Đã bốn ngày bốn đêm rồi gió đông bắc thổi như bão trên thảo nguyên. Bầu trời u ám, xám như chì, nhòa lẫn với thảo nguyên xám xịt, u ám và ở chân trời, nơi trời đất nhòa lẫn vào nhau, cái màu sắc ấy đen sẫm lại đặc biệt ghê rợn. Một cơn gió băng giá, đặc như nước, không ngừng thổi trên thảo nguyên trơ trụi, không mạnh lên cũng không yếu đi, và theo độc một hướng. Vài ba bông tuyết nhỏ bay nhanh trên mặt đất lạnh cóng, xào xạc trong những cây ngưu bàng chết và các bụi cây lá khô cứng như giấy. Những lạch tuyết chảy, tách đôi, tách ba. Tuyết lấp đầy những ổ gà lạnh giá trên đường, chất đống lại trong các lòng khe. Thảo nguyên xám xịt trắng dần ra. Mười một độ dưới không, kể cũng không ghê gớm gì lắm. Nhưng ở giữa đồng không mông quạnh, với cái gió đông bắc tai ác buốt như kim châm và nghẹt thở, băng giá dường như buốt không chịu được.
Tuyết xóa nhòa mọi dấu vết; ba giờ chiều ngày đã tàn, đêm tháng chạp xuống nhanh, dài lê thê và tối như hũ nút, bọn quân gác đường và tuần tra đường sắt còn thiết gì mò ra ngoài trời: thật không thể mong một thời tiết nào thuận lợi hơn.
Đrujinin kiên nhẫn chờ đợi cái thời tiết như thế này từ lâu rồi. Trận đánh anh định tổ chức cùng với Secnôivanenkô đòi hỏi phải cao tay, kinh nghiệm và dũng cảm. Vấn đề không phải chỉ lật đổ gọi là một chiếc tàu, gây cho đoàn tàu những thiệt hại cục bộ. Đrujinin đã vạch ra một phương pháp gài mìn nhằm làm cho toàn bộ đoàn tàu, từ đầu máy đến toa cuối cùng phải nổ tung lên, toàn bộ, một đoàn tàu dài dằng dặc chở toàn ét-xăng máy bay và đạn được mà bọn Đức đã cho chạy hỏa tốc từ ga Ôđetxa - cảng đến Voznexen và Khackôp đi mặt trận Xtalingrat.
Họ còn dự định lật đổ, không phải chỉ đoàn tàu ấy, mà cả đoàn tàu tiếp viện chắc chắn sẽ được điều động đến nơi xảy ra tai nạn.
Thế vẫn chưa hết. Họ đã đồng thời cử một đội công binh đến một đường sắt khác, đường Ôđetxa - Razđenaia, dùng một phương pháp hoàn toàn mới do Đrujinin vừa nghiên cứu ra, phá hoại con đường trên một chặng dài tám, thậm chí mười cây số, như thế cũng đã là một đòn nặng đánh vào vận chuyển của địch, vì sự đi lại của xe lửa quân sự sẽ bị đình trệ không phải một hai tiếng, mà ít nhất trong nhiều ngày. Thêm nữa, trường hợp vụ phá hoại làm cho địch hoảng hốt và nếu chúng cử đến tại chỗ những phân đội quân chiếm đóng và quân cảnh sát lê dương ở Uxatôvô, thì cũng có một kế hoạch phục kích đã nghiên cứu kỹ lưỡng do những đơn vị của Đrujinin và Tulyakôp tiến hành, để đúng vào lúc đã định, anh em du kích có thể bất ngờ tấn công địch nhằm nghi binh bảo vệ đường rút của quân ta, khiêu chiến và tiêu diệt quân phát-xít càng nhiều càng tốt. Tóm lại, Đrujinin chuẩn bị quật cho địch một đòn giao thông chiến quyết liệt có phối hợp chặt chẽ để bọn xâm lược cảm thấy sức mạnh của chính quyền xô-viết và gieo hoang mang rối loạn trong hậu phương chúng.
