Vài hôm sau, trong quá trình thảo luận về trường hợp của đồng chí Kôletnisuc đã không hoàn thành nhiệm vụ, đã hủy bỏ trạm liên lạc bí mật, toàn thể nhận thấy trong thời gian gần đây cửa hàng bán đồ cũ “Jorjơ“ đã trải qua nhiều cơn dông tố. Khi Iônen Mirêa đến nhận tiền, Kôletnisuc không định trước, đã thô bạo lôi hắn vào trong buồng hàng, giật lấy cái cặp đựng mẫu hàng trong tay hắn, và đã dùng sức đánh vào gáy hẳn. Tên Mirêa bất tỉnh nhân sự, ngã nhào xuống như một cái bao tải trên đống giẻ rách. Mất hết trí khôn, Kôletnisuc đã lột của hắn hai chiếc nhẫn kim cương, nhét tất cả số tiền để trong quỹ vào cặp, khóa cửa hàng lại và cứ thế, không mũ, áo tuýt-xo không cài, ông chạy thẳng về phía Uxatôvô. ông đã lang thang một ngày một đêm xung quanh làng, tìm lối vào hầm mộ.
Và trên cửa hàng “Jorjơ“ người ta chỉ để một chữ thập.
Họ nhìn nhau bằng những cặp mắt long lanh của tình nhân, và không cầm giọt lệ. Họ mơn trớn bàn tay nhau và mái tóc nhau. Chồng để đầu lên vai vợ và lim dim đôi mắt đầy hạnh phúc.
— Em Raitxa yêu quí của anh, gặp em, anh sung sướng quá, em không thể, phải, em không thể tưởng tượng được — ông lặp đi lặp lại mãi không thôi — Nàng tiên của anh, con bồ câu xanh của anh, anh nhớ em quá!
— Thế em, dễ em không nhớ sao? — Raitxa Lvôpna nói dịu dàng — Suốt thời gian vừa qua em không thể yên tâm lấy được một phút.
— Raitxa, em không thể nào tưởng tượng được cái cơn ác mộng của việc buôn bán cá thể! Khủng khiếp lắm. Thà thắt cổ mà chết còn hơn!
— Phải, nhưng anh đã phá bỏ mất trạm liên lạc! — Raitxa nói nghiêm khắc.
— Raieska! — Kôletnisuc rầu rĩ đáp — nếu em biết! Nếu em trông thấy!... Không phải một cuộc sống! Mà là rừng xanh! Khòng phải những con người! Mà là hổ báo!
— Cần phải nhẫn nại chứ.
— Bản thân anh cũng biết cần phải nhẫn nại. Anh đã nhẫn nại. Nhưng người ta có thể nhẫn nại được bao lâu? Và anh đã không thể chịu được. Anh đã hoàn toàn hóa dại... Trạm liên lạc dù thế nào cũng mất. Chính những tờ hối phiếu đã làm hại! Nhưng anh sẽ đái tội lập công... Anh thề với em, anh sẽ chuộc lại...
Ông cảm thấy hết sức khổ sở. Ông tự xem mình là một kẻ phạm tội.
Cả hai lặng lẽ nhìn nhau rất lâu và trìu mến lắc đầu như không thể tin được hạnh phúc của mình. Kôletnisuc cắt tóc và xén ngắn bộ râu mép đi một tý. Bây giờ ông lại giống Kôletnisuc đôn hậu xưa kia.
— Thật thế, Raieska ạ, anh sinh ra quyết không phải để cho chủ nghĩa tư bản — ông buồn rầu nhắc lại.
Raitxa Lvôpna cũng đã thay đổi. Và thay đổi bất thình lình. Mặc dù bà vẫn mặc chiếc áo vét da cộng sản thời chiến nhưng trên nét mặt đã lộ rõ vẻ yêu kiều của người vợ trung thành và người nội trợ đảm đang Ôđetxa.
Một thế giới lạ lùng gần như kỳ quái bao vây lấy Kôletnisuc: vòm đất thấp lè tè, động đá vôi, những ngọn lửa đuốc nhỏ bí hiểm, đèn bão có lướt sắt, bóng tối dày đặc trong đường hầm thăm thẳm.
Nhưng ơn Chúa, ông lại cảm thấy nhẹ nhõm thoải mái trong cái thế giới ngầm này, giữa những con người xám bụi, những con người chân chính, những người xô-viết tốt, những đồng chí mà luôn luôn mình có thể tin tưởng, họ sống và làm việc vì một mục đích duy nhất: đấu tranh cho tự do và độc lập của tổ quốc xô-viết!
