— À này, tôi cứ quên mãi không hỏi anh — Một hôm Đrujinin hỏi Kôletnisuc bằng giọng bình thường, như nói chuyện chơi thôi — Cái lần anh với tôi ngẫu nhiên gặp nhau ở chợ, sau khi đánh ở cây số mười bốn, anh có đến trạm liên lạc ở cửa hiệu giày phố Tướng Côblây không?

— Không, tôi không đến.

Đrujinin nhìn chòng chọc vào mắt Kôletnisuc.

—Sao thế? Vì theo lệnh thì anh phải đến đấy.

Kôletnisuc bối rối.

— Tôi có đến — Ông nói vội — Đúng ra là có định đến. Tôi đã nắm quả đấm cửa rồi.

— Sao nữa?

— Tôi đã thay đổi ý kiến.

— Vì sao?

— Chà, quỷ tha ma bắt nó đi! — Kôletnisuc đỏ mặt, khó chịu thốt lên.

Đrujinin sầm mặt xuống.

— Anh nói không rõ.

— Nói thật với anh, cái cửa hiệu giày của anh, tôi không ưa nó lắm.

— Anh không ưa nó về cái gì?

— Không ưa về đủ mọi cái! — Kôletnisuc một mực nói — Quỷ tha ma bắt nó di!

Đrujinin nhìn nhanh thẳng vào mặt ông một lần nữa.

— Nhưng, thế là thế nào?

Kôletnisuc càng đỏ mặt tợn. Ông chẳng muốn giải thích cho Đrujinin một tý nào vì sao lần ấy ông không vào cửa hiệu giày.

Số là khi ông bước đến cửa hiệu và đã nắm vào quả đấm rồi, thì bỗng trông thấy Môtsiônưkhơ vừa đúng lúc ấy đang ở trong hiệu, thử giày. Thoạt tiên, ông định túm lấy tên đê tiện ấy, hỏi tội nó, nhưng may ông đã bình tĩnh lại. Trong hoàn cảnh ông lúc ấy, như thể khác gì tự sát. Kôletnisuc đã vùng ra khỏi cửa, và lần vào trong thành phố, vào bất cứ đâu, trong lòng sôi lên, nửa giận dữ, nửa lo âu. Ngay bây giờ, nghĩ lại chuyện đó, Kôletnisuc vẫn thấy nóng ran cả người.

— Chà, quỷ tha ma bắt nó đi! — Ông lặp lại, mặt đỏ tía.

Nhưng Đrujinin nhìn ông chằm chặp quá khiến Kôletnisuc buộc phải kể lại sự việc cho anh nghe.

— À! Môtsiônưkhơ! — Đrujinin nói — Hình như chính cái thằng cha, nguyên quản lý nhà cửa xô-viết, nó đã chơi anh cái vố vải dệt kim Lêningrat phải không? Anh bảo là nó thử giày trong hiệu phải không? Môtsiônưkhơ ngồi với Anđrâysep. Phải. Sự ngẫu nhiên ấy không phải không đáng chú ý.

Anh không nói thêm một tiếng nào nữa. Nhưng Kôletnisuc bỗng cảm thấy lo lắm, ông bỗng thấy đường hầm càng tối hơn, dường như tất cả các đèn và các ngọn đuốc đều tắt ngấm...

Một hôm, Đrujinin ra thành phố và chỉ một lúc sau đã quay trở lại. Vẻ lầm lì.

— Batsây này. — Anh nói, giọng hơi quá thản nhiên, hầu như lừng khừng nữa — Xviatôxlap đến bây giờ vẫn ở tù, giam kín. Hai ngày một lần, cậu ấy lại bị đưa lên ô-tô đóng kín, đến chỗ Ghextapô, hỏi cung. Không có qua một cách nào bắt liên lạc được với cậu ấy. — Anh im rồi tiếp, như nói chơi — Hôm nay, tôi được báo cáo là những ngày gần đây, có thấy Anđrâysep ở trong một hộp đêm, quảng trường Nhà thờ lớn, cùng với những tên say rượu và khá khả nghi. Nhìn chung, anh thấy Anđrâysep thế nào?

