Ai cũng tin rằng không nay thì mai Secnôivanenkô, Matriôna Têrenchiepna và Plôt VaxiLiêvich sẽ ra khỏi hầm mộ và sẽ xuất hiện trong thành phố. Mà không chừng họ đã ra rồi cũng nên và đang nghỉ ngơi ở chỗ nào đó trong ngôi nhà của Secnôivanenkô, ở đại lộ Vô sản, hoặc ở nhà Matriôna Têrenchiepna ở Pêretxip. Pêchya lại đến ở nhà Kôletnisuc, nóng lòng chờ đợi bố chú xuất hiện. Những ngày đầu tiên sau khi giải phóng Ôđetxa dĩ nhiên trong thành phố còn tình trạng lộn xộn ghê gớm, nên không dễ gì mà tìm được Secnôivanenkô. Không thiếu gì chỗ ông có thể ở. Rất có thể với bộ phận còn lại của đội, nghĩa là với Piôt Vaxiliêvich và Matriôna Têrenchiepna, họ đã đi theo quân đội và đang tiếp tục chiến đấu ở một nơi nào đó bên kia sông Đơniet, ở vùng Betxarabi. Cũng có thể họ đang ở tại bộ chỉ huy và giúp việc hỏi cung tù binh...
Nhưng đã sáu ngày sáu đêm rồi, họ vẫn mò mẫm trong cái mê hồn cung ngầm mà không tìm được lối ra. Tình trạng của họ không phải chỉ nguy hiểm mà tuyệt vọng. Họ biết rõ điều ấy. Lương thực của họ đã cạn từ lâu, một giọt nước cũng chẳng còn.
Secnôivanenkô thổi tắt ngọn đèn bão, tất cả mệt mỏi ngồi phệt xuống đất. Lúc này bóng tối ngăn cách họ, và họ chỉ biết sự có mặt của nhau qua hơi thở nặng nề, đứt quãng. Họ im lặng. Chẳng phải nói, mà đến cả thở cũng khó nhọc đối với họ. Mỗi hơi thở yếu ớt, đứt đoạn không hề bồi bổ cho họ được chút nào mà chỉ gây cho họ những nỗi đau đớn không thể tưởng tượng được. Đầu họ như bị thít mạnh tứ phía bằng một cái vòng sắt chặt. Tai họ ù lên, và cái tiếng ù tai ấy chẳng khác gì một dòng nước mát chảy róc rách tràn trề quanh họ, nhưng họ không làm sao uống được. Họ tin chắc ở một chỗ nào đó phía trên họ, đang mưa như trút, những thác nước mưa cuồn cuộn chảy theo những con đường của thảo nguyên, đầy ứ lên như những con sông. Nước đổ xuống như thác, ngấm vào những kẽ ngầm, sôi sục tràn đầy những lỗ hở của khối đất run lên vì khát. Kìa, nó đang chạy đến những bức tường trong hầm ngầm, dồn lại thành suối, thong thả chảy đi, trên phủ một lớp bụi khô, chưa thấm nước. Chỉ cần lấy bàn tay gạt lớp bụi ấy đi, áp môi vào mà uống, uống... Nhưng đó chỉ là những ảo ảnh nảy ra trong óc họ, nó như khô cạn và đang chết dần vì thiếu nước.
Họ đã phạm một sai lầm không sửa chữa được là không ở lại chỗ có những bức tường hơi thấm khí ẩm dưới đất. Họ có thể áp môi vào mặt đá vôi ẩm và cố mút lấy dù chỉ vài ba giọt nước. Họ có thể lấy cuốc vạc tảng đá ra, và chắc chắn phải có một tia nước mát vọt ra, có lẽ không mạnh lắm nhưng dù sao cũng đủ uống. Nhưng chuyện ấy qua đã lâu rồi, có lẽ đến ba, bốn ngày trước. Lúc ấy, họ chưa hiểu sâu sắc thế nào là cái khát. Lúc ấy, họ còn hơn một lít dầu hỏa và có thể đi xa hơn. Họ chỉ áp môi vào tảng đá ẩm rồi lại tiếp tục đi. Họ rất có thể cởi sơ-mi, ấp vào thành đá ẩm, đợi cho nó thấm nước. Rồi vắt áo và hứng nước vào một chiếc chai không. Bây giờ họ có thể mỗi người tợp lấy dù chỉ một ngụm nhỏ. Nhưng lúc ấy họ chưa hề có một ý nghĩ thế nào là khát. Lúc đó, đối với họ, đời sống là ánh sáng. Nhưng lúc này đời sống lại là nước.