Đrujinin và bộ phận nòng cốt của đơn vị anh bắt liên lạc với Secnôivanenkô đã được một tháng rồi. Về mặt Đảng, anh ở dưới quyền lãnh đạo của Secnôivanenkô và đã được cử vào Đảng ủy khu ngoại thành Ôđetxa. Về mặt quân sự, anh được giao quyền chỉ huy: anh là chỉ huy trưởng đơn vị du kích hợp nhất. Nhưng sống ở dưới hầm đá, anh vẫn thế. Anh không bao giờ có một chỗ ở nhất định, cứ lang thang trong các đường hầm, đêm ngủ chỗ này, đêm ngủ chỗ khác. Cùng lang thang với anh, có Piôt Vaxiliêvich và báo vụ điện đài Vetxêlôpxki. Ngoài ra, nơi anh thường xuất hiện nhiều nhất là đại bản doanh của Secnôivanenkô. Bởi vì đó là nơi anh cất tài liệu bí mật, trong một cái tủ sắt.
... Từ phía đông bắc một cơn gió dữ và lạnh giá thổi từ sông Vônga về. Những luồng không khí khô lướt trên thảo nguyên, rải dần lên mặt đất màu gang những dòng suối tuyết bốc hơi nghi ngút. Một khối đặc sệt xám như chì và đùng đục che kín chân trời nom thật ảm đạm; đằng sau chân trời, đâu đó xa lắm, chiến dịch Xtalingrat vĩ đại vẫn đang diễn ra không ngớt lúc nào, và kéo dài đã đến tháng thứ hai.
Piôt Vaxiliêvich và Secnôivanenkô ngồi ở trong cái hào cũ đã lở, không xa con đường sắt Ôđetxa - Bakhmat, và trong một lúc miễn cưỡng phải nghỉ, họ ra sức xoa hộ cho nhau cái mũi và cái tai lạnh, tái ngắt.
Trung sĩ Vetxêlôpxki, nhô đầu lên khỏi miệng hào và lim dim đôi hàng mi nhạt màu, vẫn quan sát đường sắt. Lúc ấy, cả ba người, Secnôivanenkô, Batsây và Misa Vetxêlôpxki đã gài xong hộp thuốc nổ cuối cùng xuống dưới tà-vẹt, và đã bắt đầu rắc lá vụn lên, bỗng họ nghe thấy đường sắt ầm ì khe khẽ.
Từ phía Ôđetxa, một chiếc xe goòng chạy tới. Họ vội ba chân bốn cẳng rút xa khỏi đường sắt, nấp vào cái hào cũ, nơi họ để dụng cụ: hộp kíp nổ, một cuộn dây rất tốt, vài quả lựu đạn, hai chai rượu, một số băng trung liên và một khẩu trung liên. Phải chờ cho chiếc xe goòng đi qua. Secnôivanenkô và Batsây buốt quá không ngọ nguậy nổi ngón tay nữa. Họ tu rượu và lại tiếp tục xoa mũi xoa tai. Để tỏ ra chấp hành đúng mệnh lệnh, Misa cũng uống tý rượu, và càu nhàu nhưng chẳng xoa mũi xoa tai gì cả: anh là dân miền bắc và băng giá không tác động được đến anh. Nhưng mặt anh đỏ ửng lên và hàng mi trông càng bạc hơn, như đọng sương giá. Đầu nhô lên khỏi hào, Misa theo dõi chiếc xe goòng đang tới gần. Bỗng anh trông thấy bên đường sắt một chiếc xẻng bộ binh nhỏ cán ngắn. Nó không lộ lắm, nhưng dầu sao ngồi trên xe goòng người ta cũng có thể trông thấy nó.
— Ô này, các ngài ơi — Misa làu bàu — cái xẻng, ta quên không nhặt. Lạy giời nó đừng gây nên chuyện gì rắc rối!
Secnôivanenkô ngừng xoa tai Batsây. Bộ mặt lạnh xám ngoét của ông đó ửng lên từng đám.
— Batsây, có phải anh vứt cái xẻng công binh đấy không?
— Lỗi tại tôi. Tôi sơ ý.
— Vì sơ ý, sẽ nện cho anh một trận tóe máu đít — Misa hiền hậu nói,
Nhưng Secnôivanenkô lúc ấy không muốn xem là chuyện đùa.
— Này, Piôt Vaxiliêvich, anh nên nhớ rằng chúng ta đang tác chiến.
— Rõ! — Batsây, vẫn xoa tai Secnôivanenkô, đáp lại.
— Xin anh để cho cái tai tôi được yên — Secnôivanenkô nghiến răng lẩm bẩm.
