Pêchya vừa ngốn xong bữa cơm trong căn hầm đào vội của bộ chỉ huy — Raitxa Lvôpna đợi chú ở đây từ lâu — Người ta đã gọi chú lên gặp thiếu tướng. Pêchya nhận thấy trong bộ đội cái gì làm cùng nhanh khiếp. Chưa kịp hiểu đầu đuôi ra sao chú đã thấy mình ở trong toa xe của bộ chỉ huy, trước một cái bàn, trên trải tấm bản đồ khu vực. Thiếu tướng và một đại tá đeo cầu vai to có đính một chiếc xe tăng nhỏ màu trắng — đồng chí tham mưu trưởng — cả hai người đều đeo kính gọng đồi mồi giống nhau, ngồi trên những chiếc ghế đẩu nhỏ, và vẫn đại úy Iêgôruskin mà thiếu tướng cho gọi đến trước đó một chút, mặc bộ quân phục bằng vải ngụy trang, đứng nghiêm trước bàn, đôi mắt húp vì mất ngủ nhìn chăm chú tấm bản đồ có vệt xanh đầm nước mặn.

— Lại đây — Thiếu tướng nói với Pêchya — Nhìn nhé. Đây là đầm nước mặn. Đây là chỗ chúng ta hiện đang đứng. Đây là cái cửa hầm mộ mà đội của chú vừa nhoi lên — Thiếu tướng đưa đưa trên tấm bản đồ cái hộp thuốc lá dày bằng kính không vỡ, trong đó trông thấy cả những điếu thuốc lá “Kazơbêc“, — Hiểu chứ? Chú đọc được bản đồ chứ?

— Báo cáo đồng chí, em đọc được.

Chú bé đã nghiên cứu mãi tấm bản đồ những vùng lân cận Ôđetxa trong “văn phòng của đồng chí bí thư thứ nhất!”

— Chú bé khá lắm! Bây giờ chú trả lời câu hỏi này nhé: nếu ngay bây giờ chúng tôi xuống cái khe mà các chú vừa lên hôm nay, rồi chúng tôi đi mãi trong lòng đất thi sẽ đến đầu?

— Đến bộ chỉ huy của chúng em ạ — Pêchya trả lời sau một lúc suy nghĩ.

— Thế bộ chỉ huy của chú ở chỗ nào?

— Ở dưới đất, trong khu vực làng Uxatôvô.

Đồng chí tư lệnh xe tăng tìm thấy làng Uxatôvô trên bản đồ rồi đặt hộp thuốc lá lên trên.

— Rồi từ bộ chỉ huy, nếu chúng ta cứ theo đường hầm đi mãi, thì tới đâu?

— Không tới đâu cả.

— “Không tới đâu” là thế nào? Khi người lính hành quân, bao giờ anh ta cũng phải tới một chỗ nào chứ. Liệu có lối ra nào khác gần thành phố hơn không?

— Trước đây có mấy lối ra như thế, nhưng bây giờ đều bị bọn Đức vít lại và đặt mìn cả.

— Hừ... đặt mìn...

Thiếu tướng nhìn đại tá, cả hai đều cố giữ một nụ cười.

Đại úy Iêgôruskin cũng mỉm cười.

— Nếu chúng ta gỡ mìn đi thi sao?

— Nếu thế thì tốt quá — Pêchya nói.

— Dĩ nhiên làm thế không phải là dở... vậy chú em hãy chỉ cho chúng tôi những lối ra bị gài mìn trong khu vực bộ chỉ huy của chú đi.

Pêchya cúi xuống tấm bản đồ, sát đến nỗi tấm huấn chương mới của chú chạm lạch cạch lên mặt bàn. Chú thẹn quá nâng nó lên, nhưng nó lại chạm lần nữa.

— Chỗ này có một cửa ra, đây một cửa nữa và đây là cửa thứ ba — Chú đưa ngón tay trên bản đồ — Cửa này gọi là cửa “Con Dím” ạ.