Chao ôi, tại sao lúc đó họ không đào lấy một cái giếng nhỉ! Lúc ấy, họ còn có xẻng, cuốc và khá nhiều sức lực để có thể đào bất cử cái giếng nào, một cái giếng to, đầy tràn thứ nước mạch đen và mát mà nếu không có thì bây giờ họ sắp chết cả. Họ nghĩ rằng sống là cử động. Thế mà đời sống lại là cái cuốc, cái xẻng và cái giếng để đào biết bao.
Bao nhiêu sai lầm không sửa chữa được! Lúc còn nhiều dầu trong đèn thì họ đi, cứ đi mãi, rẽ hết ngách hầm này sang ngách hầm khác. Đó là những đường hầm rất cổ, từ bao đời chân người không đặt tới. Nhưng đó là những đường hầm do con người đã đào ra, nó không thể không dẫn đến một cái đích nào đó, Nhưng nhiều chỗ, nó bị vít lại do sụt hầm, hoặc do đất lở. Họ luôn luôn phải quay trở lại và rẽ sang một lối khác.
Đôi lúc, họ đến những động lớn và thấy có dấu vết của người. Trong một động, họ thấy có bộ xương người, gần nát thành bụi, và thấy những mảnh quần áo quanh bộ xương ấy. Trong một động khác, có những dấu vết đen của một đống củi và trên mặt đất, lăn lóc một cái bình nhôm hai cổ bẹp dúm, bị một viên đạn xuyên qua, trên tường, có thể đọc được hàng chử xạm đen “lètaires de tons lespays, imisse”[15] tất nhiên vạch bằng mũi gươm của một anh thủy binh người Pháp không muốn chiến đấu chống lại nước cộng hòa xô-viết trẻ tuổi hồi 1919, thời kỳ can thiệp của mười bốn cường quốc. — Anh thấy đấy — Secnôivanenkô vừa nói vừa ngồi xuống cạnh bức tường — Batsây, anh thấy đấy, một cuộc chiến đấu xiết bao kinh khủng và không đội trời chung đã diễn ra trên thế giới cách đây hai mươi nhăm năm. Một phần tư thế kỷ? Anh thử nghĩ xem?;.. — Ông thở khó nhọc và liếm đôi môi khô nứt nẻ — Từ một phần tư thế kỷ trước, bọn tư bản đã toan tiêu diệt chúng ta, đè bẹp chúng ta, tống cổ chúng ta xuống đất,.. Bằng sắt thép hoặc bằng lửa đạn. Thật đủ các loại khốn nạn muốn cắt cổ chúng ta! Tụi Đênikin, tụi Vraughen, tụi Kônsac, tụi Xêmiônôp, tụi Petliura, tụi Saknơti, tụi Đảng kỳ nghệ, ấy là chưa kể những bọn Trôtki, Zinôviep, Basmat, Mutxayat... Thuốc độc, dao găm, bọn phản bội, Khankhinhôn, Phần-lan trắng. Bây giờ thì Hitle, Mutsôlini, Antônexco và các loại Quixlinh.,. Thế mà chúng ta đã đánh bại chúng, chúng ta đang đánh bại chúng và chúng ta sẽ đánh bại chúng đấy. Đúng, chúng ta sẽ đánh chúng trong một trận sống mái — Môi ông mím lại, đôi mắt khô khan, bốc lửa nhìn chằm chằm một lúc vào ngọn lửa leo lét của chiếc đèn bão — Và chúng ta sẽ tiêu diệt được bọn chúng... Chúng ta sẽ tiêu diệt được bọn chúng vì chúng ta làm một cuộc chiến tranh chính nghĩa, một cuộc chiến tranh nhân dân, một cuộc chiến tranh kiểu mới. Một cuộc chiến tranh vì tương lai của tất cả nhân loại cần lao, một cuộc chiến tranh vì chủ nghĩa cộng sản!
