— Jôra ạ, theo tôi thì ta lạc mất rồi, — Piôt Vaxiliêvich nói.

— Theo anh! — Secnôivanenkô càu nhàu, và ông lại rên: trời lạnh làm chân ông đau đến nỗi mỗi bước ông lại muốn rên, và cố lắm mới kìm được. — Theo anh!

— Thế anh, anh cho là không phải ư?

— Trời ơi, Batsây, anh cứ thích đặt những câu hỏi thừa! Im đi thôi. Ta nghỉ tý chăng?

Ông nắm lấy cánh tay Batsây, dựa vào ông và nhấc chân lên cho đỡ đau. Ông đưa mắt nhìn chòng chọc vào đêm tối, cố tìm hiểu, dù chỉ đại khái thôi, xem đang đứng ở chỗ nào. Nhưng khắp xung quanh chỉ thấy sương mù ẩm và xám xịt.

Gió dữ dội quất vào lưng, đốt cháy mặt họ. Trong tiếng gió rít dài làm nhược cả người, nghe tuyết lạo xạo, khô và sắc như cát. Ít ra đã năm giờ đồng hồ rồi, Secnôivanenkô và Batsây đi loanh quanh trên thảo nguyên không tìm thấy lối. Họ không còn hiểu được nơi họ đang đứng là đâu. Thoạt đầu, nhờ ánh xăng cháy, họ còn tạm tìm được hướng, nhưng xăng tắt nhanh và họ bị bao vây bốn bề bởi bóng tối dày đặc của thảo nguyên, ở đây còn dễ lạc hơn trong rừng rậm. Trong khi đó đêm sắp tàn. Bình minh có thể bắt gặp họ đang ở trên thảo nguyên đầy tuyết trắng và tuần tra địch sẽ phát hiện được hạ dễ như bỡn. Phải hạ quyết tâm: hoặc ở lại thảo nguyên, ẩn trong một cái hào cũ nào đó chờ đêm sau, hoặc cố tìm cho ra đường đi Uxatôvô,

— Theo tôi, phải tìm một xó nào đó, chờ đến tối — Batsây thấy Secnôivanenkô không thể đi được nữa, nói.

— Theo anh!... — Secnôivanenkô càu nhàu — Anh thì chuyên môn quyết định hấp tấp, thiếu suy nghĩ. Xin lỗi chứ, tính anh từ bé vẫn thế.

— Thế anh định thế nào? — Batsây thản nhiên đáp.

— Tiếp tục đi — Secnôivanenkô trả lời.

— Anh có đi được không? — Batsây thận trọng hỏi — Anh phải nghỉ một ít cho lại sức. Chân anh có lại đau lắm không?

Ông cố nói thật dịu dàng, tế nhị, vì biết bạn không ưa nghe ai ám chỉ đến bệnh tật của mình. Ông muốn thuyết phục Secnôivanenkô thôi đừng đi tiếp nữa. Nhưng Secnôivanenkô buông phắt tay Piôt Vaxiliêvich ra và gắt:

— Đau hay không, không quan trọng. Nhờ trời, chúng ta không phải đang ở nhà an dưỡng, Tiến thôi!

Cố nén đau, ông mạnh dạn đi tiếp theo hướng mà ông cho là hướng Uxatôvô.

— Đợi tý đã — Bỗng Batsây dừng lại, nói.

Ông nghe có tiếng chó xa xa. Secnôivanenkô dừng lại lắng tai.

— Anh nghe thấy gì không? — Piôt Vaxiliêvich hỏi.

— Chả thấy gì cả.

— Có tiếng chó.

Secnôivanenkô lại nghe.

— Chả thấy gì cả. Chó chiếc gì đâu.

— Bây giờ thì không nghe thấy nữa.

— Anh tưởng thế thôi.

— Có thể.

Ho lại đi tiếp. Bỗng trước mặt họ, giữa bóng đêm nhầy nhụa, mờ mờ một cái gì dèn dẹt, lạnh lẽo, hình bầu dục.

— Hoan hô, Gayrin Xêmiônôvich, Nhiliakôvô đấy! — Piôt Vaxiliêvich nói. Mặc đầu đã tới ba mươi năm nay không đến Nhiliakôvô, ông đã nhận ra ngay, như trong một giấc chiêm bao thường mơ thấy, cái ao của Nhiliakôvô.

Secnôivanenkô lặng lẽ quan sát bóng đêm.

— Theo tôi, đó là Nhiliakôvô — Batsây nhắc lại, đã kém phần tin tưởng.

— Có vẻ như Nhiliakôvô.

— Ở quanh đâu đây, cạnh cái ao, có một cối xay gió.

— Xì, cái cối xay của anh đã biến mất từ đời tám hoánh nào rồi. Nhưng, ở phía bên kia, phải có một cái vựa thóc.

— Có, mình có thấy — Batsây kêu lên.

