Piôt Vaxiliêvich leo lên những bậc đá của Viện Bảo tàng và đặt tay vào nắm đấm đồng to tướng từ lâu không lau chùi. Cửa đóng. Hàng cột xây theo kiểu Đôriđơ một màu xanh xám in vào bên trong cổng những bóng đậm. Trên mặt đá lát đã lâu không ai cọ rửa, một chiếc lá ngô đồng rụng sớm bị gió đưa từ ngoài đại lộ vào đấy. Dưới ánh nắng mặt trời, nó ngả sang màu vàng chói lọi. Ruồi từ từ bò trên những bức tượng phụ nữ bằng đá nóng bỏng và những chiếc bình kiểu xi-tờ to tướng đặt giữa hàng cột. Rõ ràng từ lâu không ai đến thăm viện. Batsây đi trở xuống quảng trường, một quảng trường nhỏ hẹp, vắng vẻ, lấp loáng dưới ánh mặt trời, rồi đi vòng quanh tòa nhà của viện, một mặt nhìn xuống cái dốc thẳng đứng dẫn tới cảng. Ở đây, có một cửa bên bỏ ngỏ.

Piôt Vaxiliêvich vào trong phòng đợi trống không, bụi bậm. Dưới cầu thang, có một chiếc bàn con để bán vé. Nhưng nó cũng vắng tanh và cũng như sàn nhà, phủ một lớp bụi.

Batsây ho mấy lượt. Tiếng ho của ông bị khuếch đại trong phòng đợi trống, bay vào những chỗ cùng thẳm của viện và một lúc sau, dội lại như một tiếng vọng bềnh bồng trên không. Piôt Vaxiliêvich đợi để xem có ai hiện ra gặp mình không. Không có ai cả. Ông liền gõ lộc cộc chiếc gậy xuống đất, định đi khắp các gian phòng trống của viện.

Ông bước không chút vội vã, đúng y như một khách ưa chuộng viện bảo tàng, thỉnh thoảng mới dừng lại trước những chiếc bàn gỗ tần bì vàng, truớc những hộp kính bèn bẹt, lơ đãng nhìn những cái bình vỡ, những cái đèn đất, những bình thủy tinh Phênixi mà thời gian làm sáng long lanh và những pho tượng nhỏ tìm được trong các ngôi mộ xi-tờ.

Nhưng tất cả những cái đó không phải là công việc của Batsây. Ông quan tâm đến việc dừng lại gần các sổ trông ra cảng hơn. Toàn bộ nơi đây ngày xưa thật trang nhã nay trở thành một đống hỗn độn những dấu vết của các tòa nhà và các công trình bị phá sập, do đó màu xanh hung hãn của biển cả nom càng hung hãn, càng hoang vắng.

Tay để trên song cửa sổ cao của viện, Batsây cố nhìn những gì đang diễn ra trên cảng, ông biết là ở đó, khắp nơi, thận trọng hết sức và kiên quyết vô cùng, các nhóm riêng biệt và những cá nhân đơn độc thuộc các tổ chức bônsêvich bí mật đang hoạt động. Họ là những người “vô hình“ của Đrujinin, những người cộng sản có liên lạc với hầm mộ Uxatôvô, những nhóm do ban chấp hành bí mật quận tổ chức, cùng với hàng chục, hàng trăm những người yêu nước bí mật khác được các ban chấp hành bí mật các khu phái tới để tổ chức phá hoại công việc vận chuyển và các công trình khôi phục.

Bỗng ông nhìn thấy một cụ già người nhỏ, bụng to, có tấm biển gác cổng cài trên chiếc áo choàng xanh, đi lại phía mình, qua các dẫy phòng của viện, chân kéo lê một đôi giày dạ. Ông cụ bé nhỏ vung đôi cánh tay ngắn và hét lên từ đằng xa:

— Cút đi, cút đi! Anh không thấy viện đã đóng cửa rồi ư? Zakryt! Yukis! Fermato Geschlossen — Cụ hét to bằng tiếng Nga, tiếng Rumani, tiếng Ý, tiếng Đức, vì ở xa cụ không thể xác định được Batsây thuộc dân tộc nào.

