Trước khi đến “góc đỏ”, Secnôivanenkô dạo qua một lượt cái dinh cơ ngầm dưới đất của mình, chiếu đèn soi vào những hang đá trống không mà mới đây các phân đội của Tulyakôp và Đrujinin còn đóng. Trên những tấm giường đá còn một chiếc cà-men lính, ám khói, với một ít cặn canh, và cũng còn vứt lay lắt mấy chiếc mặt nạ phòng độc cũ kỹ, một cái đèn đêm vỡ, một chiếc thìa gỗ gặm vẹt, những vết tích của một cuộc sống còn mới mẻ. Nhưng tất cả những vật ấy đều đã phủ một lớp bụi và Secnôivanenkô cảm thấy sâu sắc đặc biệt là thực ra thời gian trôi nhanh như thế nào và trong những ngày vừa qua tình hình đã biến đổi lớn như thế nào: “Phải, từ bây giờ thì nhanh thôi”, ông nghĩ bụng như vậy.
Trên tường, bọc trong chiếc túi xám, lủng lẳng cây đàn măng-đô-lin của Tarax Xêrêđa bỏ lại. Secnôivanenkô nhớ lại đêm tất niên đầu tiên dưới hầm mộ, ông nhớ đến Valentin, đến Xviatôxlap, đến Xecgây Xecgâyêvich, đến Xiniskin, đến trung sĩ Vetxêlôpxki, đến Đrujinin... Ông mường tượng thấy họ rõ rệt từng nét đang cử động, đang nói... Và đây có lẽ lần đầu tiên ông cảm thấy đau xót quá trước cái tổn thất không gì vớt lại được, đối với những con người cao quý, kiên cường đã ra đi mãi mãi, những người lẽ ra còn có thể sống lâu biết bao và huy hoàng biết bao, đến nỗi ông ngồi xuống tấm giường đá và khóc.
Ông ngồi khóc một mình, trong bóng tối, nước mắt cứ tuôn trào xuống má, và ông cũng chẳng lau. Ông khóc, và mường tượng thấy cảnh đêm trăng, thảo nguyên, bóng đen những chiến sĩ du kích của Tulyakôp đang thận trọng nối gót nhau đi trên tuyết tiến về phương bắc, tiến mãi về phương bắc, tới rừng Gôlôvaniêvô, bắt liên lạc với các đơn vị tiền vệ của Hồng quân. Và rất cao trên nền trời trăng sáng, những chiếc máy bay không ai trông thấy bay ầm ì, bên dưới máy bay những cánh dù mở ra, gió đêm nhè nhẹ thổi chúng lơ lửng trên thảo nguyên lấp lánh ánh lân tinh, rồi cái nọ tiếp cái kia, chúng hạ xuống nhịp nhàng, chạm đất, nẩy lên, căng phồng thành những vòm trong suốt, xẹp xuống, và khắp các ngả những bóng đen các chiến sĩ nhảy dù xô-viết chạy trong ánh trăng, về phía khu rừng trên có chiếc pháo sáng do Xêrafim Ivanôvich Tulyakôp bắn đang rung rinh như một ngôi sao xanh nhỏ.
