Họ về trót lọt tới cái cửa được mệnh danh là “Cửa thảo nguyên”, và đến sáng, sau khi đi thêm bốn cây số đường hầm nữa, họ xuất hiện ở doanh trại.

Cho tới lúc ấy, về tới đơn vị có Lêônit Ximban đã len vào đường hầm bằng lối giếng làng Uxatôvô, và cả Kôletnisuc và Đrujinin nữa đã ngẫu nhiên gặp nhau trong thành phố, ngoài chợ, khi Kôletnisuc đói mềm và bị lùng riết đang đổi cái áo bông ngắn lấy bánh mì và sữa. Đrujinin đã kéo Kôletnisuc đi theo và từ trung tâm thành phố, họ đã dắt nhau trở về đường hầm qua lối kho rượu vang cũ. Thế là họ đã có mặt đầy đủ, trừ Vetxêlôpxki và Xviatôxlap. Nhưng trung sĩ Vetxêlôpxki đã hy sinh anh dũng khi anh giật nổ quả mìn thứ ba. Anh sẽ không bao giờ trở về nữa. Còn Xviatôxlap thì mọi người vẫn đợi.

Chẳng bao lâu, trong đường hầm xuất hiện một vị khách mới là người mà Natalya Secbasenkôpô làng Khôlôtnaia Banka đã nói chuyện với đồng chí bí thư thứ nhất. Đrujinin đã đích thân đến chỗ hẹn để gặp người ấy. Anh đã bố trí một loạt biện pháp đề phòng: đem theo một toán bảo vệ phòng có phục kích, và cử những tốp trinh sát đi trước điều tra. Nhưng mọi việc đã diễn ra êm thấm. Cuộc gặp mặt tiến hành ban đêm, ở cái kho lúa ngoài sân nhà Secbasenkôp. Natalya dẫn người kia đến đấy. Đrujinin nói chuyện tay đôi với ông ta trong khoảng hai mươi phút, sau đó nhận định có thể dẫn ông ta về đường hầm được. Người ấy, người ta gọi là đồng chí Vaxili, ở lại đường hầm không quá hai ngày hai đêm rồi lại biến đi cũng đột ngột như khi xuất hiện. Chỉ có Secnôivanenkô, Đrujinin, và có lẽ cả Xiniskin Jêleznư nữa, người đã cung cấp cho ông ta những giấy tờ do “phòng thông hành” của đơn vị làm ra, được biết ông ta là ai, đến Khôlôtnaia Banka bằng cách nào, có nhiệm vụ gì và đi đâu. Những anh em khác thì chỉ đoán mò. Người ta chỉ có thể phỏng đoán một điều: đồng chí Vaxili, được thả dù ở sân sau lưng địch, đã bị thương ở chân, và là một cán bộ tình báo loại “cỡ”.

Chả khó gì cũng có thể tưởng tượng được rằng Pêchya đã nhìn con người phi thường đó, vị anh hùng đó, với một sự tò mò kích động như thế nào, và thán phục ông ta như thế nào, dường như chú nuốt chửng từng lời ông ta nói. Đối với chú, đồng chí Vaxili đã át hẳn mọi vấn đề đáng chú ý khác của cuộc sống dưới hầm. Vả lại, đối với các chiến sĩ du kích bí mật khác, đồng chí Vaxili cũng trở thành trung tâm chú ý của họ trong một thời gian. Bởi vì ông là con người của Đất liền[11]. Mới đây không lâu, ông còn đi chơi phố Mạc-tư-khoa. Quả thật là khó tưởng tượng. Người ta còn thấy hầu như vô lý... Ông biết vanh vách thế bố trí của các mặt trận và tình hình hậu phương. Dường như không khí của tổ quốc đã theo ông lùa vào đường hầm, và những ai không phải phiên lao động cứ quấn lấy ông suốt buổi, để thở cái không khí ấy, cái thử không khí mát rượi và bao la.

Secnôivanenkô triệu tập một hội nghị mở rộng của Đảng bộ, mà chương trình nghị sự có bản thông báo tình hình của vị khách.

