Hơn ba mươi năm đã trời qua và African Africanovich lại cười như hồi nào về chữ “phản mề” bất ngờ và vô ý nghĩa đó! Nhưng ba mươi năm trước, cụ còn là một nhạc sĩ khỏe mạnh mới bốn mươi tuổi trong tấm áo ngành quốc gia giáo dục. Giờ đây là một cụ già đang sống những ngày còn lại của đời mình, với tư cách một người gác cổng của viện bảo tàng, đau tim và chân run lẩy bẩy. Cụ nửa cười nửa khóc nhìn Batsây rất mực ân cần và buồn bã làm cho Batsây thấy mà đau lòng, ông ôm quàng lấy cụ và African Africanovich, tin cậy như một em bé, nép sát người vào ngực ông, không thôi cười, khóc và lắp bắp:

— Ôi lạy Chúa, lạy Chúa... đã bao nhiêu năm!... Phải, phải, luận đề, phản mề... Pêchya Batsây... Petka... và tôi... Chúng định bắt tôi dạy theo lý luận của chúng. Lý luận của chúng, lạy Chúa! Lý luận của bọn chó má! Bọn chúng vô liêm sỉ đến mức tưởng tôi sẽ dạy cho sinh viên rằng theo nguồn gốc lịch sử, Ôđetxa là của xứ “Trannixtri” hoang đường! Bọn vô liêm sỉ dám đề nghị điều đó với một nhà khảo cổ Nga lâu năm! Hừ! Như vậy anh có bằng lòng không? Và thế là tôi trở thành người gác cổng... A, Pêchya, Pêchya, anh thử nhìn xem lũ súc sinh, chúng đã làm gì đối với thành phố thịnh vượng chúng ta!

African Africanôvich lại gần cửa sổ và đưa bàn tay run run, chỉ ra cảng:

— Tàn phá. Đổ nát. Hỗn độn...

— Sehr gut! — Batsây nói.

— Anh vừa nói gì thế?

African Africanovich lùi lại một bước và nhìn Batsây có vẻ ghê tởm ra mặt, và tuyệt vọng:

— Anh vừa nói gì thế? Có lẽ anh là... không, không. Tuyệt đối không thể thế. Tôi biết rõ ông cụ anh. Cụ là một người Nga yêu nước... Tôi trước là thầy học anh... Tôi đã dạy anh lịch sử Nga.

— Ô hay, cụ African Africanovich! — Batsây nói to cuối cùng hiểu được ý người giáo sư già của mình. — Sao cụ có thể nghĩ như vậy?

— Nhưng anh vừa nói sehr gut — African Africanôvich nghi ngờ nói.

— Cụ tưởng không phải sehr gut sao? Cụ lại đây, nhìn xem!

Piôt Vaxiliêvich kéo cụ già lại gần cửa sổ, quàng tay lên vai cụ và nói nhỏ:

— Cụ hẵng nhìn xem có những gì trên cảng.

— Nhưng có gì ở đấy? — Cụ già lơ đãng nói. — Theo ý tôi, ở đấy chẳng có gì đặc biệt cả.

— Đúng... đúng... — Piôt VaxiKêvich nói nhanh. — Ở đấy chả có gì cả. Chúng mơ tưởng xây dựng lại cảng, nhưng chúng ta không cho phép. Chúng tôi phá tất cả các công trình sửa chữa và khôi phục ở các bến, trên các thuyền bè của cảng, các kênh lạch, các công việc xếp dỡ. Ví dụ, cụ thấy việc khôi phục các bến gỗ tiến hành như thế nào? Đấy, đã gần mười tháng rồi mà mãi đến tận bây giờ vẫn chưa xong tí gì cả. Và sẽ không xong! Các toa xe cần gấp ở sân Hai mươi hai lại được đưa tới các kho chứa Đêvalanôpxkiê một cách khó hiểu hay ngược lại, cái đó tùy theo hoàn cảnh. Các đoàn tàu chở ma-dút trước định chuyển đến nhà máy điện trung ương lại bị đưa đến cảng Dầu hỏa và phải nằm lại đó mấy ngày. Còn chất mô-tê-rin đắt tiền thế, “vì nhầm lẫn” lại được gửi tới ga Ôđetxa cảng, dùng để đốt là vì dầu ma-dút không được giao kịp thời! Nhiều hộp trục bị cháy. Các đoàn tàu phải đứng lại. Lúa mì mục thối trong kho. Mọi người kéo lê như những con ruồi ngái ngủ.

African Africanôvich từ từ quay đầu lại và nhìn Batsây, nước mắt giàn giụa:

— Thế ra, đấy là... các anh?

— Chúng tôi — Batsay thản nhiên nói.