Đầu tháng ba 1944, Piôt Vaxiliêvich gửi lên Mạc-tư-khoa bức điện sau đây:
“Đại úy Batsây báo cáo Thi hành lệnh của trung tâm du kích do các đồng chí truyền đạt đã tiến hành sát nhập các phân đội du kích với các đội hành động các khu của thành phố thành một phân đội thống nhất dưới quyền chỉ huy của đồng chí Vaxili đội trưởng đội quân nhảy dù Mặt trận thứ tư Ukren Chấm Sát thành phố đã tìm thấy những cửa cũ sập nát của hầm mộ Krivaia Banka ở đó hiện nay có bộ chỉ huy phân đội thông nhất của đồng chí Vaxili đóng. Sau khi được căn cứ tiếp tế súng đạn đã bắt đầu có hàng nghìn nhân dân cũng kéo xuống hầm với các đơn vị chiến đấu để tránh phát-xít khủng bố cướp phá và hành hạ Chấm Hầm mộ Krivaia Banka là một nơi trú rất tốt Chấm Số dân xuống hầm mộ ngày càng tăng Chấm Đang tiến hành mở rộng diện tích dưới đất của hầm mộ và sửa sang để có thể tiếp đón được nhân dân khu công nhân thuộc các khu phố Pêrexip Xlôbôtka Vôrôsilôpxki và cả những lính Rumani và Tiệp chạy sang hàng ngũ ta Chấm Tình hình trong thành phố rất căng thẳng bọn Đức đã gạt bọn Rumani ra khỏi chính quyền và trực tiếp nằm lấy quyền hành Chấm Chúng cố đưa sang Đức tất cả những người dân nào có sức lao động và chuẩn bị tiêu diệt về thể xác tất cả những người còn lại Chấm Trong hàng chục bản kêu gọi bọn chính quyền chiếm đóng tuyên bố Ôđetxa ở xa mặt trận và kêu gọi không nên tin vào những lời đồn đại Chấm Truyền đơn của chúng tôi xuất hiện rất nhiều trên các tường báo tin những thất bại của giặc Đức và ngay giải phóng Ôđetxa sắp tới Chấm Hồng quân sắp về câu ấy vang lên khắp nơi như một ám hiệu Chấm Các bản tin của Thông tấn xã Liên-xô xuất hiện hàng ngày đều đặn như một tờ báo Chấm Bọn chính quyền chiếm đóng rất hoang mang Chấm Tên chỉ huy Đức ở Ôđetxa vừa công bố một bản mệnh lệnh do hắn ký tôi xin nêu ra hai điểm nguyên văn như sau Chấm Gần đây những vụ thường dân tấn công vào những người thuộc quân đội Đức và đồng minh đã tăng lên do đó cấm mọi người dân thường rời khỏi nơi cư trú các cửa sổ đều phải đóng cửa lớn cũng vậy nhưng không được khóa Chấm Kẻ nào vi phạm lệnh này ra phố hoặc ló đầu ra cửa sổ hoặc đứng ở cửa lớn sẽ bị bắn không cần cảnh cáo Chấm Nhưng tên chỉ huy quân sự Ôđetxa dĩ nhiên không hình dung được những người mà hắn gọi là thường dân Ôđetxa Chấm Những người bôn- sê-vich trong Đảng và ngoài Đảng hoạt động bí mật những du kích chiến đấu vì nhân dân đang quật cho quân thù những đòn bất ngờ từ tứ phía Chấm Lúc đầu mới vài chục hiện nay hàng trăm mai đây hàng nghìn và hàng vạn tất cả mọi người xô-viết đều chiến đấu ở sau lưng địch Chấm Ở thành phố đã bắt đầu tình trạng hoang mang dao động rất nhiều đơn vị hậu vệ của quân Đức đã tháo chạy Chấm Bộ tư lệnh tập đoàn quân “Nam” từ phía đông đã đến đóng tại khách sạn Lữ Hành ở ngã tư phố Bibat và Prêôbrajenxkaia do đó một đoạn phố Prêôbrajenxkaia bị ngăn lại Chấm Đi lại phải rẽ lối khác vòng qua quảng trường Nhà thờ lớn Chấm Tôi vẫn ở dưới hầm mộ Uxatôvô như trước Chấm Secnôivanenkô yêu cầu chỉ thị đồng chí ấy phải ở lại Uxatôvô hay di chuyển căn cứ đến hầm mộ Krivaia Banka gần thành phố hơn Chấm Tôi đợi lệnh của đồng chí vào giờ thường lệ và mật mã thường lệ Chấm Kính chào — đại úy Batsây”
Ngay hôm sau có điện trả lời:
