— Ánh sáng kìa, chú Liônya!

— Đấy, cậu lại thấy sáng rồi!

— Không phải là sáng, mà là ánh sáng thực sự!

— Đâu?

— Đằng trước ấy.

— Cậu chỉ tưởng tượng thòi.

— Xin lấy danh dự của thiếu niên tiền phong!

— Chú chẳng thấy tí ánh sáng nào cả. Cậu mệt đầy thôi. Ngồi xuống. Đấy lại là một ý nghĩ của cậu thôi.

— Không phải ý nghĩ đâu, mà là ánh sáng thực đấy! — Pêchya bướng bỉnh nhắc lại — Ánh sáng ban ngày thực sự cơ mà! Chú không nhìn thấy à?

Lêônit Ximban miễn cưỡng giơ cái đèn lên và bắt đầu thăm dò bóng tối.

— Chú chẳng thấy gì cả.

— Cái đèn làm chú chói mắt đấy. Tắt đèn đi là chú trông thấy ngay.

Họ đã lang thang nhiều ngày trong hầm mộ, không ăn, không uống, hoàn toàn kiệt sức, khó nhọc lắm mới lê được chân đi. Chỉ có chút lửa cháy trong đèn. Bấc đèn đã vặn xuống cực thấp. Ngọn lửa bé tí hầu như không tỏa sáng: trong đèn chỉ còn vài giọt dầu.

Đã ba lần, Pêchya hốt hoảng lầm: chú bé tưởng chừng trông thấy ánh sáng ban ngày phía trước mặt. Ánh sáng ban ngày đối với chú đã gần trờ nên một ý nghĩ cố định. Bất kỳ lúc nào chú cũng lẩm bẩm là trông thấy ánh sáng ban ngày và nghe có tiếng nước chảy. Chú đánh lừa người khác và cả bản thân, gợi lên những hy vọng hão huyền. Nhưng lần này, giọng chú vang lên có vẻ khác hẳn, hoàn toàn có sức thuyết phục.

— Các đồng chí sắp thấy ngay, sắp thấy ngay đấy! — Pêchya phấn khởi nói — Cứ tắt đèn đi là các đồng chí trông thấy ngay thôi,,. Cô Raitxa ơi, chú Jôra ơi! Lời nói của thiếu niên tiền phong đấy, lời thề danh dự đấy, tất cả, gì cũng được... chú vừa nói líu tíu, lắp lại cái giọng trẻ con hồi trước, vừa lắc đầu một cách sốt ruột — Nhìn kìa! Ánh sáng! Một lỗ hổng đấy. Cháu nghe có tiếng nước. Chỉ cần tắt đèn đi thôi.

Họ đều nghĩ là chú bé lại bắt đầu tự dối mình. Nhưng chính họ cũng thèm muốn được tự dối mình nữa.

— Thôi cứ thử tắt đèn đi xem sao, Lêônit — Kôletnisuc nói — Có lẽ cu cậu nhìn thấy cái gì thật đấy...

Lêônit Ximban tắt chiếc đèn bão. Ngọn đèn dù rất mờ cũng ít nhiều soi sáng những bức tường đất sét của đường ngầm, là chỗ họ đã khắc lên lần cuối cùng biệt hiệu của họ. Trong suốt cuộc hành trình rối rắm, họ không quên làm việc đó, phòng phải quay lại thi có thể trở về đúng chỗ khởi hành.

Liônva vừa tắt đèn xong thì bóng tối trong lòng đất, đen ngòm, bất khả thâm nhập, vây bọc lấy họ tứ phía. Nhưng đợt nhiên trong cái khối đen ngòm ấy, quả họ có nhìn thấy một ánh sáng yếu ớt mơ hồ, một phản ánh mờ nhạt của ánh sáng ban ngày, hắt lên những chỗ lồi trên tường một màu tro xanh nhạt khó tả.

— Ánh sáng! Ánh sáng ban ngày! — Pêchya hét lên — Bây giờ thì các đồng chí thấy ánh sáng ban ngày rồi nhé!

— Hãy bình tĩnh — Khó khăn lắm Lêônit Ximban mới làm chủ được cái giọng đột nhiên khản lại của anh — Người nào ở đâu, đứng yên đấy. Nằm xuống! Chuẩn bị lựu đạn!