Batsây lặng thinh, nhận rõ lỗi mình và hiểu rằng Secnivanenkô nói hoàn toàn đúng. Nhưng Secnôivanenkô vẫn chưa hết bực. Đặc biệt hôm nay, ông rất cau có. Người ta thấy rõ là ông phải cố hết sức để nén lại. Bộ mặt hiền từ và sắc sảo của ông hôm nay nom rầu rĩ, tái mét. Piôt Vaxiliêvich thừa biết — và ai cũng thừa biết như thế — là Secnôivanenkô đang yếu lắm. Ông vốn không bao giờ thật khỏe. Một thời thơ ấu vất vả, thường xuyên ăn uống thiếu thốn, lao động chân tay quá sức, lo lắng, buồn bực, tất cả những cái ấy đã để lại dấu vết trên cơ thể ông. Secnôivanenkô đã điều trị, đã nằm ở nhà an dưỡng, nhưng không bao giờ khỏe hẳn lên được. Hơi tý là ông bị cảm lạnh, và bị cúm luôn. Cuộc sống trong không khí ẩm ướt và tù đọng dưới hầm đá càng làm cho sức khỏe ông kém sút. Ông bị bệnh thấp khớp, rồi lại đến bệnh viêm rễ thần kinh. Khi lên cơn Secnôivanenkô đau buốt trong đùi ghê gớm, muốn kêu thét lên. Ông đau quặn nhưng vẫn cố đi thẳng người. Ông giấu cơn đau và không cho phép mình được hé răng rên. Thỉnh thoảng lắm ông mới hầm hừ một tý. Giá được rên, có lẽ ông cũng bớt đau đirợc chút ít. Nhưng ông không hề rên. Bởi vì, xét cho cùng, cũng chẳng ăn thua gì... Hôm ấy, ngay từ sáng, và rất không hợp thời, ông bắt đầu lên con sốt, đứng không vững.
— Rồi anh biết tay tôi — Secnôivanenkô nghiến răng nhắc lại. — Tôi không kể gì chuyện xưa kia chúng ta đã cùng chơi đùa với nhau ở Lanjêrôn đâu... Tôi sẽ đưa anh ra trước Đảng ủy mặc dầu anh ở ngoài Đảng, và... anh sẽ hết cười.
— Im, các đồng chí! Chú ý! — Misa nhẹ nhàng nói, tỳ ngực vào mép hào thở.
Người ta nghe thấy tiếng rít ken két đặc biệt của chiếc xe goòng. Secnôivanenkô và Batsây nhặt lựu đạn ở dưới đất và thận trọng bước ra khỏi hào. Họ trông thấy chiếc xe goòng vừa đúng lúc đó xuất hiện ở quãng đường ngoặt. Nó lao nhanh tới chỗ cái xẻng nổi lên thành một vệt đen rất rõ trên nền đá đường tàu phủ tuyết.
Vài tên lính Đức quay lưng che gió, đứng ngồi trên xe goòng.. Bàn tay thọc vào trong tay áo ca-pốt trông giống áo choàng bệnh viện, một đường viền tuyết bám trên lông mày, cái mũi đỏ chon chót, mũ sắt và mũ ca-lô bọc thêm khăn len và khăn quàng phụ nữ, chân xỏ những của to tướng nhố nhăng bằng rơm, không ra bốt cũng chẳng ra hài xảo mà na ná như cái ổ gà ấp, súng chĩa loạn xạ ra bốn phía, chúng lao qua, trông vừa thảm hại vừa gớm khiếp, đến gần chỗ cái xẻng, gần con hào nơi Secnôivanenkô, Piôt Vaxiliêvich và Misa nấp, đến cạnh cái nhà cháy đổ nát của người gác chắn, nhảy xóc lên ở những chỗ nối, khuất đi sau một quãng đường vòng, rồi lại xuất hiện xa xa trên nền chân trời xám xịt, từ đó ngọn gió đông bắc lạnh buốt, tàn nhẫn, chảy da cháy thịt, vẫn tiếp tục thổi ngược lại phía chúng với một sức mạnh vô tận. Như thế thì chúng còn để ý gì đến một cái xẻng?
— Lính với tráng, đánh đấm giỏi kinh! — Misa nháy mắt nói.
— Thế mà nó vẫn cứ thắng đấy!... Chà, quân chó má: — Gavrin Xêmiônôvich nghiến răng lẩm bẩm, và vừa cố hết sức ưỡn thẳng người vừa quát khe khẽ — Thế nào, các đồng chí, làm sao thế? Đi thôi chứ! Nào, nhanh nhẹn lên một tý! — Ông bỗng kêu lên và thoăn thoắt nhảy trước tiên lên khỏi hào và bắt tay làm tiếp công việc bỏ dở.