— Nào, con kể cho bố nghe, con sống ở dây thế nào?

— Thường thôi, bố ạ.

Piôt Vaxiliêvich đã nhiều lần hỏi câu này rồi. “Nào, con kể cho bố nghe con sống ở đây thế nào?” cứ nhắc đi nhắc lại một cách vô ý thức và cũng vô ý thức như thế, Pêchya đáp: “Thường thôi, bố ạ”. Nhưng những lời nói có quan trọng gì đâu? Hai bố con nhìn nhau không biết chán, quan sát nhau như thèm khát say sưa.

Piôt Vaxiliêvich trìu mến vuốt ve con. Ông bố khi thì làm bù mái tóc bụi bặm, không cắt của cậu con trai, khi thì beo vào má con, kéo vào lòng, nhìn vào đôi mắt nâu và buồn buồn, đôi con mắt của một người đã khôn lớn với những hàng lông mày đậm nét với hai hàng mi còn trẻ con. Ông hôn lên trán, lên cằm con trai. Ông nắn cánh tay trên và thấy bắp thịt dẻo dai gần như của một người lớn chứ không phải của trẻ con nữa. “Nào, con, kể cho bố nghe, con sống ở đây như thế nào?” “Thường thôi bố ạ!” Chú bé nhớn có đôi chân dài này là con trai ông, là thằng Pêchya của ông. Ô, một năm nay nó đã thay đổi nhiều thật! Khó mà nhận ra nó nữa. Một cái áo kỳ quặc cắt rất vụng ở một cái áo bông ra, một cái quần cộc của người lớn, một đôi giày mòn đã vá đi vá lại nhiều lần nham nhở, một cái hộp hơi mang chéo, một quả lựu đạn nhét trong ngực, mái tóc đầy bụi hơi quăn ở hai bên thái dương và sau cái gáy xám bụi, nhưng gương mặt nồng nhiệt, dịu dàng, trẻ con đã có vẻ quả quyết của người lớn... Phải, đấy là con ông, thằng Pêchya của ông, đồng thời cũng đã là một người lính nhỏ, một du kích, một người độc lập, một cán bộ bí mật. Đó là một người lớn rồi. Có thể nói chuyện với chú như một người lớn, một người ngang hàng.

— Nào con, kể cho bố nghe, con đã chiến đấu như thế nào?

— Thường thôi, bố ạ.

Pêchya nhìn bố không rời mắt, lòng tràn đầy yêu thương, hãnh diện và khâm phục. Thế ra, hình như thế, chú có một ông bố như vậy đấy! Can đảm, không biết sợ, vừa là bạn vừa là phụ tá của Đrujinin nổi tiếng.

Ban đầu Pêchya không nhận ra ở nhân vật thần thoại Đrujinin, người trung úy biên phòng nọ, bố của Galina, cô bé ăn mặc sặc sỡ mà chú đã làm quen trên sân bay Ôđetxa, trong cái ngày sung sướng đầu tiên, không quên được của cuộc viễn du. Nhưng Đrujinin đã nhận ra chú ngay.

— A, ông phó chủ tịch! Chào ông! — Đrujinin vui vẻ nói. — Cậu cũng ở đây à? Khá lắm!

Lúc bấy giờ, Pêchya mới nhận ra Đrujinin và thấy sung sướng, nghẹn ngào, thích thú được nói chuyện với một người tiếng tăm lừng lẫy và đâu phải chỉ nói chuyện, từ lâu Pêchya đã là người quen và là bạn của con gái ông ta!

— Xin chào đồng chí trung úy — Pêchya nói, đứng nghiêm như một người lính.

— Bày giờ tôi là đại úy — Đrujinin nói.

— Xin lỗi, đồng chí đại úy.

— Được, tại sao cậu không hỏi thăm sức khỏe của Galina? A, a, ông bạn, ông đỏ mặt rồi! — Hai con mắt xanh biếc của Đrujinin ánh lên một nụ cười vui vẻ. — Các đồng chí — Anh nói to hơn — Các đồng chí xem, đây là chàng công tử của con gái tôi đấy.

— Cháu hoàn toàn không hiểu ý đồng chí muốn nói gì — Pêchya nói khẽ.

— Cậu ấy không hiểu! — Đrujinin nói, nheo mắt về phía Piôt Vaxiliêvich thoáng gật đầu tinh nghịch. — Ghê thật, ông bạn. Ghê thật!

— Thế bây giờ Galôska ở đâu? Pêchya hỏi, cố nén ngượng ngùng.

— Ông bạn ạ, ngay từ tháng đầu chiến tranh, tôi đã gửi máy bay cho Galina về chỗ bà ngoại nó, nhưng đi đường bị tụi Metxecsmit bắn nên buộc phải đỗ xuống Nicôlaiep. Nó ở lại Nicôlaiep chỗ ông nó. Tôi chắc nó không chết, ông nó rất tháo vát, tôi rất tin.