”Tình hình hiện nay như sau Chấm Các quân đoàn ở Mặt trận thứ ba Ukren tiếp tục tấn công sau những đợt xung phong dữ dội của bộ binh và của những đơn vị kỵ binh cơ giới đã chiếm toàn bộ thành phố và đầu mối lớn đường sắt Razơđenaia là điểm tựa xung yếu của lực lượng phòng thủ Đức trên đường đi Ôđetxa do đó cắt đứt những đường rút lui chủ yếu về Rumani của các lực lượng địch đóng trong thành phố ngoài ra còn chiến đấu ác liệt chiếm được hơn một trăm địa điểm khác trong số đó có những quận lỵ thuộc vùng Ôđetxa Ianôpka Antônô Kôđinsêvô những trung tâm dân cư lớn Pecvômaixki Packanxi Xtraxbua Bađen Rôxtôpxêvô Baranôvô Buxinôvô Irakliepka Liubôpôn Viziêcka Xisôpka Xtariê Bêliari và những ga xe lửa Migaiêvô Kusuôcgan Kubanka Chấm Cuộc tấn công tiếp tục thắng lợi Chấm Đường xe lửa Ôđetxa Tiraxpôn bị bộ đội ta cắt đứt do đó nghẽn hết những đường rút lui chủ yếu về Rumani của các lực lượng địch ở Ôđetxa Chấm Cám ơn tin tức qúy báu về địa điểm tập đoàn quân “Nam” Chấm Chuyển cho Secnôivanenkô lệnh của trung tâm cứ ở lại chỗ cũ cùng với bộ chỉ huy tiếp tục giữ tuyệt đối bí mật và không cho người lạ vào hầm mộ Chấm Phải đặc biệt chú ý bảo vệ những giấy tờ những danh sách nhân viên của Đrujinin những tài liệu Đảng những địa chỉ của những người đã được Khu ủy vào sổ những tài liệu kế toán những thủ tục những nghị quyết những mệnh lệnh Chấm Nhiệm vụ chiến đấu là bằng mọi cách ngăn cản quân địch khi rút lui phá hủy các công sở học viện nhà ga nhà ở nhà máy xưởng máy và đặc biệt các công trình kiến trúc của cảng Chấm Có tin tình báo đích xác là hai đại đội công binh đã xuất hiện ở cảng chúng đã bắt đầu chuẩn bị để phá hoại Chấm Các đồng chí phải cứu lấy cảng Chấm Gửi lời chào”.
Bức điện trả lời của Mạc-tư-khoa đã được dịch từ mật mã, khi Piôt Vaxiliêvich và Pêchya đến “góc đỏ” thì Secnôivanenkô và Xtrenhixki đang ngồi ở bàn, nghiên cứu một tờ giấy nhầu nát trên có một bức phác họa nguệch ngoạc bằng bút chì y như của một chú bé.
Một ông già lạ mặt đứng cạnh, mặc chiếc áo lông cừu rách, đang dò dò ngón tay đen trên mầu giấy.
— Này các bạn! — Piôt Vaxiliêvich vui vẻ nói to. — Xin khen ngợi các bạn.
— Chú Gayrick, đồng chí Xtrenbixki, Razodenaia Đường sắt Ôđetxa - Tiraxpôn bị cắt đứt rồi! Các ga Migaiêvô, Kusuôcgan, Kubanka! Mười bốn trung tâm dân cư quan trọng. Giỏi hết sức! Các đồng chí không thấy thế sao? Thật tuyệt diệu! Không phải tranh cãi gì cả! — Chú bé đang mồ hôi mồ kê nhễ nhại lao ngay đến tấm bản đồ vùng Ôđetxa, lôi mạnh một mẩu than trong túi ra, đến nỗi lần lót bị kéo lộn ra ngoài, rồi chú say sưa khoanh tròn những thành phố và làng mạc đã được giải phóng, nhắc lại bằng một giọng nghiêm nghị, cái giọng đang vỡ của thanh niên với những tiếng trầm khàn khàn:
— Ianôpka, Xisôpka, Razơđenaia, Irakliepka...
Mẩu than gẫy vụn trong những ngón tay lên gân của chú, một lớp bụi đen rắc lên tấm bản đồ. Bây giờ thì hầu hết vùng Ôđetxa đã bị bao phủ bằng một hệ thống chi chít những vòng tròn đen nhẫy, những chấm và những mũi tên. Pêchya phải cố gắng lắm mới kịp thời dừng lại được và mới không gạch liền một mạch cả cái khoảng trắng nhỏ chung quanh thành phố. Chao ôi, giá chú làm được việc đó thì sung sướng biết bao và thế là vĩnh viễn thanh toán với những lực lượng Đức bị nhốt vào rọ! Nhưng chú không còn là Pêchya trước đây nữa. Chú đã biết tự chủ. Chú khoanh cái vòng cuối cùng, vạch rõ chiến tuyến, làm mẩu than gẫy vụn hoàn toàn rồi chú quẳng xuống đất.
