Họ bước trên hè đường lát đá hoa cương, cổ tay xích khóa Đức ngượng nghịu giơ ra đằng trước. Đrujinin đi trước, Xviatôxlap và Valentin đằng sau.

Họ vừa bị tuyên án tử hình, và giờ đây họ đang từ ngôi nhà nơi Toà án quân sự đã họp xử, quay về nhà giam của bọn Ghextapô.

Đường về nhà giam không xa. Một toà nhà lớn xám xịt, gần như đối diện bên kia. Ở đó, dưới tầng hầm, nơi xưa kia là kho chứa sợi, bây giờ chúng bố trí thành xà-lim, tiến hành những cuộc hỏi cung, đối chất, tra tấn. Chính từ đó, đêm đêm các người tù tử hình vẫn bị đưa đi, trước lúc bình minh, trong những chiếc ô-tô đen kín mít hoặc xe tải nhà binh xử bắn.

Tòa nhà lớn đó mới được sửa sang lại — cửa kính lau trong suốt, lá chắn nghiêng che kín những cầu thang dẫn xuống tầng hầm, một tên lính gác trước mỗi cửa có quả nắm đồng đánh bóng loáng — mặc dầu hết sức sạch sẽ, gọn gàng, trông vẫn ảm đạm nhất trong cái phố bỏ hoang, bẩn thỉu và bị bom phá gần hết.

Nhưng chúng không đưa mấy người bị tử hình về thẳng hầm tòa nhà ấy. Bọn Ghextapô còn dẫn họ một hồi lâu qua thành phố, vòng hết phố nọ sang phố kia, để khủng bố tinh thần nhân dân bất khuất, và phô trương lực lượng của chúng.

— Phải, cái bọn áp giải họ, cái bọn sĩ quan trát phấn, nai nịt cứng đờ, đầu đội cát-két đen to tướng, chân đi bốt cao bóng nhoáng bước đều bên cạnh họ, quả cũng đáng vênh vang thật. Đrujinin đã bị chúng tóm. Các ngài nghĩ xem, Đrujinin nổi tiếng, thần thoại, con người hoạt động bí mật xuất quỉ nhập thần, mà bọn công an Rumani và Đức tìm kiếm đã gần hai năm!

Trước và sau họ, hai xe bọc sắt đen từ từ lăn bánh, mang chữ thập ngoặc trắng và chĩa liên thanh vào tốp tù binh. Hai bên, hai hàng lính Đức súng chĩa ngang, đầu đội mũ sắt, quai bỏ xuống cằm trông không thấy mắt đâu cả. Và ở giữa, trong cái tứ giác chúng tạo thành đó, trên nền đá hoa cương vắng vẻ, như bọc một lớp không khi chết chóc trong suốt, ba con người tiến bước, ba người xô-viết: Đrujinin, Valentin và Xviatôxlap.

Họ đi qua thành phố, hết phố nọ sang phố kia, và cứ mỗi bước đi của họ, trên hè, quần chúng đổ ra mỗi lúc một đông. Tin người chiến sĩ lừng lẫy tiếng tăm Đrujinin đã bị bắt, bay đi trong thành nhanh như một tia chớp. Nhân dân từ khắp các ngả đổ lại, mong được nhìn thấy lần đầu tiên, và cùng là lần cuối cùng, con người từ láu đối với họ đã trở thành thần thoại, tượng trưng cho lòng dũng cảm, danh dự, tinh thần hy sinh vô điều kiện và quyết tâm không gì lay chuyển nổi của người bôn-sê-vích.

Có người đứng dưới những vòm cổng lớn, đứng ở lối đi, đứng sau những cửa kính đóng kín, có người chen chúc nhau trên hè phố, có người trèo lên những trụ ngang đường phố. Trẻ con thì leo lên các cây dẻ, cây dạ hợp, để nhìn đoàn người được rõ hơn. Thành phố từ trước đến nay tưởng như vắng vẻ, không hồn, giờ đây biến đổi hẳn đi một cách kỳ lạ. Như một tia nắng lách qua đám mây bão đầy tang tóc, viền cho nó một vạch sáng trắng chói lòa, tâm hồn thành phố bỗng hiện lên rạng rỡ, đau khổ nhưng vẫn luôn luôn đầy sức sống.

