi nhuận vượt mức của nền kinh tế thị trường". Trong mắt ông, doanh nghiệp nhà nước và tài nguyên chính phủ chính là "99 độ" đó, còn Nam Đức và Mưu Kỳ Trung chính là "1 độ cuối cùng" làm nước sôi lên. Tại đại sảnh tập đoàn Nam Đức, ông dựng một tấm biển vàng với dòng chữ: "Phục vụ việc làm sống dậy các doanh nghiệp lớn và vừa của nhà nước, chấn hưng kinh tế xã hội chủ nghĩa", lấy đó làm mục tiêu chiến lược kinh doanh của Nam Đức. Một nhà kinh tế học đến thăm Nam Đức, nhìn thấy khẩu hiệu này đã mỉm cười nói: "Nó thực sự nên được đặt ở đại sảnh của một bộ ngành nào đó trong chính phủ". Mưu Kỳ Trung còn đề xuất "Công trình 765" nhằm vực dậy 3.000 doanh nghiệp lớn và vừa, tức là rót 76.500 USD vốn khởi động cho mỗi doanh nghiệp để đạt mục tiêu hoàn thành chuyển đổi thể chế và làm sống dậy tài sản. Ông còn nói cụ thể về thời gian biểu thực hiện: "Năm đầu làm 300 cái, kế hoạch thu hút 1,8 tỷ USD vốn, bốn năm hoàn thành công nghiệp hóa toàn Trung Quốc".

Người đời sau khi đọc những dòng này, có lẽ đều coi người Vạn Huyện, Tứ Xuyên này là kẻ mắc chứng hoang tưởng. Thế nhưng, vào giữa thập niên 90 của thế kỷ 20, nó lại được đăng đi đăng lại trên tất cả các tờ báo nghiêm túc trong nước. Mưu Kỳ Trung thực sự đã nhìn thấy quỹ đạo số phận của việc cải cách toàn diện các doanh nghiệp nhà nước, chỉ là cách thể hiện của ông quá khoa trương và chói lóa. Về bản chất, Mưu Kỳ Trung là một kẻ tìm thuê (rent-seeker) muốn trục lợi trong vùng xám giữa tài nguyên chính trị và lĩnh vực kinh tế. Ông thực sự có quan hệ mật thiết với một số tổ chức tài chính nhà nước có nền tảng chính phủ vững chắc lúc bấy giờ, như Công ty Đầu tư Tín thác Nông nghiệp Trung Quốc. Tất cả các dự án của ông thực chất đều nhằm mục đích huy động vốn từ các tổ chức tài chính khắp nơi, dùng thủ đoạn "tay không bắt sói" để trục lợi trong quá trình chuyển đổi doanh nghiệp. Trong hơn mười năm sau đó, vô số "thiên tài thương mại" đã dùng cách này để phất lên sau một đêm. Sai lầm của Mưu Kỳ Trung nằm ở chỗ, trong quá trình tìm thuê "không thấy ánh mặt trời" này, ông lại khao khát bày tỏ tư tưởng và lý thuyết của bản thân, đồng thời còn thể hiện một tư thế dị biệt rất dễ gây chú ý. Những lời hứa liên tục, kinh ngạc và mang tính chất đùa cợt của ông cuối cùng đã khiến ông mất uy tín trên nhiều phương diện: chính giới, kinh tế, truyền thông và công chúng.

Sự thân bại danh liệt của Mưu Kỳ Trung xảy ra vào năm 1997. Tháng 9, một cuốn tạp chí xuất bản trái phép đột nhiên xuất hiện từ dưới lòng đất, tựa đề gây chấn động: "Kẻ lừa đảo số một đại lục Mưu Kỳ Trung". Theo lời kể, nó được viết bởi "ba người làm thuê cao cấp từng đầu quân cho Nam Đức, bất chấp hiểm nguy bị truy sát". Cuốn sách mô tả Mưu Kỳ Trung là "kẻ lừa đảo lớn nhất Trung Quốc, trên lừa Trung ương, dưới lừa địa phương". Trên bìa sách, nó mượn lời luật sư cũ của Mưu Kỳ Trung để hô vang: "Mưu Kỳ Trung không chết, thiên lý không dung". Ấn phẩm bất hợp pháp này lan tràn khắp các sạp báo lớn nhỏ trên cả nước nhanh như chớp. Mưu Kỳ Trung không sao biện bạch nổi, tập đoàn Nam Đức vốn xây trên cát vì thế mà tan rã. Trong thời gian này, cơ quan thanh tra kinh tế bắt đầu bí mật điều tra Mưu Kỳ Trung và phát hiện ông có hành vi lừa đảo mở thư tín dụng tại Ngân hàng Trung Quốc chi nhánh Hồ Bắc, nghi vấn lừa đảo số tiền 75,07 triệu USD. Ngày 30 tháng 5 năm 2000, sau hơn một năm bị bắt giữ, Tòa án Nhân dân Trung cấp Vũ Hán đã tuyên phạt Mưu Kỳ Trung 59 tuổi án tù chung thân vì tội "lừa đảo thư tín dụng".

Mưu Kỳ Trung là một trong những nhân vật đáng suy ngẫm nhất trong lịch sử doanh nghiệp Trung Quốc này. Tần Sóc, Tổng biên tập tờ "Nhật báo Kinh tế số 1", từng mô tả cảm nhận khi phỏng vấn ông: "Có một năm, tôi đến thăm Mưu Kỳ Trung. Lúc đó có rất nhiều lời đồn đại giang hồ về ông, như đời sống trụy lạc, ngạo mạn coi thường thế gian, v.v. Thế nhưng khi gặp mặt, ông lại là một người trung niên hơi lộ vẻ mệt mỏi, thích tự lẩm bẩm một mình, chải kiểu tóc hất ngược kiểu Mao, có vóc dáng của một thủ kho. Ông mời tôi đến quán nhỏ đối diện công ty Nam Đức ăn lẩu giá rẻ. Lúc nhúng thịt cừu, tiếng nói của ông là to nhất bàn. Mưu Kỳ Trung không ngừng nói về lý tưởng của mình, nói về cuộc đời gian truân, ngồi tù, lưu lạc, cô độc, không được thấu hiểu. Ông nói bản thân nghe thấy quốc ca là rơi nước mắt. Đến đây, tôi thấy rõ trong mắt ông dường như ánh lên sự ẩm ướt. Trong một khoảnh khắc nào đó, tôi thậm chí đã hơi bị mê hoặc. Nhiều năm đã trôi qua, mỗi khi nhớ lại trải nghiệm đó, trong lòng tôi vẫn dấy lên một nỗi buồn man mác không tên".

Dịch Thuật: Gemini & DeepSeek AI
Nguồn: Việt Nam Thư Quán
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 7 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Ngô Hiểu Ba