Chú bé đứng thẳng trước tấm bản đồ, cái mũi nhọ nhem và đôi mắt long lanh đầy kiêu hãnh, một chân kéo về phía sau, chú nhìn Secnôivanenkô như chính bản thân chú, bằng hai bàn tay của mình, đã tống cổ cái phần còn lại của tập đoàn quân phát-xít ra khỏi Ôđetxa.
— Thế có tuyệt diệu không?
Secnôivanenkô đeo kính vào, và lo lắng đọc bức điện mà Piôt Vaxiliêvich vừa trao cho. Càng đọc, mặt ông càng sa sầm lại. Ông lặng lễ trao bức điện cho Xtrenbixki; anh đưa mắt đọc nhanh và cũng với vẻ lo lắng như vậy, nét mặt anh sa sầm lại. Họ đưa mắt nhìn nhau. Rồi Secnôivanenkô quay về phía ông già lạ mặt mặc áo lông cừu rách đang có vẻ sốt ruột theo dõi từng cử chỉ của họ với đôi mắt xanh, hồn nhiên như mắt trẻ con.
— Tin ấy đã được xác nhận! — Secnôivanenkô vừa nói vừa trở lòng bàn tay đập lên bức điện. — Hai đại đội công binh.
— Đúng thế — Ông già mặc áo lông nhận xét. — Tôi cũng đã báo cáo như vậy.
— Tình hình là như vậy đấy — Xtrenbixki nói. — Hồng quân đang tiến nhanh... Tôi sợ cái bọn công binh khốn nạn ấy phá hoại tất cả cảng trước khi chúng ta chặn tay bọn chúng lại.
— Thật giản đơn — Ông già vừa nhận xét vừa giậm chân có vẻ sốt ruột. — Vấn đề là ở chỗ đó. Mấy ngày gần đây, chúng nó hoàn toàn mất trí. Chúng như hóa dại cả. Nếu chúng ta không chặn tay bọn chúng thì tất cả cảng sẽ thành tro bụi, không phải chuyện đùa đâu... — Ông già cúi xuống mẩu giấy và một lần nữa lại đưa ngón tay trên bản vẽ. — Các đồng chí nhìn thử: đây là bến dầu, đây là đường kè thứ nhất, ở giữa, dọc theo toàn bộ các đường kè đều có đào những hào sâu từ ba đến bốn tấc. Có đúng thế không? Và cứ cách mười mét, chúng lại đào những hố sâu một thước rưỡi. Có đúng thế không? Đấy, tôi đã vẽ tất cả cho các đồng chí. Bây giờ, mời các đồng chí nhìn xa hơn. Trong đường hào chúng đã đặt hai sợi dây, đầu dây xuất phát từ các hố. Trong mỗi hố, có ba thùng thuốc nổ nặng bảy mươi nhăm ki-lô. Cũng ra gì đấy chứ? Giờ các đồng chí đợi một tí nhé... Chưa hết đâu. Mời các đồng chí nhìn xa hơn nữa. Những sợi dây ấy tạo thành một đường liên tục dọc tất cả các kè. Đường dây ấy đây, và những cái hố ấy đây. Tôi đã vẽ được tất cả và còn đánh số nữa. Các đồng chí thấy thế nào? Các hào đã được đổ đầy cát và phủ đá hộc lên một cách thích đáng. Có đúng thế không? Bây giờ ta hãy nhìn xa hơn nữa. Trong các kho, cứ mười, mười lăm mét lại có hai, ba quả bom máy bay xếp song song với nhau kề bên những thùng thuốc nổ nặng một tạ rưỡi! Trong những ngôi nhà nhiều tầng, một số lượng tương tự thuốc nổ đã được xếp theo kiểu bàn cờ ở mỗi tầng. Và tất cả những quả bom máy bay và thùng thuốc nổ đó cũng đều được nối với nhau bởi một đường dây liên tục. Nào, các đồng chí hãy nhìn cái đường dây ấy, nó đây này, còn về cái khoản thuốc nổ thì tôi không ghi vào đây vì nó nhiều quá. Trên hệ thông dây đó, chúng đã bố trí lính gác...