Những con người xô-viết bình thường, quần áo rách rưới, đói khát, bẩn thỉu, từ những căn nhà đổ nát bước ra và đi hai bên đường để tiễn đưa Đrujinin. Ở mỗi góc phố, lại có tiểu liên chĩa vào tốp tù binh, nhưng họ vẫn bước đi bình tĩnh và trang nghiêm.

Hai người đàn bà từ trong một ngõ nhỏ chạy ra, nhập vào đám đông. Họ mặc áo vải mới, chưa giặt lần nào, đầu quàng khăn cũng bằng vải. Họ thở không ra hơi, mồ hôi ròng ròng trên khuôn mặt đỏ bừng với hai cánh mũi phập phồng tái nhợt. Họ nắm chắc tay nhau lách qua đám đông, mệt tưởng muốn gục xuống. Nghển cao đôi cổ gầy, xương xẩu, qua những đầu người, họ cố nhìn cho thấy mấy người tù. Nhưng họ không thấy gì cả, ngoài mấy tháp súng của xe bọc sắt và những mũ sắt của lính áp giải. Họ lại tiếp tục leo lên phía trước, hổt hoảng xô lấn mọi người, xin lỗi, suýt vấp ngã và đỡ lẫn nhau bằng đôi tay run rẩy.

Những chiếc áo vải chưa giặt lần nào mặc vội, khuy lưng cài lệch, vừa bóng lại vừa nhầu nát, những tấm khăn quàng cũng vậy, để lòa xòa lần tóc khô không chải, và cuối cùng những đôi mắt sưng húp, đau khổ, đầy lo sự kinh hoàng, tất cả những cái đó cũng đủ làm đám đông phải lặng lẽ lùi lại, nhường lối cho họ đi.

Họ lao lên và, mươi bước trước mặt, họ bỗng trông thấy tốp tù binh đang đi bước một dưới lòng đường, giơ ra trước những cổ tay xích khóa Đức.

Một bà xông lên, như muốn kêu to. Nhưng bà không kêu, mặc dầu toàn thân bà rướn lên mạnh mẽ, như đã hét lên một tiếng. Bà chỉ áp chặt tay vào mặt; để khỏi kêu, bà cắn và nhay nhay những ngón tay nắm chặt. Rồi mặt bà đỏ gắt lên, bà loạng choạng, ngã ngửa ra; nếu không có người đàn bà kia đỡ lấy vai thì bà đã gục xuống hè. Nhưng bà không ngã, bà đứng thẳng lên vịn vai người kia, bước nhanh ra chỗ đầu hè đá hoa cương, mắt nhìn tốp tù binh không rời.

Đó là Matriôna Têrenchiepna, còn người kia là Klapđva Ivanôpna Macsenkô, mẹ của Xviatôxlap. Hai người đàn bà đứng tuổi đó trông như hai chị em. Nhưng thực ra, họ chẳng giống nhau tí nào.

Cái cảm giác giống là do họ mặc cùng một thứ áo, khoác cùng một thứ khăn. Bà mẹ Xviatôxlap, mặc dầu bà con phố Mạc-tư-khoa gọi là “bà lão Macsenkô”, chẳng có vẻ gì bà lão cả. Bà trạc bốn mươi, khỏe mạnh, hơi sồ sề, tóc nâu sáng rực, lông mày rậm như hai hàng ria và môi trên lún phún như lông mày thưa, đôi mắt màu hạt dẻ, đúng là một người phụ nữ thành phố: Secnigôp. Sáng hôm xử án, ngày đã tuyên bố trên báo chí và trên đài, khi Matriôna được phép đặc biệt của khu ủy ra khỏi đường hầm để nhìn mặt con gái lần cuối cùng, dù chỉ từ xa, đầu tiên bà chạy tới phố Mạc-tư-khoa, đến nhà “bà lão Macsenkô”.

