Chính ở chân tấm bản đồ ấy một hôm người ta đã thấy Xiniskin Jêleznư. Bác nằm sóng soài trên một bãi máu đột ngột ộc từ trong miệng ra, mặt úp xuống đất, bàn tay xương xẩu trắng bệch còn cầm một mẩu than nhỏ giơ ra. Đôi mắt mở trừng trừng của bác đen sầm lại rất ghê sợ trên khuôn mặt đẹp và nhợt nhạt, và đôi môi tím bầm dưới hàng ria thưa vẫn nở một nụ cười kiêu hãnh.

Và chẳng bao lâu sau, Xêrafim Ivanôvich Tulyakôp ra đi, lên rừng Gôlôvaniêvô. Anh phái đơn vị của mình đi trước, chia thành từng tốp nhỏ, rồi đến lượt chính bản thân anh lên đường.

Secnôivanenkô đã tiễn chân anh đến quãng ngã ba đường. Đêm đó, một đêm tuyết tan, gió buốt thổi nhẹ. Một vành trăng sắc lạnh như đá treo trên thảo nguyên. Một vì sao lơ lửng trên nền trời đen tối, khoảng giữa vành trăng và chân trời, rung rinh và lấp lánh như một giọt lệ. Thảo nguyên vẫn thầm lặng như còn mùa đông chó sủa đâu đó trong làng, nhưng người ta đã cảm thấy xuân sang trong mùi hương lành lạnh của nước và của tuyết tan.

— Thôi nhá, Xêrafim Ivanôvich, anh cứ hoạt động mạnh lên — Secnôivanenkô dừng lại, nói.

— Tôi sẽ hoạt động mạnh — Tulyakôp đáp.

— Mong rằng ta sẽ sớm gặp lại nhau.

— Ừ, bây giờ thì không lâu nữa đâu.

Họ im lặng. Secnôivanenkô cười.

— Như anh bạn Liônya rất đáng kính của chúng ta thường nói, thằng Hitle đã bỏ chợ ra về rồi — Secnôivanenkô giỏng tai nghe — và còn cắm cổ ra về là khác.

Bên phía đường sắt nghe có tiếng tàu chạy: một đoàn tàu xinh xịch đâu gần lắm, vẻ như đã sắp đến cảng Ôđetxa. Có tiếng một đoàn khác nghe không rõ, đâu đó phía sau, tận chân trời.

Đôi lúc gió thoảng lại những tiếng còi văng vẳng của những đầu máy đang dồn toa. Cao trên bầu trời trăng sáng, máy bay bay qua, không ai trông thấy, và chẳng hiểu đó là máy bay vận tải Đức đang chuyển căn cứ từ đông sang tây hay máy bay phóng pháo ban đêm của ta đang bay đi ném bom hậu tuyến của quân Đức.

Secnôivanenkô và Tulyakôp lắng nghe những tiếng động muôn vẻ đó, và nhìn nhau mỉm cười.

— Phải, bây giờ thi chả lâu nữa đâu — Tulyakôp nhắc lại.

— Vậy thì, hoạt động mạnh lên.

Họ bắt tay nhau một lần nữa, nhưng vẫn không ai nhúc nhích một bước. Họ chẳng muốn rời nhau tý nào. Họ thừa biết chia tay nhau lần này sẽ không lâu, nhưng họ cũng biết chỉ gặp lại nhau trong những điều kiện khác hẳn sau khi giải phóng thành phố.

Đây là giây phút cuối cùng của đoạn đời họ được cùng sống với nhau dưới đất. Hai năm ba tháng. Thế là ít hay nhiều? Đôi lúc, họ thấy như đã sống dưới đất lâu lắm. Nhưng giờ đây, lúc chia tay, cả hai đều nhớ đến cái ngày, cái buổi sáng cuối cùng khi rời khu ủy, họ đã dừng lại ở phố Duyên hải, gần khẩu đại bác, và đứng hồi lâu nhìn ra cảng, nơi các đơn vị quân đội xô-viết đang xuống tàu rút khỏi thành phố. Họ bỗng nhớ lại tất cả những ý nghĩ, những tình cảm của họ hồi ấy; họ nhớ lại mặt bể buồn thảm và vừng mặt trời đỏ xạm nhô lên chốc lát giữa mặt bể và mây, và cái phố sáng chói lạ lùng rải rác lá ngô đồng vàng úa; họ nhớ đã xem đồng hồ và vặn chậm giờ lại, bụng thầm gửi về lời từ biệt thành phố quê hương. Tất cả những chuyện ấy sao xa xôi thế, đồng thời sao lại gần gũi thế, như mới xảy ra hôm qua thôi.

Xêrafim Ivanôvich Tulyakôp bỏ mũ ra và ôm lấy Secnôivanenkô, nhìn chằm chằm vào khuôn mặt ông trong giây phút tạm biệt. Dưới ánh trăng khuya, trông nó tai tái, xanh nhợt, già đi nhiều. Bụi đá dưới hầm két vào những vết nhăn dưới mắt làm cho khuôn mặt có cái ánh mai mái, nhưng đôi mắt vẫn long lanh, trẻ trung, sôi nổi.

Tulyakôp và Secnôivanenkô ôm hôn nhau.

— Xêrafim Ivanôvich ạ, tôi ghen với anh đấy — Secnôivanenkô nói — Mình thật chưa ghen với ai bao giờ.

Ông thở thật dài, có thể nói là vui vẻ, và nắm lấy Tulyakôp trong hai bàn tay nhỏ rắn chắc, lắc qua lắc lại như sắp đánh vật với anh.

— Thì chính tôi cũng ghen với tôi—Tulyakôp nói một cách chất phác.

Trên thảo nguyên, nhiều lần ánh đèn pin lóe lên.

— Anh em ra hiệu gọi tôi đấy. Đi thôi.

Tulyakôp sửa lại chiếc thắt lưng dưới tấm áo bông ngắn, đội mũ và bắt tay Secnôivanenkô một lần chót.

— Bao giờ bắt liên lạc được với anh em nhảy dù của đồng chí Vaxili, anh nhớ cho liên lạc đến chỗ tôi ngay. Tôi nóng ruột chờ nhận tin tức, lệnh và các thứ khác... — Secnôivanenkô nói giọng tươi cười.

— Rõ — Tulyakôp nghiêm chỉnh đáp, và cái bóng đen đen của anh bắt đầu xa dần đi về phía có ánh đèn pin nhấp nháy, tan dần trong ánh trăng rồi biến mất.

Secnôivanenkô đứng theo dõi anh một lát, rồi nháy đèn báo hiệu cho tốp bảo vệ biết là mình trở lại, và lững thững quay về cửa hầm, nơi Xviriđôp đang ngồi trên mấy hòn đá chờ và kín đáo giấu thuốc vào cánh tay áo hút.