Quả thế, một cái gì mờ mờ nổi lên, phía bên kia ao, dưới ánh ban mai mới hé lên hết sức yếu ớt.

— Thế thì đúng Nhiliakôvô. Vậy là chúng mình từ bấy vẫn đi theo hướng tây bắc, vượt qua Nêrubaixkôiê. Phải lộn lại rồi. Ở Nhiliakôvô, có quân bảo vệ đường sắt, và chúng mình chắc chắn sẽ vấp phải bọn đi tuần của chúng nó.

— Theo tôi, nếu ta vòng sang bên phải, thì sẽ tới Khôlôtnaia Banka. Cách ba cây số thôi, không hơn.

Secnôivanenkô mỉm cười. Tình hình đã sáng sủa ra làm ông hết bực. ông thấy dường như chân đỡ đau. Ông vỗ mạnh vào vai Batsây.

— Chà, anh nhớ dai thật. Giỏi lắm, Batsây ạ. Đúng, từ cái ao của Nhiliakôvô đến Khôlôtnaia Banka, nếu đo đúng, phải đi ba cây số về hướng đông. Nào, đưa địa bàn của anh ra đây xem!

Họ chỉnh hướng đi của họ theo địa bàn.

— Đến được Khôlôtnaia Banka thì cũng đã đỡ gay hơn — Secnôivanenkô nói — Ở đấy, hình như tôi có quen một gia đình. May ra chúng mình có thể trú nhờ ở đấy đến chiều.

Có thói quen thuộc lòng hàng chục tên và địa chỉ, Secnôivanenkô vừa nghe nhắc đến hai tiếng Khôlôtnaia Banka liền nhớ ngay đến bà mẹ và cô con gái Secbasenkôp, nhớ lại cảm tưởng họ đã gây cho ông, và nghĩ ngay đến việc lợi dụng chỗ quen biết tình cờ ấy. Ông có tài nhận xét rất nhậy, rất tinh vi về con người và rất ít khi lầm. Dẫu thế nào thì tới gõ cửa họ, yêu cầu trú nhờ một ngày cũng không có gì nguy hiểm cả. Chính họ cũng đã mời ông đến xây giúp một cái hầm. Chuyện ấy đã cách đây một năm, nhưng lý do đó vẫn giá trị, còn dùng được. Và nhất là, Secnôivanenkô nhớ lắm, lúc từ biệt, hai con mắt màu hạt dẻ của người con gái đã long lanh biết mấy. Cái nhìn của đôi mắt ấy hẳn có một ý nghĩa thầm kín. Và nếu không phải thế thì cũng chẳng sao. Hai ông không có quyền chọn. Không thể ở lại suốt ngày trên thảo nguyên; ở đó, sau vụ mìn phá tàu và trận đánh đêm qua, bộ binh và ky binh địch ắt phải sục sạo liên tục.

— Nào, Pêchya, đi thôi! Mau chân lên trong khi trời chưa sáng hẳn! — Secnôivanenkô tươi tỉnh nói và rảo bước.

— Ta mau chân lên — Piôt Vaxiliêvich vui vẻ đáp lại.

Ông chẳng biết Secnôivanenkô dẫn mình tới đâu, nhưng ông sẵn lòng tin tưởng, cảm thấy ở bạn có một lòng tự tin cao độ, một sức mạnh tinh thần lớn quá làm ông thấy vui vẻ, thoải mải phục tùng ý chí của bạn. Từ ngày lâu lắm họ quen biết nhau, quen mà không hiểu nhau lắm, người bạn xưa ấy, thoạt đầu còn là một chú bé, rồi một thanh niên và bây giờ là một người đứng tuổi, đã gần hói, Secnôivanenkô vẫn bướng bỉnh gan lì, bao giờ cũng biết một cái gì mà Piôt Vaxiliêvich không biết. Batsây bao giờ cũng vẫn cảm thấy Secnôivanenkô hơn mình, nhưng khó phân tích được hơn ở cái gì. So sánh mình với Secnôivanenkô, ông tự cho mình, về mặt này mặt khác, nhẹ dạ quá. Secnôivanenkô vững vàng hơn ông nhiều. Trong bạn có cái gì nguyên tắc hơn và hoàn toàn cứng rắn. Không phải là cứng nhắc, mà đúng là cứng rắn. Bạn bao giờ cũng có một mục đích, và cuộc đời của ông là đạt tới cái đích ấy. Lúc này cũng vậy, ông có một mục tiêu đơn giản và gần, là cái nhà quen ở Khôlôtnaia Banka, tại đó họ có thể nghỉ lại chờ cho đêm xuống. Và Batsây chấp nhận dễ dàng mục tiêu ấy. Ông biết rằng bao giờ cũng có thể tin cậy vào Secnôivanenkô.