Vì “góc đỏ” không thể chứa đủ tất cả những người muốn tham dự, hội nghị chuyển đến nơi được gọi là trường bắn. Trong các đường hầm lấp lánh ánh đèn. Cái hang nhanh chóng đầy ắp người. Các chiến sĩ du kích của đơn vị Tulyakôp và đơn vị Đrujinin cúi thật rạp người xuống để khỏi va đầu vào trần đá, tiến vào trong hang và ngồi tản ra dọc vách đá, người thì ngồi trên mảnh những tảng đá dùng làm bia, người thì ngồi phệt luôn xuống đất. Những ai không tìm được chỗ ngồi dựa vào tường thì trải áo ca-pôt và áo cánh bông nằm rạp xuống phía đằng trước. Để tiết kiệm nhiên liệu, những ngọn đèn không cần thiết được tắt ngay. Chỉ để lại một ngọn trên gờ tường. Nhưng ngay cả đến ánh sáng leo lét của nó cũng dường như lấp lánh trên tường đá vôi với một vẻ tưng bừng đặc biệt.

Đồng chí Vaxili, có các đồng chí trong Ban chấp hành đi cùng, lách tới bên cái hòm gỗ dán dùng thay cho bàn. Đó là một người trạc bốn mươi, cử chỉ đĩnh đạc, một con người trong đó đáng dấp quân nhân hòa hợp rất tự nhiên và thoải mái với phong thái một nhà công tác khoa học. Ông đi đến chỗ ngồi như một đại tá, và ngồi xuống cái hòm gỗ, xoa má, xoa cái cằm cạo nham nhở như một vị giáo sư sắp giảng bài. Còn về các mặt khác, ông chẳng có gì khác với bất cứ một cán bộ chỉ huy du kích nào cùng tuổi. Secnôivanenkô giới thiệu cho anh em tập họp ở đấy, biết ông là một đồng chí mới từ Đất liền tới, nhưng không đi sâu vào cụ thể. Rồi ông khoát tay về phía cử tọa:

— Thôi, đồng chí Vaxili, bây giờ xin nhường lời cho đồng chí. Anh em rất nóng ruột muốn biết ở Đất liền sự thể ra sao, tình hình ngoài mặt trận như thế nào, triển vọng sắp tới là gì. Xin mời đồng chí!

Đồng chí Vaxili đặt khuỷu tay lên mặt hòm, kiên nghị nhìn thẳng trước mặt và báo cáo vắn tắt về tình hình các mặt trận. Tưởng như có một ngọn gió lọt vào đường hầm và thổi lùa trên các khuôn mặt. Ngọn lửa trong cây đèn khẽ đung đưa. Khi tiếng ồn ào đã dần dần chấm dứt, đồng chí Vaxili giải thích:

— Đó là tình hình quân sự trước mắt. Có thể nói hoàn toàn chắc chắn rằng chưa bao giờ nhân dân xô-viết đoàn kết chặt chẽ như vậy xung quanh Đảng ta. Trong những tháng mới đây, tôi đã có dịp ra một số mặt trận và đi công tác ở hậu phương nữa, như Uran, Xibêri, Trung Á, Kazactan. Toàn thể nhân dân xô-viết thấm nhuần một niềm tin không gì lay chuyển nổi vào thắng lợi. Chiến tranh là một sự thử thách nghiêm khắc các lực lượng và tính vững bền của chế độ xô-viết. Những mưu toan của bọn đế quốc Đức, xây dựng trên sự tan rã của nhà nước xô-viết, đã hoàn toàn phá sản. Lực lượng quân địch đã bị hao mòn và không thể phát triển được nữa. Trong cuộc chiến tranh này, Hồng quân đã loại khỏi vòng chiến đấu hơn tám triệu binh lính và sĩ quan địch. Giờ đây, quân đội Hitle, phải lấp lung tung các lỗ hổng bằng quân Rumani, quân Hunggari, quân Ý, quân Phần-lan, đã yếu đi trông thấy so với hè và thu năm một nghìn chín trăm bốn mốt.

Và một lần nữa dường như lại có một ngọn gió thổi lướt trên mọi khuôn mặt. Đồng chí Vaxili đưa lòng bàn tay lên xoa cái cằm lởm chởm và bỗng dưng mỉm một nụ cười hóm hỉnh, hiền lành:

— Công việc làm ăn của ta là như vậy đấy, các đồng chí ạ!

— Kể cũng không đến nỗi kém. — Xiniskin thở khò khè, nói.

— Tình hình bây giờ như thế này: Liên-xô mặc dầu có những thất bại quân sự tạm thời, đang ở trên hướng đi lên, còn bọn Hitle thì thời hoàng kim của chúng rõ ràng đã vĩnh viễn qua rồi. Phải, qua hẳn rồi.

— Như người ta nói, chúng đã rã đám — Ximban nheo mắt một cách nghịch ngợm, phát biểu.