Tất nhiên theo quan điểm tình báo nhà nghề thì anh vừa làm một việc rất tai hại, để cho African Africanôvich biết được mình là người thế nào, và đã để lộ ra tại sao mình đến thăm cụ. Nhưng ông không phải là một tình báo viên nhà nghề, ông đã hành động theo tiếng gọi của lòng mình, không suy nghĩ, và đã phạm lỗi vì vô ý thức, vì lòng tin tưởng tuyệt đối và yêu quý đối với con người già nua, cô độc ấy, người thầy học cũ, đang đứng trước mặt mình vởi chiếc áo choàng có tấm thẻ gác cổng, đôi giày bằng dạ cũ, nước mắt giàn giụa trên gưong mặt nhăn nheo, phì phị.

— Không phải tình cờ mà tôi tới đây. Tôi tìm cụ. Tôi cần nói chuyện với cụ. Tôi có một điều rất quan trọng phải hỏi cụ. Cụ có thể giúp chúng tôi nhiều lắm.

— Giúp các anh?

— Phải, chúng tôi — Batsây lặp lại, nhấn mạnh vào chữ “chúng tôi”.

— Được — African Africanôvich nói. — Nhưng trước hết phải đóng cửa lại đã.

Trong khi African Africanôvich kéo lê đôi giày và rên rỉ đi đóng cửa, Batsây, lòng đầy kính trọng và yêu quý, suy nghĩ về số phận của ông già đáng kính ấy, một nhà bác học Nga, một người có tâm hồn trong sạch của trẻ thơ, một lương tâm tuyệt vời, không thể sa đọa được, và một tấm lòng yêu nước bao la không chịu phản lại tổ quốc, và vì thế mà bọn chức trách phát-xít vô học, ngu xuẩn đã biến ông thành một người gác cổng.

“Họ là thế đấy, những người xô-viết chân chính! — Batsây nghĩ, ngồi trên bục cửa sổ nhìn xuống cảng. — Có rất nhiều người như thế. Họ chiếm đa số. Họ ở khắp nơi. Trong các trường đại học, dưới hầm mộ, trên các gác xép, những nơi giặt quần áo trong các ngôi nhà đổ nát, trong rừng, ngoài cảng, ở các nhà ga, trong các ban chấp hành bí mật khu của Đảng và thậm chi ở ngay nhà họ...“

Cụ African Africanôvich quay lại và ngồi xuống bện cạnh Piôt Vaxiliêvich, trên mép một chiếc quan tài trong để một cái xác ướp Ai-cập nhỏ, quấn băng đen.

Trên tường, trong một cái khung bằng gỗ tần bì vàng, treo một bức phác họa ngôi kim tự tháp, nơi tìm ra cái xác ướp. Trên bức phác họa đó, có ghi rõ những đường hành lang bên trong, toàn bộ màng lưới bí mật của các lối đi và các ngõ hẻm và đào xuống đất, là địa điểm các hầm mộ nơi để quan tài các vua pha-ra-ông Ai-cập.

— “Từ trên đỉnh những kim tự tháp kia, bốn mươi thế kỷ, đang nhìn ngắm các anh”... — Batsây đọc thuộc lòng như một cái máy.

— Tôi cũng đang nghĩ giống như anh — African Africanôvich nói, mỉm cười hiền hậu. — Bốn mươi thế kỷ nhìn chúng ta và chẳng hiểu gì hết.

Nói xong, cụ ngước đôi mắt màu hổ phách về phía Batsây và thở dài não nuột.

— Chúng tôi nhất thiết phải biết — Batsây nói quả quyết — các lối vào hầm mộ ở trong thành phố nằm ở chỗ nào?

— Tại sao anh hỏi tôi điều đó? Hay đúng hơn, tại sao anh lại hỏi riêng tôi về cái đó?

— Bởi vì Mạc-tư-khoa bảo chúng tôi, ở Ôđetxa có một nhà khảo cổ già đầu tên là African Africanôvich Xvêlôviđôp, một người Nga yêu nước.

Nét mặt cụ African Africanovich rạng rỡ lên:

— Mạc-tư-khoa nói như thế sao?

— Phải. Có lẽ không đúng chăng?

Đáng lẽ trả lời, cụ African Africanôvich lại xoa đầu, xoa mặt như người rửa mặt.

— Khoan đã Pêchya, khoan đã... Tôi có các bản vẽ nhưng tôi đã hủy mất đâu rồi. Để tôi nhớ lại. Có nhiều lối vào... Anh cần các lối vào ở ngay trong thành phố à?

— Đúng thế, ở ngay trong thành phố.

— Tuy vậy, có một lối mà tôi còn nhớ rất rõ: một ngôi nhà lớn bên cạnh câu lạc bộ “Hòa âm” cũ... Anh còn nhớ không? Nhưng tôi nghĩ ngôi nhà đó đã bị bom phá hủy.

— Phải, nó đã bị phá hủy — Piôt Vaxiliêvich nói.