Họ nằm xuống. Pêchya rút một quả thủ pháo từ ngực ra. Cho đến tận lúc ấy, họ đều nuôi một ý muốn thiết tha duy nhất là thoát ra khỏi lòng đất, nhìn thấy ánh sáng ban ngày và uống nước. Đến lúc này, giấc mơ của họ sắp được thực hiện, họ mới nhớ ra là họ đang bị bọn tử thù bao vây tàn nhẫn, chúng rình mò họ khắp nơi, họ thoáng thò đầu lên mặt đất là chúng quyết tiêu diệt ngay.

Phía trước ánh sáng màu tro của ban ngày đang lung linh. Lối ra không xa. Nhưng nó mở ra ở chỗ nào? Họ sẽ rơi vào đầu? Họ đã mất hết mọi ý niệm dù là đại khái nhất về phương hướng, về chiều dài quãng đường đã đi và về địa điểm hiện đang đứng. Cũng có thể họ đang ở ngay sát nách thành phố, mà cũng có thể họ đang ở vùng lân cận Suối lớn hoặc một chỗ nào đó rất xa, trên thảo nguyên, theo hướng nhà ga Đasnaia. Mà bất cứ chỗ nào, quân thù cũng có thể rình mò họ.

Sau khi giơ tay ra hiệu im lặng, Lêônit Ximban thận trọng tiến về phía phát ra ánh sáng, có lẽ là một khe nứt mà ở chỗ rẽ họ không trông thấy. Càng đến gần, ánh sáng càng rõ; cuối cùng, ánh sáng hiện ra như một thứ bột thạch cao trắng, tỏa ra trên những bức tường đất sét và trên mặt đất dốc ngược. Lêônit Ximban dừng lại ở chỗ ngoặt và lắng tai nghe. Anh nghe thấy rõ ràng tiếng động to và mát rượi của nước, hòa với một tiếng động khác, của máy móc, tính chất của tiếng động đều đều này thật khó đoán. Nấp sau chỗ ngoặt, Liônya Ximban nâng khẩu súng lục lên ngang tầm vai và đưa mắt nhìn. Anh thấy một khe nứt hẹp, đứng, lằng nhằng như tia chớp, ánh sáng ban ngày xuyên vào nhức cả mắt. Anh nín thở, bước đến cạnh cái khe nứt. Nó cũng khá rộng, có thể nghiêng người lách qua được. Anh nhoài người ra khỏi nghe và thấy một chiếc xe tăng rất lớn màu xanh lá cây có ngôi sao đỏ và một nòng súng dài với chỗ hình mắt cáo của bộ phận phun lửa hình như chĩa thẳng vào anh. Chiếc xe tăng đậu gần quá đến nỗi Liônya phải bước lùi lại.

Thoạt đầu, anh chưa hiểu gì cả. Nhưng bất giác anh hiểu ra: đó là một chiếc xe Liên-xô nhưng chế tạo theo kiểu mới anh chưa được biết... Quân ta! Hồng quân! Chiếc xe tăng đứng ở bờ hẹp của đầm nước mặn, dưới cái bờ dốc đất sét thẳng đứng, và Liônva nhìn nó từ điểm cao của cái khe trổ ra trên bờ dốc ấy. Xa hơn một chút, sừng sừng một chiếc tăng khác, rồi một chiếc nữa, lại một chiếc nữa. Chung quanh những chiếc xe tăng, có những chiến sĩ mặc quần áo xanh đi lại, người nhem nhuốc dầu mỡ, đội mũ sắt đen và cầu vai đeo cấp hiệu màu vàng, những chiếc cầu vai Liônya từng nghe nói nhưng chưa thấy tận mắt. Những chiến sĩ mặc quân phục và đeo huân chương ở ngực bên trái, còn bên phải đeo huy hiệu cận vệ mà anh cũng chưa biết. Những chiến sĩ Liên-xô, nhưng thuộc một “kiểu mới“, những chiến sĩ đầy vinh quang của Xtalingrat, Oren, Kiep, Xmôlen, những người đã chiến thắng đạo quân Đức vẫn tưởng là vô địch. Còn tiếng động mát mẻ, ầm ĩ của nước mà từ trong hầm mộ Lêônit Ximban đã nghe thấy chính là tiếng những dòng suối cuồn cuộn, sủi bọt, giội xuống làn nước nặng nề của đầm nước mặn một lớp bọt xám dào dạt. Tiếng suối chảy hòa với tiếng máy bay cường kích, dàn theo đội hình chiến đấu, từng phi đội chín chiếc một, đợt nọ tiếp đợt kia bay trên đầm nước mặn, trên các bờ dốc thẳng, nhưng rất thấp tưởng như sắp vướng phải những cây ngưu bàng năm ngoái, rồi phút chốc thoát khỏi tầm mắt về phía Ôđetxa vang dội tiếng súng chiến đấu.