— Được, nhưng nó không tiện cho chúng tôi. Chúng tôi cần một cửa ra gần thành phố hơn kia... À, cái cửa này có vẻ tiện hơn đấy. Đại úy Iêgôruskin, đồng chí thấy thế nào?

Iêgôruskin cúi xuống tấm bản đồ và xác nhận rằng không có cửa nào tiện hơn.

— Cửa “Đùi Cừu” đấy ạ — Pêchya nói.

— Sao lại gọi là “Đùi Cừu”?

— Vì có lần đội chúng em xuýt tóm được một xe cam nhông chơ đầy thịt cừu ở gần cái cửa ấy. Chúng em đã giết được tất cả tụi phát-xít, nhưng không lấy được thịt.

— Giỏi quá nhỉ! Nhưng đừng đi xa vấn đề của chúng ta. Cái “đùi cừu” này được đấy. Chú có thể dẫn dường cho đồng chí đại úy được không? Chú không lạc đường chứ?

— Lạc sao được ạ — Pêchya nói có vẻ ung dung pha thêm chút kẻ cả nữa — Ở dưới hầm mộ của chúng em, mọi ngõ ngách đều có đánh dấu, những dấu hiệu bé tí trên tường. Chỉ cần có dầu hỏa và đèn thôi ạ.

— Ồ, cái món hàng ấy thì chúng ta không thiếu. Này — Thiếu tướng nói với Iêgôruskin — Đồng chí lấy năm công binh theo sau là một đội hậu vệ với hai đại liên nhé. Liệu đại liên có đi được không? Vả lại, không được thì cũng cứ phải làm cho nó được thôi. Trường hợp nào cũng phải có một đội súng chống tăng và một điện đài nhỏ. Cứ phải đi công khai. Chẳng việc gì phải dè dặt trên đất đai tổ quốc mình! Người dẫn đường cho các đồng chí sẽ là chú thiếu niên tiền phong Batsây. Nhưng cẩn thận đấy! Cái “đùi cừu” đặc sắc ấy đại khái ở chỗ này đây. Các đồng chí hãy khai thông nó rồi không được chậm trễ, đột nhập con đường Hatji-Bây, sau vị trí quân Đức — quỷ tha ma bắt chúng nó đi — cái vị trí ấy đã chặn đường tiến của xe tăng tôi, làm ngừng trệ kế hoạch hành quân của tôi. Bọn Rumani đào ngũ khai ở đấy tụi Đức có nhiều nhất hai đại đội. Hướng công kích của các đồng chí như thế này.

Thiếu tướng cầm cây bút chì đỏ, rồi bằng một cử chỉ mềm mại vẽ một mũi tên cong rất đẹp, mũi nhọn chĩa vào một điểm trên đường Hatji-Bây nằm trong một vòng tròn xanh.

— Có thế thôi. Các đồng chí phải chịu hoàn toàn trách nhiệm với tôi về chú bé này đấy. Vào việc đi!

Đúng bốn phút sau, không có cả thì giờ chia tay với Raitxa Lvôpna, Pêchya đã trở lại hầm mộ. Đi đầu, toán công binh mang đèn và máy dò mìn. Pêchya và đại úy Cận vệ Iêgôruskin theo sau cũng cầm đèn, sau cùng, một toán dài bộ binh kéo theo hai khẩu “macxim” và một khẩu pháo chống tăng bằng một chiếc yên xe đạp. Cuộc hành quân thật vui, chẳng có gì đáng sợ cả.

Trong đời mình chưa bao giờ Pêchya tự cảm thấy có ích và cần thiết như thế. Chú đi với một sĩ quan chiến đấu, một đại úy Cận vệ, dẫn đầu một đội quân Cận vệ, mà chú lại là người dẫn đường. Không có chú là họ bị lạc. Chỉ có chú mới biết rõ những dấu hiệu kỳ dị về giao thông ngầm dưới đất, ghi trên những bức tường bóng loáng của đường hầm. Người ta nhìn chú bằng con mắt đầy hy vọng, âu yếm. Thắng bại của trận đánh tùy thuộc ở chú. Bất cứ lúc nào, chú cũng có thể bắt toàn đội dừng lại và ra lệnh phải rẽ lối này hay lối kia do chú chọn.

