(Năm) Cả thành phố phát cuồng vì hoa quân tử lan
Năm 1982, sự cải thiện về đời sống vật chất dường như đã vượt xa những mong mỏi nhỏ nhoi ban đầu của con người. Trong các cửa hàng bách hóa ở thành phố, đồ gia dụng xuất hiện ngày càng nhiều. Tính đến cuối năm, sản lượng máy giặt – thứ chỉ mới bắt đầu được sản xuất tại Trung Quốc ba năm trước – đã đạt 2 triệu chiếc, tổng số tivi đạt 10 triệu chiếc, nhu cầu về tủ lạnh cũng tăng vọt. Vài năm trước, "ba món đồ" cần thiết cho các cặp vợ chồng mới cưới là "xe đạp, máy khâu, đồng hồ", thì nay đã thay thế bằng "ba món đồ mới": tivi, máy giặt và tủ lạnh. Nhu cầu về đồ gia dụng đã trực tiếp thổi bùng cơn sốt đồ điện kéo dài hơn mười năm sau đó tại Trung Quốc. Vì yêu cầu kỹ thuật của những sản phẩm này không quá cao, các doanh nghiệp nhạy bén – bao gồm cả những công ty quốc doanh quy mô nhỏ và các doanh nghiệp tư nhân – đã tìm thấy khe hở để phát triển. Một số công ty điện gia dụng sau này từng làm mưa làm gió trên thị trường đều xuất hiện trong hai năm này.
Thế nhưng trong năm đó, mặt hàng khan hiếm và kỳ lạ nhất ở Trung Quốc không phải là tivi Panasonic, tủ lạnh Toshiba hay Coca-Cola, mà chính là hoa quân tử lan ở thành phố Trường Xuân, tỉnh Cát Lâm.
Đã không còn cách nào để khảo cứu lý do tại sao loại cây cảnh có dáng vẻ thanh tao, hương thơm dịu nhẹ này lại bỗng chốc tăng giá gấp trăm lần chỉ sau một đêm, và tại sao cơn "cuồng quân tử lan" điên rồ này lại xảy ra ở vùng Đông Bắc, nơi vốn có ý thức thương mại nhạt nhòa.
Người Trường Xuân vốn có tục trồng hoa quân tử lan, nhưng chưa bao giờ coi nó là thứ quý giá. Sự điên rồ bắt đầu từ những lời đồn thổi trong các ngõ hẻm. Từ một năm trước đó, những tin đồn kiểu "có người nhờ quân tử lan mà phát tài" đã len lỏi khắp các con phố Trường Xuân. Nghe nói, một chậu quân tử lan của một thương lái được thương nhân nước ngoài để mắt tới và trả giá mười ngàn đô la Mỹ để mua; nghe nói, một thương nhân Hồng Kông muốn dùng một chiếc "xe hơi Crown cao cấp siêu sang trọng được thế giới công nhận" để đổi lấy một chậu quân tử lan tên là "Phượng Quan", kết quả bị chủ nhân là Quách Phượng Nghi – giám đốc một công ty hoa cảnh – từ chối ngay tại chỗ; nghe nói, một ông lão nuôi vài giống quân tử lan quý hiếm, sống chết không cho ai xem, nhưng một đêm nọ bị kẻ trộm lấy mất, kết quả ông tức đến mức tắt thở ngay lập tức; nghe nói, có kẻ lái xe đường dài từ Thẩm Dương đến Trường Xuân để trộm hoa, sau khi đắc thủ liền lái xe quay về trong đêm, cuối cùng trên đường chạy trốn hoảng loạn đã lật xe tử vong... Những câu chuyện như vậy mỗi ngày một mới, được thêu dệt và lên men, mỗi câu chuyện đều có tên có họ, nghe như thật. Cùng lúc đó, truyền thông địa phương tại Trường Xuân cũng góp phần thổi bùng ngọn lửa, liên tục đăng tải các bài viết ca ngợi quân tử lan là loài hoa có phẩm cách cao quý, là quân tử trong các loài hoa, đặt trong nhà có thể làm sạch không khí, dưỡng nhan sắc, có lợi cho sức khỏe, v.v. Cứ như thế, chậu hoa vốn chỉ vài đồng bạc lẻ đã ngày một bay cao, vài trăm, vài ngàn, rồi lên tới cả vạn đồng. Trong khi đó, lương của công nhân bình thường chỉ khoảng ba bốn mươi đồng. Nếu nuôi được một chậu quân tử lan rồi bán lại với giá hàng trăm hàng ngàn đồng, đó chẳng khác nào phát đại tài. Thế là, dưới sự thúc đẩy của tâm lý đầu cơ, quân tử lan trở nên điên cuồng.