Có lần, họ gặp một bát chữ in gỉ đến nỗi những chữ chì đã gần biến dạng cả và trông giống như những viên sỏi dài. Chính đây dưới lớp bụi, họ thấy một chiếc máy in gỉ và những mẩu giấy vàng khè.
Họ dừng lại và Secnôivanenkô cầm một mẩu giấy lên.
Họ còn mầy mò đọc đuợc mấy chữ in: “... bãi công phản đối những vụ tàn sát trên sông Lêna. Ở Pêtecbua và Mạc-tư-khoa, ở Riga và Kiep, ở Xaratôp và Iêkatêrinôxlap, ở Ôđetxa và Khackôp, ở Baku và Nikôlaiep, khắp nơi trên nước Nga, công nhân sẽ ngẩng đầu lên bảo vệ những đồng chí của họ bị sát hại trên sông Lêna...“ “Chúng tôi không chết, dòng máu thắm của chúng tôi đang sôi sục vì ngọn lửa của những sức mạnh không bị phung phí...“ “Phong trào thợ thuyền đang ở trong giai đoạn thứ ba...”
Secnôivanenkô vội vàng nhấc lên một mẩu giấy nữa, mẩu giấy biến ngay thành bụi trong những ngón tay run lên vì xúc động:
“Không còn nghi ngờ gì nữa, những lực lượng hầm ngầm của phong trào giải..“
— Đây là một tờ truyền đơn từ năm một nghìn chín trăm mười hai.,. — Secnôivanenkô vừa nói vừa hết sức chăm chú nhìn mẩu giấy cũ mong manh — Tôi nhớ ra rồi. In trong tờ Ngôi sao, rồi người ta in lại trong nhà in của Đảng đặt dưới hầm mộ này.
Ông im bặt rồi lại tiếp bằng giọng cảm xúc, sâu sắc:
— Các đồng chí ạ, đây là tiếng nói của Đảng ta! Nó từ lịch sử xa xưa đến với chúng ta. Các đồng chí có thấy sức mạnh của nó không? Ngày nay nó nói với chúng ta: Chúng tôi vẫn sống!
Secnôivanenkô lim dim đôi mắt và lẩm nhẩm chậm rãi:
“... dòng máu thẳm của chúng ta đang sôi sục vì ngọn lửa của những sức mạnh không bị phung phí“. Đúng, những sức mạnh không bị phung phí! — Giọng nói Secnôivanenkô vang lên, đầy tin tưởng — Chúng tôi vẫn sống! Đó là Đảng Bôn-sê-vich của chúng ta, ngày hôm nay, trong lúc này, ở đây, nói với chúng ta về những lực lượng hầm ngầm của phong trào giải phóng! Đảng kêu gọi chúng ta tiến lên. Vâng, tiến lên, các đồng chí!
Thế là họ lại đi xa hơn, tiến lên phía trước, luôn luôn tiến lên phía trước.
Họ không có chút khái niệm nào về địa điểm họ đang đi, về những gì xảy ra bên trên, họ cứ đi trong cái mê hồn cung ngầm chừng nào còn dầu hỏa trong đèn của họ. Đến lúc thấy dầu chẳng còn hao nhiêu họ tắt đèn và nằm dài ra trên mặt đất. Họ không còn khái niệm gì về thời gian và không gian nữa. Chỉ còn một cảm giác để họ đánh giá cảnh vật chung quanh, đó là cái cảm giác khát làm họ phát điên lên.
Họ sắp chết khát rồi, Matriôna Têrenchiepna bắt đầu mê sảng, đôi lúc lịm đi. Secnôivanenkô và Piôt Vaxiliêvich hoảng sợ lắng tai nghe những lời lảm nhảm của bà rì rầm trong bóng tối y như một dòng suối.