Trong số đó có những người ông đã quen ở cửa hàng “Jorjơ“. Một số, ông mới gặp lần đầu. Trong cái hang mà ở đây người ta gọi là “góc đỏ”, ông trông thấy một em gái lớn, đã gần là một thiếu nữ, và một anh thanh niên ngồi trên những chiếc ghế con bằng đá, đang nghiên cứu một chiếc máy thu thanh. Đó là Xviatôxlap và Valentin Pêrêpêlitxkaia đang ôn lại bài học nhỏ về kỹ thuật vô tuyến điện. Cuối cùng ông để ý tới một em bé mà, lạ thay, không phải ông không biết; em đang lau đạn dưới ánh một ngọn đèn con.
— Còn cậu kia là ai mà xinh trai thế? — Kôletnisuc hỏi.
— Ôi mẹ! Em quên chưa nói với anh — Raitxa nói — Pêchya, lại đây, cháu không nhận ra người này sao?
Cậu bé lại gần, chùi tay vào quần và Kôletnisuc, ngạc nhiên quá, nhận ra dưới ánh đuốc yếu ớt, cậu con trai của Piôt Vaxiliêvich, mới một năm mà đã lớn như thổi, chính em bé Pêchya này, ngay lúc trước chiến tranh, đã tới chơi ở nhà ông, ở “biệt thự”. Pêchya cũng đã nhận ra Kôletnisuc.
— Bác Jôra! — Chú mừng quýnh reo lên.
Chú nhớ lại những quả cà tím, món cà bung với những con cá, những ngày sung sướng không thể quên được ở Mạc-tư-khoa, nhớ mẹ, nhớ các cô em gái, những ước mơ được chu du thiên hạ, nhớ cô bé ăn mặc sặc sỡ và những đợt sóng biển cứ đều đều tan ra trước “biệt thự Kôletnisuc”. Chú nhìn bác Jôra bằng cặp mắt đen long lanh, và trong mỗi mắt phản chiếu tia sáng vàng của bó đuốc. Kôletnisuc nắm lấy đôi vai gầy nhưng đã rộng gần như vai thanh niên của chú và kéo chú lại gần. Rồi trong khi Raltxa tíu tít kể lại trường hợp Pêchya rơi vào hầm mộ như thế nào, Kôletnisuc vuốt ve và hôn chú bé, dịu dàng nhìn ngắm gương mặt gày, xanh xao phủ một lớp bụi ngầm xám xịt. Phải, từ năm ngoái lại nay, chú đã lớn lên nhiều, chú đã hoàn toàn có vẻ “người lớn” và giống hệt bố, giống Piôt Vaxiliêvich làm sao. Nhưng chợt Kôletnisuc nhớ lại, Piôt Vaxiliêvich không còn là một người bạn hồi thơ ấu, một người bạn cũ nữa. Bây giờ hắn đã là một tên phản bội. Kôletnisuc hình dung thấy Piôt Vaxiliêvich đúng y như mới đây ông vừa gặp, ở cửa hàng “Jorjơ”, chiếc nhẫn cưới đeo ở ngón tay, quần màu kem, áo màu xanh nước biển đỏm dáng, với chiếc gậy tre đu đưa sau lưng, như một gã công tử bột. Cha nào con nấy. Giống nhau thế! Nhưng giữa hai người, cách biệt biết mấy! Một trời một vực. Rồi nước mắt ông bỗng trào ra.
Không biết ý nghĩ của Kôlôtnisuc trong lúc đó, Pêchya hôn ông, ôm chặt lấy ông như đối với bố mình và đứng im, cảm thấy dạt dào một tình yêu nồng nàn và tin cậy đối với một người rất gần gũi nhưng thực tế cũng rất xa lạ.
Nhưng chú chợt cảm thấy xấu hổ vì tình cảm trẻ con đó. Mặt chú ngượng ngùng ửng đỏ: vì chú không còn là một em bé nữa. Chú đã gần như một người lớn, “một cán bộ bí mật già dặn”. Trề môi, chú bắt tay Kôletnisuc rồi lảng về chỗ cũ lau đạn. Kôletnisuc, vội vàng ghé vào tai Raitxa Lvôpna, vẻ quan trọng, thì thầm kể cho vợ nghe việc phản bội của Batsây.