Rõ ràng Đrujinin không nói hết. Nhưng đó là thói quen của ông.

— Thế nào, cậu bảo cậu thích ở đây, trong hầm mộ phải không — Ông nói, thay đổi câu chuyện đột ngột, mặc dù Pêchya chưa bao giờ nói như vậy. Rất tốt là cậu thích ở đây. Tôi cũng vậy, tôi cũng thích ở đây... Còn cậu, trong thời gian đó, cậu đã lớn hẳn lên. Rất khó mà nhận ra cậu. Một con người vững vàng! Dũng cảm! Cậu đã làm được công tác rồi chứ? — Đrujinin nói theo giọng sĩ quan.

— Đúng thế! — Pêchya đáp.

— Tốt, tôi rất hài lòng. Cậu tên là gì nhỉ, tôi quên mất. Pêchya phải không?

— Vâng, Pêchya.

— Này, Piôt Pêtrôvich. Tôi rất sung sướng được gặp cậu, Piôt Pêtrôvich.— Đrujinin chìa bàn tay to và khỏe ra cho chú — Khá lắm. Cố lên!

— Luôn luôn sẵn sàng! — Pêchya nói và giơ bàn tay nghiêng nghiêng lên trên đầu. Và chú cảm thấy vui sướng vì đây không phải chỉ là những lời nói mà chính là nội dung cuộc đời chú.

Pêchya đứng sát vào lòng bố, bíu hai tay vào vai và nhìn vào hai con mắt thân yêu của bố, hai con mắt đã có vẻ hơi già, dịu dàng, thân thiết, trong đáy sâu ánh lên một vẻ giễu cợt rất đáng yêu kiểu Ukren.

Bên cạnh bố, chú cảm thấy hết sức bé bỏng và rất muốn được bế, bế lên đầu gối và ôm vào lòng trong đôi cánh tay to lớn.

Hai bố con ngồi ôm nhau trên một chiếc giường đá. Rồi họ đứng dậy và dạo qua các hang động. Pêchya chỉ cho Piôt Vaxiliêvich các ngọn cờ, “buồng giấy” của đồng chí bí thư, nhà bếp, cái chạn, thư viện, tờ báo tường, cái chỗ hõm nơi cậu lau đạn với Valentin. Chú rất thích thú được giới thiệu với bố những chiến sĩ của đơn vị Secnôivanenkô. Thình lình, chú phấn khởi hét lên:

— Đồng chí Xiniskin Jêleznư. Đồng chí không biết bố tôi sao? Bố, xin giới thiệu đồng chí Xiniskin Jêleznư. Đồng chí Xiniskin Jêleznư, đây là bố tôi, thuộc đơn vị Đrujinin... Bố, bố trông kìa, cô thiếu nữ của chúng ta, Valentin, cũng là một thiếu nữ tiền phong. Valentin, lại đây! Đây là bố tôi, thuộc đơn vị Đrujinin. Cô không biết à? Làm quen đi... Và kia là Xerafim Ivanovich, chỉ huy phó quân sự. Chính anh ấy đã dạy cho con sử dụng khẩu Na-gan đấy. Bố có biết bây giờ con bắn thế nào không? Mười phát trúng sáu nhé!... Và đây là đồng chí Xtrenbixki — Pêchya nói một cách tôn kính. — Đồng chí và các người của đồng chí, vừa mới đây, ở cảng, đã làm cho chúng khiếp đảm! Lạy Chúa che chở cho, ta không nên tranh cãi nhau! — Chú nói tiếp, vô tình học theo cách nói của Lêônit Ximban. — Và chúng con còn một đồng chí anh dũng nữa, Liôna Ximban Ivanôpna, nhưng con không biết cô ấy đâu rồi! Có lẽ, cô ấy còn đi kiểm tra các vọng gác... Còn đây là mẹ của Valentin, Matriôna Têrenchiepna, bố và bác không biết nhau sao? Hẵng làm quen nhau đi Bác Matriôna Têrenchiepna, nhìn xem bố cháu một tí. Bác không biết bố cháu ư? Làm quen nhau di.

Lòng tràn ngập hạnh phúc và tự hào, Pêchya đã quên bẵng là Matriôna Têrenchiepna đã cho chú xem một tấm ảnh rất cũ và đã gọi bố chú là “Pêchya”. Nhưng Piôt Vaxiliôvich đã quên hết từ lâu. Vì hồi đó đã lâu lắm, bốn mươi năm rồi còn gì! Giữa cô Môchya bé nhỏ và dịu dàng, mà ngày xưa ông đã cùng đi lang thang khắp các bãi cỏ vùng Cối xay gần, với người đàn bà đã già này, mặc áo ba-đờ-xuy nam và đi ủng như bộ đội, mẹ của một thiếu nữ tiên phong tên là Valentin, bạn của con trai ông, giữa hai người đó có quan hệ gì với nhau đâu? Nhưng bà đang đứng trước mặt ông dưới ánh sáng vàng le lói của ngọn đèn chong và đang nhìn ông với một nụ cười hiền hậu, vui sướng, đợi ông nói.

