Ba Mươi Năm Sôi Động – Doanh Nghiệp Trung Quốc 1978–2008

Lượt đọc: 314 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Nhân vật lịch sử doanh nghiệp: Hai mặt của Lôi Vũ

❊ ❊ ❊

Từ tháng 6 năm 1984, đảo Hải Nam - nơi vốn cô quạnh giữa biển khơi suốt trăm năm - đột nhiên trở thành một mảnh đất nóng đầy náo động. Đầu năm đó, Đặng Tiểu Bình đi thị sát phương Nam, ông từng nói một câu về Hải Nam rằng: "Nếu dùng 20 năm để phát triển kinh tế Hải Nam đạt tới trình độ của Đài Loan, đó chính là một thắng lợi to lớn". Lời này được truyền đạt như tinh thần chỉ đạo của Trung ương. Khi ấy, Bí thư Đảng ủy, Chủ nhiệm Văn phòng hành chính khu Hải Nam là Lôi Vũ đã "kích động đến mức đêm không chợp mắt được".

Thời điểm đó, Quốc vụ viện từng phê chuẩn một văn kiện mang tên "Biên bản thảo luận về vấn đề đẩy nhanh phát triển và xây dựng đảo Hải Nam", trong đó chỉ rõ: "Khu hành chính Hải Nam có thể căn cứ vào nhu cầu để phê duyệt nhập khẩu tư liệu sản xuất công nông nghiệp phục vụ xây dựng; có thể sử dụng ngoại tệ do địa phương giữ lại để nhập khẩu một số mặt hàng tiêu dùng đang khan hiếm trên thị trường Hải Nam". Tuy nhiên, "Biên bản" này cũng quy định rõ ràng: "Các loại vật tư, hàng hóa xuất nhập khẩu kể trên chỉ giới hạn sử dụng và bán trong phạm vi khu hành chính Hải Nam, không được chuyển bán ra ngoài khu hành chính".

Để tận dụng chính sách một cách nhanh chóng và nhiều nhất có thể nhằm hoàn thành tích lũy nguyên thủy, Lôi Vũ và cấp dưới đã tự nhiên nghĩ đến ô tô. Tính toán của Lôi Vũ lúc bấy giờ là: "Nhập khẩu 13.000 chiếc rồi bán sang nội địa, kiếm được hai trăm triệu là đủ".

Điều nằm ngoài dự tính của ông là khi cánh cửa đã mở, tình hình nhanh chóng trở nên mất kiểm soát. Chỉ cần kiếm được một tờ giấy phép, bán lại một chiếc ô tô là có thể kiếm lời cả vạn tệ, điều này đối với người Hải Nam chẳng khác nào đào được một mỏ dầu ngay trước cửa nhà. Trong chốc lát, cả hòn đảo chìm vào cơn điên loạn, nhà nhà tranh nhau chạy giấy phép, người người đổ xô buôn bán ô tô. Trong nửa đầu năm 1984, lượng ô tô nhập khẩu của Hải Nam chỉ hơn hai nghìn chiếc, vậy mà đến tháng 7, chính quyền khu phê duyệt nhập khẩu một lúc 13.000 chiếc, cao gấp 36 lần mức trung bình tháng của nửa đầu năm. Chỉ trong nửa năm, toàn đảo xuất hiện 872 công ty, tất cả đều lao vào lĩnh vực ô tô. Thậm chí quân đội cũng tham gia vào cuộc đại vận chuyển xe ra khỏi đảo; hải quân dùng tàu chiến dưới danh nghĩa điều động phòng thủ, thay toàn bộ biển số quân sự cho ô tô, sau khi dỡ hàng tại Trạm Giang thì tháo biển số quân sự mang về Hải Nam để tiếp tục vận chuyển đợt thứ hai.

Đó là một mùa hè nóng bức đến cực điểm, ô tô ùn ùn kéo đến đảo Hải Nam như sóng triều, đỗ đầy đặc trong ngoài thành phố Hải Khẩu, san sát tầng tầng lớp lớp, nhìn mãi không thấy điểm dừng, dưới ánh nắng rực rỡ sắc màu, lấp lánh sáng loáng, tạo nên một cảnh tượng vô cùng ngoạn mục. Cục Công thương tích cực làm thủ tục "phạt tiền để cho thông quan" cho người mua từ khắp nơi trên cả nước đổ về, chỉ cần nộp phạt bốn, năm nghìn tệ, đóng một con dấu đỏ, chiếc xe đó đã có thể đường hoàng chất lên tàu rời đảo. Trong quá trình này, các hành vi tham ô, hối lộ, nhận hối lộ, tuồn ngoại tệ đều diễn ra công khai dưới ánh mặt trời. Sau khi thanh tra, chỉ trong nửa năm ngắn ngủi, Hải Nam đã ký duyệt giấy phép thông quan cho tổng cộng 89.000 chiếc ô tô, đặt hàng nước ngoài hơn 70.000 chiếc, đã mở thư tín dụng cho hơn 50.000 chiếc. Tổng số ngoại tệ dùng để nhập khẩu lên tới 300 triệu USD.