Bộ dạng bà như thế thì không thể nghĩ đến việc đi thẳng vào giữa thành phố: những dấu vết của gần hai năm sống dưới đường hầm nom lộ liễu quá. Áo xống của bà sờn trơ ra, gần như cháy sém, ẩm xịt cái ẩm dưới hầm và trát đầy bụi đá.

Bà Klapđya Ivanôpna đã bắt bà tắm rửa và thay áo quần. Bà Matriôna Têrenchiepna run cầm cập, không cởi nổi mấy mảnh áo tã của mình. “Bà lão Macsenkô” bình tĩnh hơn. Bà còn rửa mặt, rửa tay, lau gáy cho bà Matriôna và lấy nước giội vào chân cho bà nữa. Rồi bà mở hòm lấy hai chiếc áo vải may ngày trước và chưa mặc bao giờ, khoác bừa một chiếc vào người, còn chiếc kia đưa cho bà Matriôna Têrenchiepna mặc.

Trong khi chạy qua thành phố, mệt đứt hơi, bà Matriôna Têrenchiepna còn phần nào tự chủ được. Nhưng khi bất thần thấy trước mặt mình Valentin đang đi chân đất giữa đường tay xích, xung quanh tua tủa những lưỡi lê và tiểu liên, bà rụng rời cả người. Nhưng bà Klapđva Ivanôpna, hai chân cũng bủn rủn và mắt cũng nhòa đi khi trông thấy thằng Xviatôxlap của bà, đã kịp đỡ lấy Matriôna Têrenchiepna, giữ cho bà khỏi ngã.

Giờ đây, tay nắm chặt tay, họ bước trên hè phố lát phún thạch, bên tốp tù binh, chỉ cách hàng lính áp giải. Họ chạy vượt lên trước, đứng lại chờ đoàn tù binh đi qua, rồi lại chạy lên dễ nhìn những khuôn mặt thân yêu.

Hôm đó là một ngày mát dịu, gần như nóng, có nắng. Bầu trời rạng rỡ, đây đó lăn tăn những gợn mây huyền diệu, tỏa sáng bên trên thành phố, êm dịu và tươi mát; nhìn qua các kẽ tường, các lỗ trống cửa sổ, nhìn bên trên những đống gạch ngói cao ngất um tùm rau mùi dại và gai non, trời lại càng xanh biếc. Một cảnh im lặng kỳ dị, nặng nề trùm lên phố xá, lên thành phố, tưởng như trùm lên tất cả thế gian. Chỉ nghe thấy tiếng ủng lính nện đều, tiếng máy rì rì của xe bọc sắt.

Và trong cảnh im lặng đó, không biết từ đâu vẳng lại tiếng đàn quay tay cũ kỹ, tã đến nỗi trong khúc nhạc nghe rõ cả những chỗ câm, những chỗ mất hẳn kéo dài, dường như ở một vài nốt đàn không có đủ hơi và phải đoán ra nó, như những tiếng thở dài yếu ớt.

Tiếng đàn lúc gần, lúc xa, lúc gần hơn nữa — nghe đâu đó, ngay đây thôi — dường như người nhạc sĩ vô hình đang bước đi giữa những cảnh hoang tàn, những đống rác, dừng lại trong các sân nhà, và cứ quay quay mãi cái tay vặn của cây đàn xộc xệch cũ rích, nó nhai lại mãi không thôi bài hát con chim én cổ xưa: “Hót lên, hót lên đi, én ơi! Cho dịu lòng ta... Gió ru cành lá nhẹ, tiếng họa mi vút cao đâu đó... Hót lên, hót lên đi, én ơi!...“