(Một) Đặng Tiểu Bình không quản ngại đường xa đi khắp đặc khu
"Chúng ta cùng "hạ hải" (xuống biển/kinh doanh) đi."
— Từ vựng dân gian, 1984
Trong lịch sử khoa học, nghệ thuật và thương mại, khi một trường phái hoặc một quốc gia đang ở thời kỳ hưng thịnh nhất, thì vào một năm nào đó, một loạt những nhân vật kiệt xuất hoặc những công ty vĩ đại sẽ đồng loạt ra đời. Hiện tượng này rất khó dùng logic thuần túy để suy luận, có lẽ đó chính là tính kịch tính nội tại của lịch sử vậy.
Trong lịch sử doanh nghiệp Mỹ, năm vĩ đại ấy là năm 1886. Năm đó, nhân viên tiếp thị sách David McConnell tại New York khi đang chào hàng tuyển tập Shakespeare đã kinh ngạc phát hiện ra rằng, loại nước hoa ông tặng kèm theo sách lại được khách hàng vô cùng ưa chuộng. Thế là, ông lấy tên một dòng sông ở quê hương Shakespeare là "Avon" (Nhã Phương) để đặt tên, thành lập nên Công ty nước hoa Avon; "Coca-Cola" ra đời tại Atlanta, sản phẩm có hình dáng "kỳ quái" đầu tiên của nó được tung ra thị trường; George Eastman lừng danh chế tạo ra chiếc máy ảnh tự động đầu tiên và đặt tên nó là "Kodak"; thủy tổ của ngành đặt hàng qua bưu điện và bán lẻ đại chúng toàn cầu là Sears Roebuck cũng được thành lập vào năm này, cho đến trước năm 1992, nó luôn giữ vị trí bá chủ ngành bán lẻ toàn cầu. Citigroup ra đời vào năm này, sau đó trở thành tổ chức ngân hàng lớn nhất thế giới; Công ty Johnson & Johnson cũng được thành lập vào năm này, ban đầu họ sản xuất các sản phẩm chẩn đoán y tế, sau đó mới sản xuất các loại kem dưỡng da, dầu gội và băng cá nhân Band-Aid bán chạy toàn cầu. Nếu cộng thêm việc Karl Benz phát minh ra chiếc xe hơi đầu tiên được thế giới công nhận tại Đức, thì những cái tên công ty xuất hiện vào năm 1886 này, quả thực đã phác họa nên đường phát triển của các doanh nghiệp thế giới trong 100 năm sau đó.
Trong lịch sử doanh nghiệp Trung Quốc, năm vĩ đại ấy chính là năm 1984. Sau này, rất nhiều công ty tung hoành một thời đều ra đời vào năm này, về sau, mọi người gọi nó là năm khởi nguyên của các công ty hiện đại Trung Quốc.
Khí chất đặc biệt của năm 1984 đã lan tỏa ngay khi ngày Tết Dương lịch vừa qua đi không lâu. Đặng Tiểu Bình, người vốn luôn trấn giữ tại Bắc Kinh, đột nhiên quyết định đi về phía Nam xem xét. Lúc này trong nước, nhiệt huyết cải cách được khơi dậy bởi việc tuyên truyền dày đặc về cuộc cải cách của Bộ Hâm Sinh đã ngày càng dâng cao. Thế nhưng, nhìn khắp cả nước, khu vực nào có cuộc cải cách thành công nhất và đáng để viết nên những trang sử vẻ vang nhất trong vài năm qua? Đặng Tiểu Bình đã đặt ánh nhìn vào đặc khu Thâm Quyến – nơi vốn không nằm trong quy hoạch ban đầu của trung ương, sau đó cũng không nhận được sự hỗ trợ tài chính đặc biệt nào từ trung ương, mà lúc bấy giờ đang phải chịu đựng những tranh cãi gay gắt.
Trong đời mình, Đặng Tiểu Bình có hai lần đi xuống phía Nam nổi tiếng, một lần vào năm 1984 và một lần vào năm 1992. Cả hai lần đều đóng vai trò quyết định đến sự thay đổi hướng đi của nền kinh tế Trung Quốc. Cụm từ "Đặng Tiểu Bình nam tuần" chưa bao giờ xuất hiện trong các văn bản chính thức, nhưng nó lại được sử dụng rộng rãi trong dân gian và truyền thông, gửi gắm sự tôn trọng và kỳ vọng của mọi người dành cho Đặng công.