Batsây còn biết thấy Anđrâysep thế nào nữa? Ông biết về Anđrâysep không hơn gì về những nhân viên bí mật khác của Đrujinin mà thỉnh thoảng ông có dịp gặp. Số nhân viên này không phải ít và trong bọn họ có anh chàng Anđrâysep, chủ một hiệu giày ở phố Tướng Côblây, mà ông đã gặp hai ba lần gì đó. Một thanh niên, trạc hăm sáu tuổi, tay dài, ngực lép như ngực ho lao, mắt đầy dử, xám ngoét như trộn cát. Anh ta đã chiến đấu trong một tiểu đoàn pháo chống tăng, bị thương ở bàn chân, không kịp tản cư, đã đến đăng ký ở sở cảnh sát Rumani là lính Hồng quân đào ngũ nhưng đã giấu đoàn tịch thanh niên Kômxômôn của mình. Anh ta nguyên làm nghề thợ giày, và nhờ thương tật, đã xoay được giấy phép mở hiệu giày. Ít lâu sau, anh ta đã bắt liên lạc được với một trong những nhân viên của Đrujinin. Bọn sĩ quan Đức và Rumani đến đóng giày ở nhà anh ta, và thỉnh thoảng anh ta lại cung cấp được cho Đrujinin những tin tức có giá trị về sự di chuyển của những đoàn quân Đức và Rumani. Sau một thời gian thử thách nhất định, anh ta đã được tuyên thệ, gia nhập du kích theo đúng thủ tục và hiệu giày của anh ta đã trở thành một trạm liên lạc. Một lần, anh ta đã đến tìm Đrujinin xin trợ cấp tiền. Có thể là anh ta yêu cầu hơi quá khẩn khoản. Nhưng anh ta bảo thế nào cũng phải đóng thuế cho thị chính, nếu không ngày hôm sau hiệu giày của anh ta sẽ bị chúng đóng cửa và niêm phong. Đrujinin đã ra lệnh đưa tiền cho anh ta, rồi anh chàng đã khập khễnh cái chân bị thương ra về.

Batsây thấy Anđrâysep lần cuối cùng hôm bến cảng bị mìn, ông đến thăm African Africanôvich về, ở quãng Suối giữa, tại bến tàu. Đó là thời kỳ của những thất bại và hoạt động vô hiệu quả, và Đrujinin đã yêu cầu Batsây rẽ qua cửa hiệu của Anđrâysep, ngó qua cửa sổ xem xem ở đấy có bình thường không, và Anđrâysep có vẫn ở đấy không.

Batsây đã tìm thấy hiệu giày ngay rất dễ dàng, vì nó có một tủ kính lớn, trông ra phố, và trong tủ, giữa hai chậu hoa “azalê“ có một chiếc ủng cao cổ điểm những hình màu xanh, đặt chễm chệ trên một cái giá màu vàng. Một tấm rèm ren hoa to trắng như tuyết và hồ bột ngăn cái tủ kính và nơi ngồi đóng giày. Tấm rèm kéo nửa chừng để lộ ra một bức tường mới dán giấy lòe loẹt và bên trên có treo ba bức ảnh lồng khung rất mới: ảnh Hitle, Antônexcô và vua Misen. Anđrâysep ngồi sau tủ kính, trên một chiếc ghế thấp, mặc tạp-dề da và áo lót, để hở hai cánh tay dài ngoằng, khuỷu nhô hẳn lên. Anh ta đang đóng một cái đinh gồ nhỏ vào đế một chiếc ủng Batsây nhìn thấy khuôn mặt xám như cát của anh ta, đôi mắt đầy dử cúi xuống, cái miệng mỏng môi với nụ cười khó hiểu. Mọi sự vẫn bình thường. Và Batsây lại tiếp tục đi việc mình.

Giờ đây, không biết vì lý do gì, nhớ lại cái bức tường dán giấy mài màu xanh tởm tởm phản chiếu xuống nền sàn trống không mới sơn, nhớ lại các chậu hoa trên cửa sổ, cái rèm hồ bột, chiếc ủng đặt trên cái giá màu hoàng yến, nhớ lại cái bộ mặt xám như cát với cái miệng mím chặt và nụ cười khó hiểu, không biết tại sao ông cảm thấy phân vân, gần như kinh hãi.

— Tôi biết anh ta thế nào mà nói? — Ông nói, không tự tin lắm.

— Được rồi, cứ nói. — Đrujinin sốt ruột thúc thêm, rướn lên như người nới cái thắt lưng quá chặt — Thì cứ nói: Ý anh thấy thế nào?

Batsây đâm ra đăm chiêu, ông hiểu đây là một vấn đề nghiêm trọng. Cái bộ mặt xám như cát kia. Cái miệng mím chặt kia... mím chặt có lẽ vì đang ngậm chặt giữa đôi môi một cái đinh giày nhỏ. Đường phố Tướng Côblây vắng tanh và nóng giẫy, cái rèm hồ bột, ảnh bức tường xanh phản chiếu xuống nền sàn sơn dầu, màu hổ phách ngả sang đỏ, những bông hoa “azalê“ trông như hoa giấy, một tâm trạng nặng trĩu khó hiểu, sự linh cảm một tai họa... Nhưng có khi chỉ vì ông tưởng tượng ra, do thần kinh quá căng thẳng chăng?