— Các đồng chí ơi, ra đi! Quân ta đây rồi! — Xim-ban lại chui vào khe hét to.

Rồi anh lại nhảy lên mặt đất, giật mũ ra, vẫy rối rít trên đầu. Anh chạy thật nhanh xuống bờ dốc thẳng, chân anh lúc trượt lúc khuỵu. Anh liền ngồi xuống, trượt, nhảy, rồi lại chạy xuống phía dưới, từng tảng đất sét nặng dính vào ủng.

Người Ximban gặp đầu tiên là một chiến sĩ lái xe tăng, một hạ sĩ, ngồi xổm bên dòng suối sủi bọt, đang múc nước vào thùng bằng một vỏ đò hộp có in dòng chữ hoa “thịt lợn quay”.

Liônya Ximban nhảy một cái qua dòng suối, ôm chầm lấy ngang nách anh hạ sĩ hoảng hốt, xốc anh ta lên rồi hôn như điên lên bộ mặt bè bè, rỗ hoa, đẫm mồ hôi của anh, quanh cái mũi bé tí như mũi trẻ con.

— Cậu là ai? Sao? Làm sao thế? — Anh hạ sĩ lắp bắp, hoảng sợ, nhìn bằng đôi mắt kinh hãi con người bụi bậm đen sì, không biết từ đâu chui ra mà trông rõ khiếp như một con quỷ.

Còn Liônya Ximban thì cứ ôm ghì lấy, hôn và xoay anh ta tứ phía. Thỉnh thoảng lại hét lên những tiếng chẳng mạch lạc gì cả:

— Người anh em ơi! Chúng tôi sống rồi! Anh bạn xe tăng! Người Nga! Quân ta!

Người hạ sĩ không hiểu đầu đuôi ra sao, đột nhiên bực với lối đùa dai ấy:

— Thôi cút đi, đồ quỷ! — Anh hét tướng bằng cái giọng the thé, mặt đỏ bừng.

Anh đưa hai lòng bàn tay đẩy cằm Liônya ra, mạnh đến nỗi cả hai người xuýt lăn xuống suối. Nhưng những chiến sĩ xe tăng khác đã chạy đến. Họ đã trông thấy Liônya Ximban chui từ khe ra, người đen đủi, quần áo rách bươm, tay xách đèn, và họ hiểu ngay Ximban là người thế nào. Trong vòng không đầy hai phút, Liônya sung sướng như điên, đầu tóc bụi bậm rối bù, được chuyển từ tay người này sang người khác, anh bị ghì chặt và cười đến chảy nước mắt như người bị cù.

Từ cái khe nứt, Raitxa Lvôpna cẩn thận bước ra, sau bà là Pêchya và Kôletnisuc đeo súng xách đèn với bao bị, kìm, xẻng... Số vũ khí và đồ lề tuột khỏi người, họ loạng choạng, chạy xuống bờ dốc, ngã giúi giụi, rồi ngồi xuống, trượt, nhảy cả xuống lòng suối nước ngầu bọt ngập đến đầu gối, lao về phía xe tăng, ngã vào những cánh tay khỏe mạnh, nép vào quân phục của các chiến sĩ xe tăng, những bộ quân phục tỏa mùi thơm đậm đà, thú vị lạ thường, có thể nói là cái mùi thơm làm cho ta yên tâm vững da, cái mùi dạ, cái mùi dầu cháy, mùi ét-xăng Liên-xô, cái mùi “tayô”.

Họ nằm dài bên cạnh suối, hụp mặt vào làn nước sủi bọt, rồi lại ôm hôn các chiến sĩ xe tăng, uống thêm một ngụm, rửa mặt mũi rồi lại khóc, lại uống và cứ uống mãi làn nước lạnh như nước đá ấy.