— Đồng chí nói sao? — Đồng chí Vaxili quay về phía Liôna, hỏi vội — Chúng đã rã đám ư? Có lẽ như thế. Phải, hay lắm. Chúng đã rã đám. Chính vì thế nên chúng ta, những người chiến đấu vì nhân dân, chúng ta phải làm cho cái mà đồng chí gọi là cuộc “rã đám” của chúng càng khốn đốn càng tốt, và tôi nghĩ rằng phải biến nó thành một cuộc tan rã hỗn loạn nữa là khác.

— Không thể chịu nổi — Secnôivanenkô chêm vào.

— Đúng, không thể chịu nổi — Đồng chí Vaxili nói — Không thể chịu nổi... cái tiếng ấy thích hợp nhất. Các đồng chí hẳn đã biết gần đây, phong trào du kích của ta đã mở rộng như thế nào. Cuộc đón tiếp các đồng chí chỉ huy các đơn vị du kích tại điện Kremlanh đã là một sự kiện có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển sau này của phong trào du kích.

— Tại điện Kremlanh! — Pêchya không kim được nữa, lớn tiếng thốt lên...

— Im — Batsây kéo tay áo con, nghiêm khắc nói.

— Con nhỡ — Chú bé đỏ mặt, nói.

— Đó là cháu đội viên Pêchya Batsây — Secnôivanenkô nói.

Đồng chí Vaxili rướn cao lông mày lên và mỉm cười.

— Ái chà! Thế thì còn phải nói, tốt lắm. Trong đội du kích của đồng chí Xiđo Actêniêvich Kôpăc, có những chú bé như thế mà chiến đấu ra trò. Một chú còn được đề nghị tặng thưởng huân chương nữa kia. Batsây, cháu bao nhiêu tuổi.

— Dạ, mười ba.

— Thể sao lại còn là thiếu niên? Chú đã đến tuổi đoàn viên Kômxômôn rồi. Cháu chiến đấu thế nào? — đồng chí Vaxili hỏi.

— Chiến đấu thì, tất nhiên, chưa chiến đấu theo đúng nghĩa, nhưng cháu giúp chúng tôi chiến đấu — Tulyakôp nói.

— Giúp chiến đấu cũng là chiến đấu — Đồng chí Vaxili nhận xét. — Nhất là trong chiến đấu du kích của chúng ta. Các đồng chí chưa chuyển cháu lên đoàn thanh niên Kômxômôn là sai.

— Bao giờ cháu đủ mười bốn tuổi, chúng tôi sẽ chuyển — Secnôivanenkô nói.

— Không được, làm thế sao tiện...

— Valentin đến giờ vẫn còn là đội viên — Pêchya nói, mặt đỏ nhừ.

— Tôi tự coi là đoàn viên Kômxômôn từ lâu rồi — Valentin nghiêm nghị và lạnh lùng nói, mắt vẫn không nhìn lên.

Cô gái ngồi trong góc động khuất nhất, tựa lưng vào tường, kín đáo, môi mím chặt, và khuôn mặt trắng nhợt, như nặn bằng tuyết. Và chú bé lại một lần nữa có cái cảm giác chua chát là sự thân mật, bình đẳng giữa hai đứa trước đây nay không còn nữa.

— Ờ, trông cô ấy người lớn quá rồi — Đồng chí Vaxiti nói — Em bao nhiêu tuổi?

— Mười sáu, sắp mười bảy rồi ạ — Valentin đáp, những ngón tay thon thon bó chặt lấy gối.

— Cũng là người địa phương ta cả chứ?

— Không, Valentin là người địa phương, còn Pêchya là dân Mạc-tư-khoa. Quan trọng lắm đấy.

— À, thảo nào. Chú ấy như đã giật mình khi nghe tôi nhắc đến Mạc-tư-khoa.

— Cháu ở bên kia sông Môxkôva, từ nhà cháu, nhìn qua cửa sổ có thể thấy hết cả điện Kremlanh — Thấy đồng chí Vaxili chú ý đến mình, Pêchya mạnh bạo lên, nói. — Thế có thật là vừa mới đây bác ở Mạc-tư-khoa không?

— Chừng thế.

— Và đồng chí đã đến điện Kremlanh? — Mấy người hỏi.

— Tôi có đến điện Kremlanh — Đồng chí Vaxili trầm ngâm nói, đôi mắt dịu lại. Đồng chí nhấc khuỷu tay tựa trên mặt hòm ra, duỗi cái chân bị thương xem chừng vẫn còn đau, và lim dim mắt, trầm ngâm nhìn ra xa.