— Hắn ta có cái mồm mím chặt — Batsây nói.

— Anh bảo sao? — Đrujinin không hiểu, hỏi. Rồi, anh lại hỏi — Sao? Anh bảo sao?

— Cái mồm hẳn ta mím chặt quá và người như nặn bằng cát, — Batsây nói.

— Đúng, tôi cũng cảm thấy như thế — Đrujitiin nói, chẳng ngạc nhiên tý nào về diễn biến tư tưởng kỳ lạ của Piôt Vaxiliêvich.— Anh nói đúng. Hắn ta quả là được nặn bằng cát. Và cũng do đó, truội như cát. Tóm lại, cứ như tôi thấy, thì là một tên đại bợm — Đrujinin đột ngột nói thêm. — Tôi đã ra lệnh cho hắn ngày mai đến phô Ôpsinnikôp giải thích về thái độ của hắn. Theo tôi, hắn bắt đầu nặng mùi. Không thể để hắn trong thành phố được. Như vậy có thể gay go cho chúng ta. Tôi định đưa hắn xuống đường hầm và không cho hắn ra nữa. Nếu hắn phản đối, chúng ta sẽ buộc hắn phải chịu.

Đrujinin giãn hai gò má, mỉm cười, nhưng chẳng vui tí nào.

Nhưng Anđrâysep không đến phố Ôpsinnikôp. Tai họa đổ xuống đầu họ, không báo trước.

Bức thư viết, nói đúng hơn là ngoáy bằng bút chì, trên một mẩu giấy báo Rumani nhầu nát. “Các đồng chí, tôi bị bắt ở phố Tướng Côblây, Anđrâysep là một tên chỉ điểm, cần đề phòng!“

Thư không ký tên, nhưng Xiniskin gần đây làm công tác lưu trữ những giấy tờ riêng và của Đảng, nhận ra chữ viết của Xviatôxlap Macsenkô.

Bức thư do một người lạ mặt, chắc hẳn là tù mới thả hoặc vượt ngục, đưa đến phố Plsônôpxkaia. Anh ta không nói năng gì cả, trao thư cho Ôpsarenkô, rồi rảo bước rất nhanh đi ngay như sợ bị người theo hút. Ôpsarenkô chờ có dịp đầu tiên, chuyển ngay bức thư xuống đường hầm.

Thật như một tiếng sét trên nền trời trong. Đây là lần đầu tiên người ta nói đến cái tiếng “chỉ điểm”. Cái tiếng ghê tởm nhất và đáng sợ nhất đối với một người hoạt động bí mật. Cái tiếng ấy như bốc ra một mùi khí độc. Anđrâysep là một tên chỉ điểm!

Secnôivanenkô mở tủ ra, tìm tập hồ sơ Andrâysep, rút ra một tờ giấy nhỏ có viết rất cẩn thận, bằng một kiểu chữ hơi loằng ngoằng, lời tuyên thệ của các chiến sĩ du kích trong đơn vị Đrujinin.

Lời tuyên thệ: “Tôi là Anđrâysep, công dân Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết, hiện ở tại miền bị bọn phát-xít Đức và tay sai tạm chiếm, xin thề trước Đảng Cộng sản và Chính phủ Liên-xô do đội trưởng đội du kích Đrujinin đại diện, sẽ chiến đấu trong hàng ngũ du kích chống bọn xâm lược phát-xít và tay sai, cho đến giọt máu cuối cùng, vũ khí trên tay.

Mọi nhiệm vụ vì lợi ích của Liên-xô, tôi phải hoàn thành trọn vẹn, nghiêm chỉnh, không kêu ca phàn nàn. Tôi hứa không tiết lộ bí mật cả đối với gia đình, bà con, cả với những người khác, cũng như với các tổ chức của bọn phát-xít và tay sai.

Nếu tôi phản bội lời thề này mà tôi đã lớn tiếng tuyên đọc trước các đồng chí của tôi, tôi sẽ phải chịu hình phạt nghiêm khắc nhất của tòa án du kích ở ngay nơi tôi đã phản bội lời thề. Viết xong, tôi vẫn giữ vững lời thề, và xin ký: Anđrâysep“.

Chữ ký có kèm theo một dòng chữ nhỏ lí nhí kiểu thày cò.