Pelorat nói: "Có lẽ đó là từ nguyên đảo ngược. Những thứ này từng được dùng để làm việc, nên từ này mới được dùng để chỉ 'công việc'— dù sao thì, tại sao ông lại kể cho chúng tôi nghe những chuyện này?"

"Bởi vì trên Sayshell có một truyền thống, tin rằng khi Trái Đất vẫn là thế giới duy nhất, và dải Ngân Hà vẫn chưa có người ở, thì robot đã được phát minh và thiết kế. Do đó, có hai loại nhân loại: tự nhiên và nhân tạo, bằng xương thịt và bằng kim loại, sinh học và máy móc, phức tạp và đơn giản—"

Quintesetz dừng lại một chút, mang theo một nụ cười buồn bã nói: "Xin lỗi, tôi buộc phải trích dẫn 'Sách Bay' để mô tả robot. Những người trên Trái Đất đã thiết kế ra robot— tôi không cần phải nói thêm nữa. Như vậy là đã quá rõ ràng rồi."

"Tại sao họ lại thiết kế robot?" Trevize hỏi.

Quintesetz nhún vai. "Đã qua lâu như vậy rồi, ai mà biết được chứ? Có lẽ vì số lượng của họ quá ít nên cần sự giúp đỡ, đặc biệt là trong việc khám phá và thuộc địa hóa dải Ngân Hà."

Trevize nói: "Đây là một giả thuyết hợp lý. Một khi dải Ngân Hà đã hoàn tất việc thuộc địa hóa, thì không cần đến robot nữa. Quả thực, ngày nay trong dải Ngân Hà không còn những công cụ được máy tính hóa có khả năng vận động với đặc điểm giống con người nữa."

"Dù sao đi nữa," Quintesetz nói, "nếu tôi đơn giản hóa tối đa và lược bỏ những thành phần trang trí mang tính thơ ca mà tôi cho là không cần thiết— mặc dù người bình thường không nghĩ vậy— thì câu chuyện sẽ là như thế này. Xung quanh Trái Đất, có một số thế giới thuộc địa xoay quanh các ngôi sao lân cận đã phát triển, những thế giới này sở hữu nhiều robot hơn Trái Đất rất nhiều. Ở những thế giới mới chưa được khai khẩn, robot có ích hơn nhiều. Thực tế là, Trái Đất đã thoái hóa, không còn cần đến robot nữa và bắt đầu nổi loạn."

"Chuyện gì đã xảy ra?" Pelorat nói.

"Các thế giới bên ngoài rất mạnh mẽ. 'Với sự giúp đỡ của robot, những đứa con đã đánh bại Trái Đất mẹ.' Xin lỗi, tôi không kìm được mà lại trích dẫn một chút. Tuy nhiên, một số người trên Trái Đất đã trốn thoát khỏi thế giới của họ trên những con tàu tốt hơn và phương thức bay siêu không gian mạnh mẽ hơn. Họ chạy trốn đến những ngôi sao và thế giới xa xôi, vượt xa phạm vi thuộc địa hóa sớm của các thế giới lân cận. Những thế giới thuộc địa mới được thành lập— không có sự giúp đỡ của robot— nơi con người có thể sống một cách tự do tự tại. Đó chính là cái gọi là 'Thời kỳ Bay', ngày mà những người Trái Đất đầu tiên đặt chân đến khu vực sao Sayshell— thực tế, chính là hành tinh này— là 'Ngày Bay' được tưởng niệm hàng năm suốt hàng ngàn năm qua."

Pelorat nói: "Vậy, anh bạn, ý ông là Sayshell được thành lập trực tiếp từ Trái Đất."

Quintesetz suy nghĩ, do dự một chút rồi nói: "Đây là niềm tin chính thống."

"Rõ ràng," Trevize nói, "ông không chấp nhận nó."

"Đối với tôi—" Quintesetz bắt đầu, rồi đột ngột thốt lên, "Ôi, các vì sao, tôi không chấp nhận! Điều này hoàn toàn không thể, nhưng đây là giáo điều chính thống, bất kể chính phủ có thế tục hóa như thế nào, ít nhất, việc ứng phó với chuyện này vẫn là cần thiết."

"Được rồi, nói chính xác thì, JP, trong các bài viết của anh không có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy anh biết về robot và hai đợt quá trình thuộc địa hóa— một nhóm nhỏ có robot, và một nhóm đa số không có robot."

"Tôi thực sự không biết," Pelorat nói, "đây là lần đầu tiên tôi nghe thấy điều này, SQ thân mến, tôi chân thành cảm ơn ông đã kể cho tôi nghe những điều đó. Tôi thấy lạ là không có bất kỳ cuốn sách nào có manh mối về điều này—"

"Nó cho thấy," Quintesetz nói, "hệ thống xã hội của chúng ta hiệu quả đến mức nào. Đây chính là bí mật của những người Sayshell chúng ta. Sự kiện bí ẩn lớn nhất của chúng ta."

"Có lẽ," Trevize nói một cách khô khốc, "tuy nhiên, đợt thuộc địa thứ hai— thuộc địa không có robot tham gia— chắc chắn là theo mọi hướng. Tại sao chỉ có Sayshell giữ lại bí mật to lớn này?"

Quintesetz nói: "Nó có thể tồn tại như một bí mật ở những nơi khác. Những người bảo thủ của chúng tôi cho rằng chỉ có Sayshell là thuộc địa từ Trái Đất, còn những nơi khác trong dải Ngân Hà đều là thuộc địa từ Sayshell. Tất nhiên, điều này có thể là lời nói nhảm."

Pelorat nói: "Câu đố này có thể từ từ giải quyết. Bây giờ tôi đã có một điểm khởi đầu, tôi có thể tìm kiếm thông tin tương tự ở các thế giới khác. Quan trọng là tôi đã tìm ra câu hỏi cần phải hỏi, tất nhiên, một câu hỏi hay chính là chìa khóa để có được vô vàn lời giải. Tôi thật may mắn khi tôi—"

Trevize nói: "Đúng vậy, Janov, nhưng SQ tốt bụng đã không kể cho chúng ta nghe toàn bộ câu chuyện, phải không. Những thuộc địa cũ và robot của chúng đã xảy ra chuyện gì? Truyền thuyết của các ông nói thế nào?"

"Không nói chi tiết, nhưng về bản chất, con người và cơ thể nhân tạo không thể sống cùng nhau, rõ ràng những thế giới sở hữu robot đã diệt vong. Họ không thể tồn tại được."

"Vậy còn Trái Đất thì sao?"

"Con người đã rời bỏ nó, thuộc địa hóa đến đây, có lẽ (mặc dù những người bảo thủ sẽ không đồng ý) cũng thuộc địa hóa đến các hành tinh khác."

"Chắc là không phải tất cả mọi người đều rời khỏi Trái Đất. Trái Đất không bị bỏ hoang."