"xuân giang thủy noãn áp tiên tri" (nước sông xuân ấm, vịt biết trước)

Tôi như đứa trẻ lang thang, chân trần bước tới,

Thấm thía sự cứng rắn của những góc đá nhọn trên đường,

Lại thêm những bụi gai chắn lối,

Khiến mỗi bước chân tôi đều để lại một vệt máu.

—— Thực Chỉ: "Nhiệt ái sinh mệnh", 1978

Ngày 27 tháng 11 năm 1978, nhân viên kỹ thuật 34 tuổi của Viện Khoa học tính toán thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc là Liễu Truyền Chí đi làm đúng giờ. Trước khi bước vào văn phòng, ông ghé qua phòng thường trực xách một bình nước nóng, đùa vài câu với bác bảo vệ già, rồi lấy tờ "Nhân dân Nhật báo" trong ngày từ ngăn thư có ghi tên mình. Thông thường, ông sẽ dành trọn buổi sáng để đọc báo. Hơn 20 năm sau, ông hồi tưởng lại:

"Nhớ năm 1978, lần đầu tiên tôi nhìn thấy một bài viết về cách nuôi bò trên 'Nhân dân Nhật báo', khiến tôi vô cùng xúc động. Kể từ sau 'Cách mạng Văn hóa', báo chí cứ đăng là toàn chuyện cách mạng, đấu tranh và xã luận. Lúc bấy giờ, nuôi gà hay trồng rau đều bị xem là cái đuôi của chủ nghĩa tư bản, là thứ phải bị cắt bỏ. Vậy mà 'Nhân dân Nhật báo' lại đăng bài về nuôi bò, khí hậu thực sự sắp thay đổi rồi!"

Xét theo tài liệu tra cứu hiện nay, Liễu Truyền Chí, người sau này sáng lập tập đoàn Liên Tưởng lừng lẫy, có lẽ đã nhớ nhầm một chút. Bởi trong những trang báo "Nhân dân Nhật báo" năm 1978 đã ngả vàng, không hề có bài viết về cách nuôi bò, mà là một tin tức về khoa học chăn nuôi lợn. Trên trang ba của tờ báo ngày hôm đó, có một bài phóng sự dài với tiêu đề "Quần chúng sáng tạo ra kinh nghiệm đẩy nhanh sự nghiệp chăn nuôi lợn", giới thiệu chi tiết các phương pháp mới nhằm nâng cao hiệu quả chăn nuôi lợn ở Quảng Tây và Thông Huyện, Bắc Kinh như "giao bán một con thì được tự mổ một con", "thực hiện phương pháp mới công hữu phân nuôi", v.v. Thứ mà Liễu Truyền Chí nhìn thấy hẳn là bài báo này.

Tuy nhiên, là nuôi bò hay nuôi lợn dường như không quan trọng. Quan trọng là, trên khắp cả nước, quả thực có một nhóm người như Liễu Truyền Chí "xuân giang thủy noãn áp tiên tri", họ đã cảm nhận được sự thay đổi của mùa vụ và thời đại trong cái chớm đông se lạnh này.

Trong lịch sử hiện đại Trung Quốc, 1978 là một năm vô cùng tinh tế và then chốt. Mặc dù hai năm trước đó, "Bè lũ bốn tên" theo đường lối chính trị cực tả đã bị đánh đổ, nhưng một số người trong tầng lớp lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước vẫn đưa ra chủ trương chính trị "Hai phàm là", thực hiện quản trị mang tính ý thức hệ trong hai lĩnh vực chính trị và kinh tế. Đặng Tiểu Bình, nhà lãnh đạo thế hệ cũ vừa mới phục chức, đã cố gắng sử dụng tầm ảnh hưởng của mình để thúc đẩy sự thay đổi vận mệnh của Trung Quốc.

Ngày 14 tháng 1 năm 1978, giảng viên Đại học Nam Kinh là Hồ Phúc Minh bất ngờ nhận được một lá thư. Người viết thư là Vương Cường Hoa, biên tập viên tờ "Quang minh Nhật báo". Nửa năm trước, Hồ từng viết một bài báo gửi cho tòa soạn này, sau thời gian dài không nhận được phản hồi, ông đã không còn hy vọng gì nữa. Lá thư bất ngờ của Vương khiến ông vô cùng ngạc nhiên. Hồ Phúc Minh nhớ lại: "Vương Cường Hoa gửi kèm một bản in thử trong thư, đó là bản in thử của bài 'Thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý'. Tôi vẫn còn giữ lá thư đó, đại ý nói rằng chúng tôi hiểu rõ ông muốn nói gì trong bài viết này, chúng tôi muốn sử dụng nó, hy vọng ông sửa lại một chút rồi gửi sớm. Họ chỉ đưa ra một gợi ý là hy vọng diễn đạt lý lẽ đầy đủ hơn, đừng để người khác cảm thấy chủ nghĩa Marx đã lỗi thời. Từ đó về sau, bản thảo của chúng tôi qua lại vài lần, tôi gửi bản đã sửa cho ông ấy, vài ngày sau ông ấy sửa lại rồi lại gửi cho tôi. Sau đó lại có một lá thư khác, tông giọng đã thay đổi, yêu cầu tôi viết sắc bén hơn, phải có tính mục tiêu và sức phản biện hơn, khác hẳn với tông giọng trước đó."