Tháng 9, việc Hải Nam nhập khẩu ô tô ồ ạt đã thu hút sự chú ý của Trung ương, Quốc vụ viện cử người xuống điều tra. Tài liệu Lôi Vũ báo cáo lên có sự sai lệch lớn so với thực tế: "Một, tất cả ô tô Hải Nam nhập khẩu đều được tiêu thụ trong đảo. Hai, số xe đã về đến nơi hiện chưa tới 15.000 chiếc. Ba, Hải Nam quản lý vật tư nhập khẩu vô cùng nghiêm ngặt, tuyệt đối không cho phép đưa ra ngoài đảo, kẻ vi phạm sẽ bị xử lý". Ngay trong lúc Lôi Vũ báo cáo tài liệu này, hàng vạn chiếc ô tô Nhật Bản vẫn đang được dỡ xuống tại các cảng của thành phố Hải Khẩu. Ngày 25 tháng 11, trong một bức điện gửi Văn phòng Đặc khu Quốc vụ viện, Lôi Vũ vẫn khẳng định: "Tính đến nay, toàn bộ ô tô đảo Hải Nam nhập khẩu đều được tiêu thụ trong đảo".

Ô tô không phải là kim cương, việc nhập khẩu và đưa ra khỏi đảo với số lượng hàng vạn chiếc như vậy mà lại khiến thiên hạ coi như không thấy thì quả thực quá lộng hành. Đến cuối năm, Văn phòng Đặc khu Quốc vụ viện không còn tin vào các báo cáo của Hải Nam nữa. Tháng 12, Lôi Vũ bị triệu tập đến Quảng Châu, chính quyền tỉnh ra lệnh dứt khoát yêu cầu ông dừng nhập khẩu ô tô. Đến đây, cơn cuồng phong mới đột ngột chấm dứt. Đầu năm 1985, một đoàn điều tra hùng hậu gồm 102 người từ Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương, Quân ủy Trung ương, Tổng cục Kiểm toán Quốc gia... đã tiến駐 Hải Nam. Số liệu điều tra công bố không lâu sau đó cho thấy, trong một năm, Hải Nam đã bất hợp pháp thu mua ngoại tệ giá cao từ 21 tỉnh thành trên cả nước và 15 đơn vị thuộc Trung ương với số tiền 570 triệu USD, các công ty vay vốn nhập khẩu lũy kế 4,21 tỷ tệ, nhiều hơn tổng giá trị sản xuất công nông nghiệp năm 1984 của Hải Nam 1 tỷ tệ. Ngoài ô tô, còn nhập khẩu 2,86 triệu chiếc tivi và 252.000 máy quay video.

Lôi Vũ bị cách chức, sau đó chuyển sang làm Phó Bí thư một huyện nông nghiệp ở Quảng Đông. Kể từ ngày bị giáng chức, ông trở thành "anh hùng" của công cuộc cải cách. Trong nhiều trường hợp, ông thường được nhắc đến cùng với Hải Thụy - vị quan thanh liêm thời nhà Minh đã chết trên đất Hải Nam. Năm 1996, khi 61 tuổi, ông chủ động rút lui khỏi vị trí Phó Chủ tịch Khu tự trị Quảng Tây, tuyên bố về quê phụng dưỡng người mẹ già 90 tuổi, từ đó lại trở thành nhân vật tâm điểm trên mặt báo, nhận được nhiều sự cảm thông từ dư luận xã hội.

Về mặt khách quan, sự kiện ô tô Hải Nam đã giúp vùng đất Hải Nam vốn khép kín, lạc hậu một bước nhảy vọt trở thành tiền tiêu của sự mở cửa. Những người dân Hải Nam vốn e dè với giao dịch hàng hóa đã trải qua một bài học về tiền bạc khắc cốt ghi tâm. "Cơn sốt Hải Nam" nổi lên cuối thập niên 1980 có liên quan mật thiết đến sự kiện này.

Một hiện tượng đáng suy ngẫm là việc Lôi Vũ dám làm liều như vậy không thể tách rời tâm lý nóng lòng muốn thay đổi của phái cải cách thời bấy giờ. Khi ông đến nhận nhiệm sở tại Hải Nam, từng có lãnh đạo Trung ương nói rằng, Trung ương và tỉnh Quảng Đông sẽ "vô vi nhi trị" (cai trị bằng cách không can thiệp) với đảo Hải Nam, ít nhất trong ba năm, một là không được đánh gậy, hai là không được trói buộc. Sau chuyến thị sát phương Nam của Đặng Tiểu Bình, lại có lãnh đạo khích lệ rằng: "Anh làm việc ở đảo Hải Nam, gan phải lớn một chút, làm sao cho nhanh thì cứ làm".