Và thực tế, đôi khi đội hậu vệ đã phải dừng lại theo hiệu lệnh của chú. Lúc ấy chú cầm đèn vượt lên trước, nhìn những dấu hiệu trên tường, suy nghĩ một lúc, rồi chính chú ra lệnh tiếp tục hành quân.

Những bộ quân phục bằng vải dày chạm vào tường sột soạt. Cuối cùng, đội hậu vệ đã tới sở chỉ huy của Secnôivanenkô. Lúc đi qua, Pêchya thoáng nhìn thấy dưới ánh đèn, như trong giấc mơ, cái “góc đỏ” hoang vắng, tưởng chừng bị một lớp bụi kinh niên, im lìm, phủ lên tất cả, cái bàn đá, những mẩu giấy, những vỏ đạn, những đèn đuốc, cái két, cái điện đài, cái máy chữ, cái áo khoác rách nát cổ lông treo ở một cái đinh đóng lút vào tường. Như trong một giấc mơ, như trong một quá khứ xa xăm đã trớ thành lịch sử đối với chú, Pêchya nhận thấy những lá cờ, cái giá bằng đá với những quyển sách phủ một lớp đá vôi ẩm, trông như đã biến thành đá cả rồi.

Trên chiếc bàn đá nhỏ, gần chiếc giường mà Valentin tội nghiệp đã nằm, chú trông thấy một quả cầu nhỏ chụp chiếc mũ xám màu đất bụi và một tấm ảnh cũ lồng trong chiếc khung nhỏ. Chú toan mang những vật ấy di, nhưng lại không dám động đến vì về mặt nào đó, chúng đã thuộc về lịch sử và có một tính cách thiêng liêng.

Toán quân Cận vệ vẫn tiếp tục đi. Sau hai giờ hành quân, họ đến cái cửa “Đùi Cừu”. Pêchya dẫn toán quân đi rất thong thả, thận trọng, theo những dấu hiệu nhỏ trên những tường đường ngầm mà chỉ riêng chú biết. Nhiều người vạch các dấu hiệu ấy nay không còn nữa. Họ chỉ lưu lại những dấu hiệu mờ nhạt đó trên những phiến đá vôi: những dấu hiệu của Xiniskin, của thượng sĩ Vetxêlôpxki, của Xecgây Xecgâyêvich, của Xviatôxlap và cuối cùng của chính Đrujinin. Những dấu hiệu đó sáng lên trước mắt chú, báo hiệu cho chú, khuyên nhủ chú, chỉ đường đi cho chú, tiếp tục cuộc đời và sự hoạt động của những người đã khuất.

Nhưng chú trông thấy nhiều nhất chữ kết “PV”; mỗi lần trông thấy, Pêchya lại nhớ ra là “V” không còn nữa. Chỉ còn lại có “P”, thôi, và ý nghĩ ấy cũng kỳ quái, cũng không thể chấp nhận được, cũng vô lý như cái ngày, cách đây một năm, chú được tin Valentin chết. Không, trong lòng chú, Valentin vẫn sống mãi. Chú vẫn tưởng như Valentin đang đi cạnh chú, trong những đường ngầm này mà hai người rất thông thạo, khẽ hích vào vai chú mỗi khi phải rẽ.

Công binh lập tức bắt tay vào việc và không quá một giờ sau, trong lúc bất ngờ, xuất hiện ở phía sau quân Đức; đại úy Cận vệ Iêgôruskin xông vào quân địch đánh bật chúng ra khỏi đường Hatji-Bây, tiêu diệt chúng và mở đường cho xe tăng.

Pêchya tiếc đứt ruột không được chứng kiến cảnh ấy một tí nào, vì Iêgôruskin đã cấm chú không được ló mặt ra khỏi hầm mộ trước khi trận đánh chấm dứt.