— Nhưng không quan trọng. Ngày xưa, ở tầng nhà dưới đất, ngoài cái sàn thứ hai, có một kho rượu vang lớn, tôi còn nhớ, ngôi nhà của Anh em Xinađinô.

— Cái đó không quan trọng — Batsây sốt ruột nhận xét.

— Theo ý kiến tôi, hiện nay, phải còn những cái thùng to tướng nếu, đúng thế, chúng chưa bị lấy đi... Chính ở đó, sau những cái thùng ấy, trong cùng hầm rượu, là nơi bắt đầu hầm mộ. Nói đúng ra, bản thân hầm rượu cũng là một phần của hầm mộ, nhưng đã được trát xi-măng và biến thành kho rượu vang... Phải, và xa hơn nữa, bắt đầu hầm mộ chính thức, nếu người ta không xây tường chắn mất. Mặc dù tôi cũng nghĩ là người ta không xây tường đâu... Sự thật ngoài tôi ra thì chẳng ma nào biết được là có nó... Chắc vài cụ già ở Ôđetxa có biết nhưng “người thì đã chết, người thì đã bỏ đi“... — African Alricanôvich thở dài, mỉm cười hiền lành và an phận rồi cụ lại xoay tròn hai ngón tay cái trên bụng — Sao, như thế đã được chưa... những lối khác tôi không nhớ!... Không còn trí nhớ như ngày xưa nữa! Ngoài cái đó ra, không phải, tôi nói sai — bỗng cụ African Africanovich nhớ lại — không phải là Anh em Xinađinô mà là Anh em Britanôp... Hay là, đúng hơn, ngôi nhà “Chuông vàng”...

Nhưng Batsây, đã không theo dõi những câu lẩm bẩm của cụ nữa. Ông đã nhảy xuống khỏi bậc cửa sổ, ôm chặt lấy African Africanovich, hôn rất mạnh vào hai má trắng, lạnh và nhăn nheo.

— Cám ơn cụ African Africanôvich! Cụ đã giúp chúng tôi rất nhiều. Bây giờ tôi xin đi đây.

— Đứng lại, anh đi đâu, Pêchya? Tôi cầm chìa khóa.

Và ngay lúc đó, ở đâu ngoài cảng, bỗng lóe lên như một tia chớp thật sáng. Ánh sáng khủng khiếp bay qua các gian phòng của viện, phản chiếu lên các tủ kính. Không khí nổ nghe như thủy tinh vỡ vụn thành từng mảnh nhỏ. Piôt Vaxiliêvich và African Aíricanòvich tự nhiên nép sát vào tường. Một tiếng nổ nữa, mạnh hơn tiếng trước, lay chuyển cả tòa nhà. Họ đợi một lúc rồi cẩn thận ngó qua cửa sổ. Trên bến Dầu lửa, trong bầu trời đỏ rực, lơ lửng đám mây thấp vừa dày vừa đen của vụ nổ, sáng ngời dưới ánh lửa rừng rực. Đó là dầu xăng cháy và trong ngọn lửa, những thùng chứa xăng, cái trước cái sau, nối tiếp nhau nổ, một màn khói nặng nề, ngột ngạt, dày đặc từ từ trùm lên tất cả xung quanh.

— Khá thật — Batsây nói và đi ra không ngoái cổ lại.

African Africanovich lon ton chạy theo, đuổi kịp Batsây trong phòng đợi và mở cửa.

Nhưng trước khi để cho Batsây bước ra phố, cụ African Africanovich với một sức mạnh phi thường, lại ôm lấy cổ ông bằng đôi cánh tay ngắn cũn cỡn, kéo ông vào lòng rồi hôn lấy hôn để lên đầu, lên trán, lên vai, lên ngực, những cái hôn nhẹ và nhanh, rồi thì thầm rất sôi nổi:

— Xin Chúa che chở cho anh! Vì anh dại dột quá, anh Pêchya Batsây bé nhỏ của tôi ạ... Dù sao anh cũng phải cẩn thận... Anh nên biết rõ... Anh sẽ không kịp trở tay đâu... Ôi, lạy Chúa, lạy Chúa!...

Nước mắt chảy ròng ròng xuống đôi má phì phị và nhăn nheo.

— Thôi đi đi, đi đi! — Cụ gần như hét lên và mãi khi ông ra đến cửa, cụ mới nắm chắc lấy ống tay áo của ông.

— Thế nào, phản mề? — Cụ nói, nửa cười, nửa khóc.

— Phản mề, African Afrlcanôvich, phản mề! — Batsây đáp, vội vã. Ông nắm tay người thày giáo cũ của mình lần cuối cùng, rồi bước ra ngoài phố nóng bỏng, đã bị các xe cảnh sát và xe cứu hỏa, còi bóp inh ỏi, chạy về phía cảng, cày lên.