Xét về tư cách cá nhân, Lôi Vũ là một vị quan làm được việc và thanh liêm hiếm có của nước Cộng hòa. Ông là người cương trực, dám chống lại cấp trên để nói thẳng, làm việc quyết liệt, tư duy rõ ràng; tiếng tăm của ông tốt thế nào thì có vô vàn miệng đời làm chứng. Trong thời gian tại chức, ông nỗ lực xóa bỏ những di chứng sau Cách mạng Văn hóa, minh oan cho tất cả những người bị coi là "phái hữu" trên đảo, biến Hải Nam thành một "hòn đảo không phái hữu". Ông có thói quen đích thân xử lý thư từ của nhân dân, trong ba năm đã tự tay phê duyệt hơn 5.000 lá thư gửi cho mình. Trong quá trình thanh tra sau "sự kiện ô tô", người ta phát hiện ra rằng bản thân Lôi Vũ trong cơn sốt đó chưa từng buôn bán một chiếc xe nào, không nhận hối lộ một xu. Cũng chính vì vậy, trong hơn mười năm sau đó, ông luôn được người đời kính trọng và cảm thông, lưu truyền trong dân gian như một vị quan thanh liêm mang phong thái hiệp khách.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ thể chế, sự kiện Hải Nam rõ ràng đã tạo ra một tiền lệ vô cùng xấu xa. Nó khiến cho sự thay đổi kinh tế của Trung Quốc dần trượt dài sang việc tùy tiện vượt qua các rào cản thể chế, luật pháp trở thành hư danh. Mọi hành vi dưới danh nghĩa cải cách đều có thể phá hoại một cách sáng tạo các thể chế hiện hành, cách làm này luôn nhận được sự mặc nhận và bao dung. Trong nhiều trường hợp, sự thờ ơ và phản bội lại thể chế của con người thậm chí về mặt tâm lý đạo đức còn trở nên cao thượng. Hậu quả là toàn bộ môi trường xã hội dần trở nên xám xịt, giới hạn cuối cùng của thể chế và đạo đức bị xuyên thủng một cách dễ dàng.

Sự đánh giá của dư luận xã hội đối với Lôi Vũ thể hiện rõ nét nhất sự hỗn loạn về quan niệm và nghịch lý thể chế trong quá trình cải cách của Trung Quốc. Trong một thời gian khá dài, sự phán xét pháp lý đối với hành vi kinh tế của các quan chức và doanh nhân luôn rất mơ hồ, thậm chí mang tính tùy tiện và giai đoạn cao, cuối cùng đành phải rơi vào chi tiết cụ thể là bản thân họ có "nhận hối lộ" hay không. Nào ngờ, hành vi ra quyết định của một quan chức hay hoạt động thương mại của một doanh nhân có vi phạm pháp luật hay không, với việc cá nhân đó có nhận hối lộ hay không, giữa hai điều này hoàn toàn không có mối liên hệ tất yếu.

Đối với sự kiện buôn lậu ô tô Hải Nam, quan điểm cá nhân của Lôi Vũ rất độc đáo. Tháng 3 năm 2004, khi trả lời phỏng vấn của phóng viên Lục Hạnh Sinh từ tờ "Tân Dân Tuần san", ông nói: Sai lầm của "sự kiện ô tô Hải Nam" chỉ có một, đó là những chiếc xe chính phủ phê duyệt nhập về, "chính phủ thu được không nhiều lợi ích, đều phân tán hết ra ngoài xã hội" - chính quyền khu hành chính Hải Nam khi đó đã quá ưu ái cho dân.

Đây là một góc nhìn khác để quan sát sự kiện. Nói cách khác, nếu chính phủ thu được nhiều lợi ích thì có thể coi thường thể chế và luật pháp hay sao? Dưới logic này, vai trò của chính phủ với tư cách là một tập đoàn lợi ích và chủ sở hữu của nguồn vốn đặc thù, việc tranh giành lợi ích với nhân dân đã trở nên vô cùng rõ nét.

Những năm cuối đời, Lôi Vũ định cư tại Quảng Châu. Năm 1999, khi có phóng viên đến tận nhà phỏng vấn, họ thấy sau bữa trưa, ông cùng người mẹ 99 tuổi ngồi thiền nhập định, trông chẳng khác nào một vị lão tăng.

Dịch Thuật: Gemini & DeepSeek AI
Nguồn: Việt Nam Thư Quán
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 7 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Ngô Hiểu Ba