Cuối cùng cụ đã tới rất gần để Batsây có thể nhận ra những nét đặc biệt của cụ African Africanôvich Xvêlôviđôp: đôi má sề sệ, cái mũi như chiếc khuy áo, đôi môi dày, cái đầu tròn và cạo trọc, tóm lại, tất cả những nét làm cho cụ African Africanôvich giống như một con chó giữ nhà. Cụ già lắm rồi. Đôi chân cũn cỡn lẩy bẩy bước những bước ngắn. Cái đầu tròn húi trọc toàn một màu xám trắng, hơi ngả màu xanh như màu bạc cũ. Những nếp nhăn buồn bã của tuổi già cày tứ tung trên gương mặt thông minh. Nhưng cụ không có vẻ gì hom hem. Hai con mắt màu hổ phách vẫn rất trẻ. Cụ lại gần Piôt Vaxiliêvich, khoanh đôi tay ngắn ngủn trên bụng và theo một thói quen mà Batsây còn nhớ rất rõ, cụ bắt đầu quay rất nhanh hai ngón tay cái vào nhau. Cụ nhìn Batsây chằm chằm từ chân đến đầu, cố tìm xem khách thuộc dân tộc nào để liệu dùng tiếng nói chuyện với khách:

— Đã đóng cửa! — cuối cùng, cụ nói bằng tiếng Nga.

Piôt Vaxiliôvich nở một nụ cười rộng và cảm thấy hết sức luyến thương.

— Xin chào cụ African Africanôvich! — ông nói, dập hai gót chân vào nhau như hồi còn ở trường trung học, và chào người giáo sư cũ của mình. — Cụ không nhận ra tôi sao?

African Africanôvich quay hai ngón tay cái nhanh hơn trước cái bụng nhỏ tròn xoe, suy nghĩ một lúc rồi lạnh lùng nói:

— Xin lỗi, tôi không nhận ra ông.

— Sao lại có thể như vậy — Batsây nói, giọng trách móc, không thôi mỉm cười. — Học trò của ông!

African Africanovich nhìn ông khách đã có tuổi mặc chiếc áo xanh lịch sự màu nước biển. Cụ nhìn kỹ gương mặt rám nắng, thấy mái tóc sẫm đã điểm một vài sợi tóc bạc và chải hất ra đằng sau, chiếc nhẫn cưới ở ngón tay, chiếc gậy tre, nhưng không thể nhớ ra là ai cả. Suốt cả cuộc đời dài của cụ, cụ đã có bao nhiêu là học trò! Cụ nhận ra một số, còn một số khác thì không nhận ra. Người này, cụ không nhận ra. African Africanôvich mỉm cười có vẻ như người có tội và xòe hai bàn tay ngắn với những ngón tay vừa ngắn vừa thô:

— Xin lỗi! Ông thử gợi lại cho tôi...

— Gợi cho cụ à? Được.

Hai mắt Piôt Vaxiliêvich bỗng trố ra, vẻ tinh nghịch và, cúi người về phía Xvêlôviđôp, ông nói:

— Phản mề!

— Sao?

— Phản mề! — Batsây hét to lên như nói với một người điếc. Cụ còn nhớ không: phản mề? Luận đề và phản mề!

Lúc đó, nét mặt cụ African Africanôvich chợt sáng lên, hai má phồng ra, hai mắt nhíu lại thành hai kẽ hở, miệng kéo ra đến mang tai và cụ phá ra cười. Cụ cười to, hai tay ngắn cũn cỡn giữ lấy hai bên sườn, tấm thân già nua và nặng nề run lên, rồi phì cười, cụ nói khẽ nước mắt lưng tròng:

— Sao... Sao... Luận đề! Phải rồi, luận đề! Bây giờ tôi nhớ ra rồi, Pêchya Batsây... Thế ra anh đấy ư? Ô, lạy Chúa! Cảm on Chúa, thật tôi không ngờ. Luận đề!... hà, hà, hà!...Luận đề!