Ba cây số mà họ đi theo la bàn tới Khôlôtnaia Banka là ba cây số gay nhất. Gió thổi mạnh hơn. Giờ đây nó thổi tứ phía, làm quay cuồng những đám tuyết trông còn chưa rõ. Gió như cắt chân họ. Batsây và Secnôivanenkô lạnh toát từ đầu đến chân. Áo ca-pốt của họ kêu xoàn xoạt. Các khớp xương của họ nghe răng rắc vì buốt. Thở nặng lắm. Họ nghiêng người mà đi, như muốn lấy vai hích vào bức tường dày của cơn lốc băng giá. Cuối cùng khi họ tới đám vườn rau của Khôlôtnaia Banka thì trời bắt đầu rạng. Trong không khí xanh lam có thể trông thấy bóng dáng những hàng rào và mái nhà.

— Nào, Batsây, bây giờ anh ở lại đây, tôi đi trinh sát — Secnôivanenkô nói, và bỏ súng lại, đi tắt qua đám vườn rau.

Đi hết con đường làng tối tăm và vẳng vẻ mà ông biết rất rõ, vì có công tác của khu ủy đến đây luôn, Secnôivanenkô tìm thấy dễ dàng cái trụ sở cứu hỏa, và cách đấy không xa, một ngôi nhà khá tươm, dài dài và đỏm dáng, mái mới lợp. Ngôi nhà có hàng rào quét vôi trắng bao quanh. Secnôivanenkô thận trọng đẩy cánh cổng gỗ và càng thận trọng hơn nữa đi đi lại lại trước cửa sổ, men theo một tấm ghế dài quét vôi, bên trên treo lủng lẳng những bắp ngô. Ông ngó qua khung cửa sổ tối, đầy băng, không nhìn thấy gì cả và gõ cửa. Vài phút sau, có ánh đèn nhỏ tù mù. Có tiếng then cửa, rồi cánh cửa gỗ hé mở. Một bà lão, mặc áo nông dân, đầu trùm khăn dày, bước ra và dừng lại trên phiến đá phủ kín băng.

— Đây có phải nhà cụ Secbasenkôp không ạ? — Secnôivanenkô hỏi.

Bà lão nhìn ông từ dưới tấm khăn quàng và nói bằng giọng khản đặc.

— Phải, nhà Secbasenkôp. Thế ông, ông cần hỏi gì?

Secnôivanenkô nhận ra bà cụ. Nhưng bà cụ vẫn chưa nhận ra ông. Lúc này trông bộ dạng ông khác hẳn với khi ông ở trên đường Hatji-Bây. Hồi ấy trông ông ra dáng một bác công nhân có tuổi, vai đeo rìu, một khách đi đường mệt mỏi, với đôi giày bẩn thỉu, cũ kỹ, một tấm áo bông ngắn bộ đội dày đầy dầu mỡ. Giờ đây, trước mặt bà lão là một người đàn ông mặc áo khoác dài lông chồn, thắt dây lưng da bộ đội, đi bốt, mặt tái ngắt, và ngực đầy băng. Người đó đứng trước mặt cụ, hai bàn tay thọc sâu trong ống tay áo, lưng cúi gập, loắt choắt và không ai nhận ra được.

— Cụ không nhận ra tôi ư? — ông nói, đôi môi nứt nẻ mấp máy không nổi.

— Thế ông, ông cần hỏi gì? — Bà lão nhắc lại, ngờ vực nhìn Secnôivanenkô.

— Ai đấy hả mẹ? — Đằng sau bà cụ, một giọng nói quen quen cất lên, và một bộ mặt quen thuộc với đôi mắt sẫm màu quen thuộc hiện ra ở khung cửa, ngó ra ngoài.

— Cụ không nhận ra người quen cũ sao? — Secnôivanenkô cười gượng, cố lấy đúng cái giọng cười cợt tự nhiên của lần chuyện trò năm ngoái, trên chiếc xe qua đường — Bây, bây giờ tôi mới đến được để xây cho cụ cái hầm đấy... nếu cụ chưa xây.

— Ông đấy ư? — Người thiếu phụ kêu lên, kinh hãi — Kìa, sao ông cứ đứng mãi ngoài sân thế? Vào chơi trong nhà chứ! Sáng thanh thiên bạch nhật rồi.

Và Secnôivanenkô bỗng cảm thấy, cũng như năm ngoái trên con đường dốc Nông dân, rằng những lời đó có hàm một ý khác nữa.

— Tôi đi với một người nữa — ông nói — Cả hai chúng tôi vào cả có được không?

Mời các ông vào, mời các ông vào! Nhưng mau lên. Vì các bà ấy sắp ra giếng lấy nước bây giờ. Kìa mẹ, mẹ đứng đấy làm gì thế, mẹ đi nhóm lò đi chứ!

Vài phút sau, sau khi đã cất súng dưới hố và lấy lá khoai khô phủ lên, Secnôivanenkô ngồi trước ngọn lửa cháy rực của một cái bếp lò xinh đẹp, có trang trí những hình chim sặc sỡ trông giống bông hoa, và những hình bông hoa trông giống cánh chim.