— Khoan đã, Iakôplep — Xtrenbixki ngắt lời.— Xin lỗi. Chúng đặt trung tâm điều khiển vụ nổ ở đâu?
— Trung tâm điều khiển ở chỗ này. — Iakôplep trước hết đưa ngón tay trên con đường ngoằn ngoèo như cái vòi của dải đê Bốn mươi, lướt qua dải đê Vịnh Biển, rồi dừng ngón tay lại gần ngọn đèn pha ở điểm cuối cùng có khoanh tròn. — Chúng đặt bảng điều khiển ở chỗ này. Đây là đầu mối sợi dây bọc sắt của tất cả các khu vực có mìn. Việc làm nổ tung hải cảng đã được chuẩn bị đầy đủ, chỉ còn cho chập dây nữa là xong.
Trong khi bác Iakôplep báo cáo tình hình, thỉnh thoảng lại đưa cánh tay áo lông lên lau bộ mặt đẫm mồ hôi, tất cả những người rỗi việc đều lần lượt kéo đến “góc đỏ”. Nhưng bây giờ họ mới thưa thớt làm sao; Liđya Ivanôpna, Xriviđôp, Kôletnisuc và Liônya Ximban. Còn Matriôna Têrenchiepna và Raitxa Lvôpna đã lên mặt đất hôm qua để dán bản kêu gọi phụ nữ, chưa trở về. Mọi người yên lặng đứng trước cái bàn đá, mệt mỏi, không nhúc nhích.
Mới cách đây một năm, nửa năm thôi, người nào cũng sẵn sàng hy sinh tính mạng không ngần ngại để giật nổ toàn bộ hải cảng với tất cả những thiết bị, cần trục, kè, tàu vận tải Rumani và Đức, lính tráng, kho, đạn, đơn vị hậu bị, những đống bom máy bay và mìn, hàng ngàn tấn lúa mì Liên-xô bị cướp đoạt sắp sửa chở về Đức.
Nhưng hôm nay, khi Hồng quân đang ào ạt tiến về, khi thành phố nay mai sẽ được giải phóng, thì chỉ nghĩ đến điều đó thôi, họ cũng thấy choáng người.
Họ đứng im lìm ngắm mẩu giấy nhầu nát, trên có bản phác họa màu tím khu vực hải cảng, chính cái hải cảng với tất cả vẻ vĩ đại oai nghiêm của nó đã từng là ánh huy hoàng và niềm kiêu hãnh của Hắc-hải. Thế mà chính cái hải cảng ấy có thể thình lình nổ tung không biết giây phút nào, với tất cả những gì chứa đựng, trên mặt nước cũng như dưới mặt nước, ở suốt mặt trước các đường kè, từ bến Dầu đến tận dải đê Bốn mươi. Chỉ cần một thằng S.S. nhãi nhép hóa rồ nào đó liều lĩnh hạ cầu dao trên bảng điều khiển đặt ở đầu dải đê Vịnh Biển là tất cả bật tung lên trời... Cái cảnh tượng hãi hùng đó hiện ra rõ ràng, không tránh được trước mắt họ.
— Thật là khủng khiếp — Batsây thì thào.
Trên mặt Secnôivanenkô hiện lên những nét nhăn đau khổ; ông xua tay bỏ kính ra và xoa xoa gốc mũi. Rồi ông đứng dậy, đầu cúi gằm đi đi lại lại theo mép bàn.
— Vậy thế này nhé... — Ông dừng lại và tập trung tư tưởng một lúc. — Platôn Ivanôvich!
— Xin đợi lệnh! — Xtrenbixki đứng dây nói.
— Chúng ta chỉ có được vài ngày hoặc có thể chỉ vài giờ thôi. Chúng ta lại ít người quá. Trong công tác này, tôi chỉ có thể cho đồng chí nhiều nhất là một người thôi, đó là đồng chí Xriviđôp.
— Còn tôi? — Ximban hỏi.
— Đồng chí cần phải ở lại bảo vệ cơ quan chỉ huy.