— Batsây — Ông nói, chìa bàn tay cho bà.

— Pêrêpêlitxkaia — Matriôna Têrenchiepna đáp ngập ngừng, một giọt nước mắt nhỏ lờ mờ lăn trên gò má xám xịt.

Piôt Vaxiliêvich nắm chặt lấy bàn tay khô, cứng, và chợt run run.

— Hân hạnh, đồng chí Batsây — Bà nói, giọng nhỏ nhẻ (Bà định nói “Anh không nhớ tôi ư, tôi là Môchya đây nhưng lại thôi.) — Hân hạnh... Anh có một cậu con trai dễ thương lắm. Chúng tôi rất yêu chú. Một chú bé đáng yêu, kiên nhẫn... Và tôi rất sung sướng, rất...

Bà không nói hẽt câu và bỏ đi giúp Raitxa Lvôpna đang sửa soạn “bữa tiệc liên hoan” trên hai cái bếp dầu hỏa, ăn mừng ngày gặp gỡ của hai đơn vị, nhưng bà không nhịn được nữa, nên vội quay lại.

— Có thật anh không nhớ tôi không? — Bà nói với Piôt Vaxiliêvich.

— Khoan đã, khoan đã! — Ông ấp úng, ngạc nhiên về giọng nói của bà.

Trong động, gần như tối hẳn. Bà cầm ngọn đèn chong đặt ở trên hòn đá và áp sát vào mặt mình. Piôt Vaxiliêvich liền nhìn kỹ bà. Một cái gì thân thuộc nhưng đã lâu ngày quên đi. thấp thoảng trên nét mặt người đàn bà đã có tuổi này rồi chợt Piôt Vaxiliêvich nhận ra bà.

— A! — Ông vui vẻ kêu lên — Bây giờ, tôi hiểu cả rồi. Tôi nhớ ra chị rồi. Chị là Môchya, phải không?

— Chứ còn ai! — Bà trả lời, buồn bã và, không rời mắt khỏi Batsây, bà lại chìa tay ra, coi cái nắm tay trước như vô giá trị.

Piôt Yaxiliêvich cầm lấy tay bà và lại nắm chặt lấy, nhưng lần này khác hẳn, chăm chú và mãi không buông ra.

— Môchya, đã bao nhiêu lâu chúng ta không được gặp nhau rồi nhỉ?

— Tôi không biết — Bà đáp, không hiểu mình nói gì và cảm thấy nghẹn ngào.

— Đâu như đã hai mươi nhăm, ba mươi năm rồi — Piôt Vaxiliêvich nói, mặt tươi cười — Như người ta nói, biết bao nhiêu nước chảy đã qua cầu. Thế nào, chị có khỏe không? Chị vẫn ở Ôđetxa ư?

— Vẫn ở Ôđetxa. Còn anh, Pêchya? vẫn ở Mạc-tư-khoa à?

— Vẫn ở Mạc-tư-khoa.

— Mặc dù tôi biết gần hết cuộc đời anh qua con trai anh. Anh còn có hai cháu gái nữa, phải không? Còn tôi, ngoài Valentin ra, tôi còn hai cháu trai. Nhưng chúng đã lớn cả rồi. Ở trong quân đội. Chúng đang chiến đấu. Cả nhà tôi cũng đi với chúng. Chắc anh không nhớ nữa, có một người đánh cá ở giữa Suối nhỏ và “Ôtrađa”: A- kim Pêrêpêlitxki làm trên tàu “Vêra“; đánh cá trích; đến tận Ôsakôp.

— Tôi có nhớ tàu “Vêra” nhưng không nhớ Pêrêpêlitxki.

— Nhà tôi đấy... Nhưng anh có nhớ có một lần ở vùng Cối xay gần, tôi mời anh ăn món anh đã bỏng lưỡi và anh thổi món khoai tây cho nguội đi không? — Bà lấy ống tay áo lau mồ hôi mặt rồi bỗng vội vã nói — Được, đợi một tí, xin lỗi, không có thì giờ để nói cho hết. Tôi chạy đi đây một tí... Ở đây, tôi gần như là chủ nhà. Nếu không chết, chúng ta còn có thì giờ.

Matriôna Têrenchiepna nhẹ nhàng rút bàn tay khỏi tay Piôt Vaxiliêvich rồi chạy đi lo việc bếp núc.