Đến năm 1982, cả thành phố phát cuồng vì quân tử lan, loài cây nhỏ nhắn xinh xắn này trở thành chủ đề duy nhất trong cuộc sống của người dân Trường Xuân. Giá của nó tăng lên không ngừng, kẻ mua đi bán lại kiếm lời nhiều vô kể. Đầu năm, trên thị trường xuất hiện chậu quân tử lan giá 50.000 đồng, chẳng bao lâu sau, loại 100.000 đồng cũng xuất hiện. Đến tháng 9, tại chợ hoa phố Hồng Kỳ sầm uất nhất thành phố, chậu đắt nhất được rao giá lên tới 150.000 đồng! Đây là con số tiền bạc mà tất cả người dân Trường Xuân chưa từng thấy trong đời. Cứ thế, một loài cây không có công dụng gì khác ngoài ngắm nhìn đã tạo ra một bong bóng kinh tế vô cùng kỳ quái ở vùng Đông Bắc thời kỳ đầu mở cửa.
Sự kiện quân tử lan ở Trường Xuân không phải là trường hợp cá biệt trong năm đó. Khoảng năm 1982, vùng Giang Chiết cũng từng bùng nổ sự kiện đầu cơ cây tùng ngũ châm (một loại cây cảnh bonsai), tình trạng điên cuồng cũng không hề kém cạnh. Những hiện tượng này khá giống với sự kiện hoa tulip xảy ra ở Hà Lan vào thế kỷ 17. Nó có thể được xem là một sự giải tỏa mang tính ma quái đối với khát vọng làm giàu của tầng lớp bình dân vốn đã nghèo khó lâu ngày. "Chiếc hộp Pandora" thực sự đã được mở ra.
Khách quan mà nói, sự thắt chặt kinh tế vĩ mô năm 1982 không gây ra sự đảo chiều toàn diện về ý thức hệ. Những biểu hiện thô bạo của nó chính là sự phản ánh năng lực quản lý kinh tế thị trường còn yếu kém của một chính quyền vốn đã quen dùng các biện pháp hành chính để giải quyết những biến động kinh tế khi đối mặt với môi trường mới. Trong tầng lớp ra quyết định ở trung ương, cải cách vẫn là lực lượng chủ lưu, một số thay đổi trọng đại vẫn đang tiếp tục được thúc đẩy.
Tháng 1 năm đó, dưới sự kiên quyết của Đặng Tiểu Bình và Hồ Diệu Bang cùng những người khác, Quốc vụ viện tuyên bố tinh giản bộ máy. Đây là lần cắt giảm quy mô lớn nhất kể từ khi thành lập nước, nhận được sự hoan nghênh rộng rãi trên quốc tế. Theo bình luận của tờ "Tokyo Shimbun" Nhật Bản, "Quan càng lớn thì giảm càng nhiều". Trong đó, cấp phó thủ tướng giảm 80%, cấp bộ trưởng giảm 70%, cấp cục vụ giảm 50%, các cấp còn lại giảm 1/3, số bộ ngành giảm từ 52 xuống còn 41. Truyền thông nước ngoài lạc quan cho rằng, "Quốc vụ viện đã tạo ra một tấm gương mới, nếu các tỉnh thành trong cả nước noi theo, căn bệnh cồng kềnh của bộ máy Trung Quốc sẽ có thể chữa khỏi một nửa." Ngày 8 tháng 3, Quốc vụ viện tuyên bố bổ sung thêm Ủy ban Cải cách Hệ thống Kinh tế, cơ quan này trở thành người tiên phong trong cải cách thể chế của Trung Quốc. Quyền lực của nó ngày càng lớn, từng nắm giữ quyền phê duyệt niêm yết cổ phiếu, cho đến trước khi bị bãi bỏ vào tháng 3 năm 1998, đây luôn là cơ quan quản lý kinh tế hiển hách và có trọng trách nhất. (Còn tiếp)