— Đồng chí Gayrin Xêmiônôvich — Liônya rên rỉ — Thật là đồng chí giết tôi! Có gi đáng kể đâu! Cứ cử mình tôi đi thôi. Đồng chí sẽ không phải ân hận gì đâu! Một chiếc sà-lan. Năm ki-lô thuốc nổ. Chỉ trong vòng một giờ là tôi đến dải đê Vịnh Biển. Đêm đen, gió thuận. Và thế là cái bảng điều khiển của chúng chỉ còn là một vết ẩm mà thôi.
Liônya Ximban đã nằm lấy cổ áo va-rơ của mình và, theo kiểu lâu đời của dân Hắc-hải, sắp sửa xốc cổ áo thật mạnh, đến nỗi cúc bật cả ra, nhưng không nhìn Secnôivanenkô, anh lại ngoan ngoãn hạ tay xuống đứng nghiêm.
— Tôi không có thì giờ nghe những chuyện vớ vẩn! — Secnôivanenkô xẵng giọng. Đồng chí hãy giữ thái độ cho đứng đắn và phải chấp hành mệnh lệnh. — Rõ! — Liônya lắp bắp và nhún vai trộm một cái.
Xưa nay, anh chưa bao giờ thấy Secnôivanenkô có nét mặt như vậy. Nghiêm khắc, quả quyết, tập trung, chứa đầy một vẻ bồn chồn bực dọc, một ý chí kín đáo không thể lay chuyển được, thế mà nét mặt của ông lại thật trẻ trung. Giọng ông vang lên, khô khan, dồn dập.
— Đồng chí Xtrenbixki, vậy đồng chí hãy lấy Iakôplep và Xriviđôp, và bắt tay hành động đi. Các đồng chí chỉ có một nhiệm vụ: tìm cho ra những đoạn dây đặt trong các đường hào và cắt đi. Các đồng chí phải ngụy trang cho khéo những chỗ đã cắt. Hãy bắt liên lạc với người của ta ở khu vực cảng và lãnh đạo họ. Các đồng chí tranh thủ đi ngay thôi. Các đồng chí hãy vạch kế hoạch tại chỗ tùy theo tình hình. Ở nhà Opsarenkô phố Pisônôpxkaia, có mấy bộ quân phục Đức đấy. Nếu cần thì lấy mà dùng. Hành động cho khôn ngoan nhưng khẩn trương. Các đồng chí hiểu chứ,khẩn trương — Ông nhấn mạnh tiếng “khẩn trương”, rồi vừa mím môi, ông vừa tiếp tục đi đi lại lại dọc theo mép bàn. Ông dừng lại. Im lặng một lát. — Nhiệm vụ này do Đảng giao phó, phải hoàn thành bằng bất kỳ giá nào, dù phải hy sinh tính mạng. Các đồng chí có thể chết, nhưng phải thành công... Còn đồng chí, đồng chí Liđya Ivanôpna, tôi yêu cầu đồng chí lập tức đến ngay hầm ngầm Krivaia Banka và liên hệ với đồng chí Vaxili. Hãy báo cáo cho đồng chí ấy biết tình hình ngoài cảng, và nhân danh tôi, yêu cầu đồng chí ấy, điều càng nhanh càng hay một nhóm đồng chí chắc chắn đi cắt dây. Chắc đồng chí Vaxili cũng đã được biết tin rồi: đồng chí ấy có điện đài riêng. Nhưng dù sao cũng cứ báo cáo cho đồng chí ấy biết. Người của đồng chí ấy cần bắt liên lạc với đồng chí Xtrenbixki qua Iakôplep làm trung gian, ở kho số sáu. Thôi đi đi, đồng chí Liđya Ivanôpna! Tôi nhắc lại: đồng chí chỉ có một nhiệm vụ: bằng đủ mọi cách ngăn cản việc phá hoại cảng. Chủ yếu là ngụy trang kỹ những nơi dây bị cắt, cố hành động không chạm đến bọn lính Đức canh gác để khỏi gây ra một chút nghi ngờ nào. Trừ trường hợp cực kỳ gay go mới phải thủ tiêu lính gác thôi. Và nhớ kỹ đây là việc cứu lấy cảng Ôđetxa.
Secnôivanenkô chưa nói hết lời, Xtrenbixki, Xriviđôp và Liđya Ivanôpna đã bắt đầu mặc quần áo. Họ tiến hành khẩn trương và lặng lẽ, họ nhét vào túi kìm cắt, kìm bấm, kìm bẻ.