Theo các nhà nghiên cứu sau này, chuyến đi xuống phía Nam lần này của Đặng Tiểu Bình vốn không có mục đích rõ ràng từ trước, cũng không mang trọng trách tuyên bố chính sách, nhưng nhiệt huyết cải cách mà nó thúc đẩy lại vượt ngoài dự đoán của tất cả mọi người. Trong hơn một năm trước đó, đủ loại chỉ trích nhắm vào Thâm Quyến đang râm ran khắp nơi. Một tờ báo Đảng ở phương Bắc từng đăng một bài viết dài có tiêu đề "Nguồn gốc của các tô giới lịch sử", ám chỉ đặc khu Thâm Quyến là "tô giới" mới, sau đó lại có những bài viết cảnh báo phải đề phòng Trung Quốc xuất hiện những kẻ môi giới mới và những nhân vật kiểu Lý Hồng Chương. Nhiều cán bộ lão thành đến thăm Thâm Quyến coi đặc khu là tà đạo, kinh ngạc thốt lên: "Thâm Quyến ngoài lá cờ năm sao còn đó, thì chủ nghĩa xã hội đã không còn thấy đâu nữa", "Đặc khu mang họ 'Tư' chứ không mang họ 'Xã' rồi". Ngày 24 tháng 1, Đặng Tiểu Bình đến Thâm Quyến, Bí thư Đảng ủy đặc khu Lương Tương chỉ vào bản đồ Thâm Quyến treo trên tường, giới thiệu tình hình xây dựng phát triển của đặc khu, cho biết tổng sản lượng công nông nghiệp năm 1983 đã tăng gấp đôi so với năm trước, tăng gấp 10 lần so với năm 1979 trước khi thành lập đặc khu. Đang chịu áp lực nặng nề, Lương Tương rất muốn nhận được thái độ ủng hộ rõ ràng từ Đặng Tiểu Bình nên nói: "Việc thành lập đặc khu là do ông lão ngài khởi xướng, là quyết sách của Trung ương Đảng, nhân dân Thâm Quyến từ lâu đã mong ngóng ngài đến xem, để ngài yên tâm, hy vọng nhận được sự chỉ dẫn và ủng hộ của ngài". Nhưng Đặng Tiểu Bình không đưa ra ý kiến.
Những ngày sau đó, Đặng Tiểu Bình không quản ngại đường xa đi khắp đặc khu. Trên đường đi, ông không nói, không bày tỏ thái độ, khi tham quan cũng rất trầm lặng, không lộ sắc mặt. Khi đến khu công nghiệp Xà Khẩu, Viên Canh báo cáo rằng họ đưa ra khẩu hiệu "Thời gian là tiền bạc, hiệu quả là sinh mệnh" làm khẩu hiệu cho toàn bộ khu công nghiệp. Viên Canh nhanh trí dùng giọng điệu tự hỏi tự đáp: "Không biết khẩu hiệu này có phạm húy không? Rủi ro chúng tôi mạo hiểm cũng không biết có đúng không? Chúng tôi không yêu cầu đồng chí Tiểu Bình phải bày tỏ thái độ ngay tại chỗ, chỉ yêu cầu cho phép chúng tôi tiếp tục thực nghiệm". Lời vừa dứt, cả hội trường cười vang. Biểu hiện của Đặng Tiểu Bình tại Thâm Quyến có thể nói là đầy ẩn ý, ông dùng hành động để thể hiện thái độ ủng hộ, nhưng lại để lại khoảng trống về lời nói. Ngày 27, ông rời Thâm Quyến đi đến một đặc khu khác là Chu Hải, tại đây ông trái ngược hoàn toàn với thái độ trầm lặng ở Thâm Quyến, viết dòng chữ đề tặng "Đặc khu kinh tế Chu Hải rất tốt", coi như đã đưa ra kết luận cho kinh tế đặc khu. Ngày 1 tháng 2, khi đã trở về Quảng Châu, dưới sự ám thị và khẩn cầu nhiều lần của lãnh đạo tỉnh Quảng Đông và Thâm Quyến, Đặng Tiểu Bình đã viết: "Sự phát triển và kinh nghiệm của Thâm Quyến chứng minh rằng chính sách thành lập đặc khu kinh tế của chúng ta là đúng đắn", và ở phần ký tên cuối cùng, ông cố ý ghi thời gian là "Ngày 26 tháng 1 năm 1984", cho thấy khi còn ở Thâm Quyến, ông đã có đánh giá này rồi.
Chuyến nam tuần của Đặng Tiểu Bình được lan truyền khắp cả nước dưới dạng tin tức, những tranh luận về đặc khu từ đó chấm dứt. Tháng thứ hai sau khi ông rời Quảng Đông, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đưa ra quyết định trọng đại, tuyên bố "Mở cửa cho các nhà đầu tư nước ngoài tại 14 thành phố ven biển và đảo Hải Nam". Việc mở cửa đối ngoại của Trung Quốc từ điểm đến diện, cuối cùng hình thành nên cục diện mở cửa toàn bộ vùng ven biển.