Raitxa Lvôpna kinh ngạc nhìn chồng, không thể nào tiếp thu được cái tin ghê gớm đó.
— Sao... sao... anh nên bình tĩnh lại! — Bà ấp úng đứng sát vào vai chồng... — Trong đó, có một cái gì không bình thường. Chắc anh nhầm...
— Em biết không, Raieska, bản thân anh cũng không tin khi hắn bước vào cửa hàng. Quần trắng, áo xanh, một chiếc nhẫn ở ngón tay. Hắn không bao giờ đeo nhẫn. Em có thể tin lời anh nói! Và hắn còn làm việc cho bọn Rumani với tư cách là cố vấn luật pháp...
— Piôt Vaxiliêvich... Pêchya Batsây... Lạy Chúa! Cho bọn Rumani? Thế thì còn tin ai được nữa?
— Một cơn ác mộng — Kôletnisuc nói rất nhỏ, đưa ống tay áo lên lau mồ hôi trán.
— Anh đã nói chuyện này với Secnôivanenkô chưa?
— Chưa.
— Cần phải báo cho đồng chí ấy biết. Biết đâu.
— Anh sẽ báo... Em thử tưởng tượng, Raieska! Pêchya Batsây, đào ngũ, phản bội tổ quốc... y như trong một con ác mộng hãi hùng! Nhưng, xin em đừng nói gì với thằng bé.
— Đúng thế! đúng thế, không nên nói với thằng bé! Một thằng bé vừa xinh vừa dễ thương! Việc đó sẽ làm cho nó tổn thương nhiều quá!,.. Tội nghiệp thằng bé!
Ngay ngày hôm đó, nhân lúc thấy Sccnôivanenkô ngồi một mình trong “góc đỏ”, Kôletnisuc liền báo cáo với ông tất cả về sự phản bội của Batsây. Nhưng Kôletnisuc rất ngạc nhiên thấy Secnôivanenkô có một sự phản ứng hết sức lạ lùng, dù sao cũng không mảy may như ý Kôletnisuc tưởng tượng, ông lắc đầu có vẻ hoài nghi và sau một lúc, im lặng, hỏi:
— Anh hoàn toàn chắc chắn là chính Batsây đã vào cửa hàng?
— Nói gì vậy, anh đùa sao?
— Nhưng nếu không phải là Batsây?
— Thế thì ai? Dễ tôi mù à? Thế mà anh cười được! Hay là có thể tôi thiếu cái gì trong này chăng? — Kôletnisuc quay quay ngón tay trước đầu mình — Đích thân Batsây. Anh có thể tin ở tôi!
— Hẵng cho là như thế. Thế rồi sao nữa?
— Tôi trình bày với anh rồi thôi. Hắn đã trốn khỏi Hồng quân, hắn đã ở lại trong vùng địch chiếm và làm cố vấn luật pháp cho một công ty hỗn hợp Rumani — Hoa-kỳ. Như thế có đẹp mặt không?
— Chẳng đẹp mặt tí nào.
— À, à.
— Hết rồi chứ?
— Hết.
— Tốt. Bây giờ đến lượt tôi... Anh thử hình dung một điều: một anh chàng Kôletnisuc, Ghêorghi Nikiforovich, cán sự ba quân nhu, sĩ quan Hồng quân, đã bỏ trốn khỏi trung đoàn... Không, đừng ngắt lời tôi! Hắn đã ở lại vùng địch chiếm, đã để một bộ ria mép nom rõ gớm, và đã mở một cửa hàng bán đồ cũ hết sức đàng hoàng dưới cái danh hiệu ngu xuẩn là “Jorjơ“. Như thế có đẹp mặt không?
Kôletnisuc đứng không yên chỗ.
— Vâng, hoàn toàn là chuyện bẩn thỉu! Anh biết rõ rằng...
— Tôi biết, nhưng những người khác có biết không?
— Những người khác, tất nhiên là không biết.
— Đấy.
— Đấy là thế nào?
— Chính là như thế.
— Tôi... tôi không hiểu...
— Cố mà hiểu.
Đôi mắt Secnôivanenkô long lanh, vừa hết sức nghiêm khắc lại vừa dịu dàng, mơ mộng lạ thường.
— Tại sao chúng ta lại cứ bắt buộc phải nghĩ điều xấu? Có phải không?