Mặc dù việc đó đã qua rồi, từ bấy đến nay đã hơn ba mươi năm, cụ vẫn còn nhớ trường hợp không tiền khoáng hậu đó, xảy ra trong một bài học lịch sử cổ đại ở lớp năm trường trung học nam. Đang học bài nói về thành “Atenơ”, Pêchya Batsây đã bị một Con “hai” và thầy African Africanôvich đôn hậu muốn tìm cách cho cậu gỡ lại. Đây là bài nói về các triết gia Hy-lạp, về Platông, về những câu chuyện đàm thoại nổi tiếng ở thành Atenơ và nhiều điều khác nữa cũng hoàn toàn xa lạ với Pêchya Batsây. Cậu giấu một quyên sách trong ngăn bàn và run lên vì sốt ruột mới đọc xong tập thứ mười cuốn tiểu thuyết những Hang động ở Letvet. Mặc dù tâm hồn đang bị thu hút bởi số phận của tên kẻ cướp cao thượng lúc đó còn lang thang trong những khu rừng Tuy-ranh bí mật, thể xác cậu vẫn ngồi ngoan ngoãn trên cái ghế dài trước bàn và có vẻ rất chú ý đến những cuộc tranh luận ở thành Atenơ. Khi African Africanôvich đi đi lại lại trong lớp, đứng trước bàn của cậu, cậu nhìn giáo sư với cặp mắt rất sốt sắng, rất ngây thơ, rất thông minh, nên African Africanôvich không thể không hồ hởi trước nhiệt tình của cậu.

— Nào ai có thể trả lời được câu hỏi này — Giáo sư nói, tiếp tục đi lại giữa các dẫy bàn học sinh.

Hàu hết đều giơ tay và Pêchya cũng bất giác giơ tay nhìn African Africanôvich bằng đôi mắt im lìm in bóng mờ xanh của các hang động trong rừng. African Africanôvich là một người rất phúc hậu. Ông không có ý gì xấu đối với Pêchya, ngược lại ông rất muốn điều hay cho cậu. Thấy cậu bé giơ thẳng hai ngón tay về phía mình có vẻ rất hăng hái, ông muốn cho cậu có điêu kiện gỡ lại “con hai” nên chỉ ngay cậu.

— Pêchya muốn trả lời — African Africanôvich nói và xoa tay lên cái đầu húi trọc và cứng của cậu bé — Đứng dậy, Pêchya, và hãy trả lời câu hỏi đó.

Chú bé run run, đứng dậy sửa lại cái áo choàng rồi nhìn xung quanh mình có vẻ tuyệt vọng.

— Đừng hấp tấp, cứ bình tĩnh. Suy nghĩ rồi hẵng trả lời. Đó là cái gì?

— Những cuộc tranh luận — Jôra Kôletnisuc ngồi bên cạnh nhắc, mặt cúi xuống bàn để khỏi ai nhìn thấy.

— Những cuộc tranh luận — Pêchya Batsây nói.

— Đúng. Chúng ta đang nói về những cuộc tranh luận. Các nhà hùng biện ở thành Atenơ trong các cuộc tranh luận, đã đọc những bài diễn văn chính trị. Họ đã xây dựng những bài diễn văn đó như thế nào? Những bài diễn văn đó gồm những phần gì? Phần chủ yếu của bài diễn văn gọi là gì?

Pêchya tưởng mình đã biến thành một pho tượng muối, và mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt.

— Phần luận đề — Jôra Kôletnisuc nhắc.

— Phần luận đề — Pêchya Batsây lắp lại như máy giống như một thứ đồ chơi có lò xo.

— Tốt — African Africanôvich nói, làm bộ không nghe thấy đã có người nhắc cho cậu. — Rất tốt. Một em bé ngoan. Phần luận đề. Còn phần thứ hai, ngược lại phần thứ nhất, gọi là gì?

“Phản đề” — Kôletnisuc định nhắc, nhưng thấy đáng điệu sững sờ của Batsây, bản thân chú cũng không ngờ nữa, chú lè lưỡi ra và đáng lẽ phản đề, chú lại nói thầm:

— Phản mề.

— Phản mề — Batsây lặp lại với một nụ cười mỉm của người mê ngủ, cảm thấy mình đã phạm phải một điều gì ghê gớm, không thể cứu vãn được.

— Sao? — African Africanôvich nói — Sao? và ông để bàn tay lên vành tai to và dày, lông tai rậm rì đâm ra giống như những sợi len.

— Phản mề! — Pêchya lặp lại, nghe thật thiểu não nhưng cương quyết. Rất khó mà diễn tả được những điều đã xảy ra sau đó. African Africanôvich chạy lên bục giảng, vẫy vẫy hai bàn tay nhỏ, úp mặt lên một tờ báo. Cụ cười ran toàn thân rung chuyển, cả lớp học đã được giải phóng. Giữa trận bão cười đó, kéo dài đến tận lúc chuông đánh, Pêchya vẫn đứng sững, người như bị đóng vào thánh giá, nước mắt chảy ròng ròng trên mặt và rơi xuống bàn học, như khi vắt một miếng bọt bể.