Ngày 11 tháng 5, "Quang minh Nhật báo" đăng bài bình luận của đặc phái viên với tiêu đề "Thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất kiểm nghiệm chân lý". Cùng ngày, Tân Hoa Xã truyền tải bài viết này, ngày hôm sau "Nhân dân Nhật báo" đăng lại toàn văn. Đây có thể coi là tuyên ngôn chính trị quan trọng nhất của Trung Quốc trong năm đó. Ở cuối bài viết, tác giả dũng cảm tuyên bố: "Phàm là nơi nào vượt trên thực tiễn và tự coi mình là 'vùng cấm' tuyệt đối, thì ở đó không có khoa học, không có chủ nghĩa Marx-Lenin và tư tưởng Mao Trạch Đông chân chính, mà chỉ có chủ nghĩa ngu muội, chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa chuyên chế văn hóa." Việc đăng bài viết đã gây ra phản ứng dữ dội trong xã hội Trung Quốc ngột ngạt thời bấy giờ. Tại những nơi có tư tưởng tương đối bảo thủ như Đông Bắc và Thượng Hải, những tiếng la ó như "kết tội chặt cờ", "vi phạm tinh thần Trung ương và phản đối tư tưởng Mao Trạch Đông" nổi lên như sấm dậy. Sau khi nhìn thấy báo, Hồ Phúc Minh về nhà nói với vợ: "Anh đã chuẩn bị tâm lý rồi, anh chuẩn bị đi tù đây." Vợ ông nói: "Hoặc là em cùng anh đi tù, hoặc là ngày nào em cũng đưa cơm cho anh đến khi anh ra tù."

Cuộc đại thảo luận về tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý này đã ảnh hưởng đến toàn bộ tiến trình cải cách của Trung Quốc. Về cơ sở tư tưởng, nó triệt để phá hủy nguyên tắc chính trị "Hai phàm là", khởi xướng một lý thuyết thực tiễn chủ nghĩa hoàn toàn mới. Còn trong cải cách kinh tế, nó cố gắng thiết lập một cơ sở tư tưởng và đạo đức thương mại hoàn toàn mới. Cho đến 30 năm sau, chúng ta vẫn có thể cảm nhận mạnh mẽ ảnh hưởng của tư tưởng này đối với công cuộc cải cách của Trung Quốc. Trong những năm sau đó, nó cùng với các phương châm chính trị như "lấy xây dựng kinh tế làm trung tâm" và "ổn định đè bẹp tất cả" có sự kết nối nhất quán, lần lượt biểu đạt rõ ràng từ ba phương diện: phương pháp luận, mục tiêu chiến lược và giới hạn tăng trưởng, từ đó hình thành văn hóa cải cách và ba nền tảng tư tưởng cốt lõi của Trung Quốc. Có thể nói, sự phát triển của các doanh nghiệp và sự nghiệp khác tại Trung Quốc sau này, dù có quanh co trăm vòng, tiến bước ngoằn ngoèo, đều lấy đây làm điểm khởi đầu và giới hạn căn bản nhất.

Cuối năm đó, tức là hơn 20 ngày sau khi Liễu Truyền Chí đọc báo, Hội nghị toàn thể lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XI mang ý nghĩa bước ngoặt lịch sử đã được tổ chức tại Bắc Kinh. Tại đại hội này, tập thể lãnh đạo trung ương thế hệ thứ hai với Đặng Tiểu Bình làm nòng cốt đã được hình thành. Hội nghị toàn thể đã đưa ra quyết định chuyển trọng tâm công tác của Đảng sang xây dựng chủ nghĩa xã hội. Xung quanh thời điểm hội nghị diễn ra, Thành ủy Bắc Kinh tuyên bố phong trào "4/5" Thiên An Môn là hành động cách mạng hoàn toàn. Đồng thời, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc minh oan và tổ chức lễ truy điệu cho các nhà chính trị chịu oan khuất trong "Cách mạng Văn hóa" như Bành Đức Hoài, Đào Chú. Trong hai năm sau đó, hơn 3 triệu cán bộ và quần chúng trên toàn quốc được minh oan, 55 vạn "phái hữu" được cải chính. Đến đây, "nhiệm vụ lịch sử vạch trần sai lầm và khôi phục lẽ phải" cơ bản hoàn thành, trục phát triển của Trung Quốc từ đó chuyển biến toàn diện.