— Này Pêchya, thế là cơ sự bọn mình hỏng bét rồi — Secnôivanenkô đợt nhiên nói giọng lạc hẳn đi, chỉ thoáng nghe cũng đủ cảm thấy lưỡi ông nứt nẻ và họng ông khô bỏng đến chừng nào. Rõ ràng là ông muốn mỉm cười — Anh nghĩ sao?

— Tai hại hết chỗ nói — Piôt Vatxiliêvich trả lời, cũng có vẻ muốn mỉm cười, và cảm thấy tất cả cái lạnh lùng trong những lời nói của Secnôivanenkô, trong ý nghĩa kín đáo và tàn nhẫn của chúng — Thế mà cánh mình lại khao khát sống quá, khao khát quá thể! Lẽ ra mình mãi mãi được sống hẳn hoi.

— Nhưng ai dám nói là mình chết? — Secnôivanenkô gần như hét lên trong bóng tối bằng một giọng đã trở nên khó nhận, phẫn nộ, ngắt quãng — Không đâu, anh bạn, anh nói bông đùa đấy thôi!

Bất giác, Secnôivanenkô hình dung thật rõ ràng thành phố quê hương của ông mà phút này có lẽ họ đang sống bên dưới. Là con một công nhân cảng, cháu một ngư dân, nguồn gốc vô sản, ông là người thừa kế trực tiếp của những người đầu tiên xây dựng và đầu tiên bảo vệ thành phố quê hương của mình, cho nên ý nghĩ về cái chết đối với ông thật kỳ quái, vô lý.

— Không đâu, anh bạn ạ, anh nói đùa đấy thôi! — Ông vừa nhắc lại vừa tìm thấy trong bóng tối cánh tay của Piôt Vatxiliêvich và ghì chặt lấy phía trên khuỷu — Nghe đấy, Batsây — Ông thì thào rất nhanh và sôi nổi — Chính tổ tiên chúng mình, dòng giống những người cô-dắc zapôrôgơ, cư dân vùng Xetsơ, những con người can trường và say mê tự do, ngày xưa đã đến đây, trên bờ Hắc-hải, và cùng với những nông nô trốn khỏi nước Nga của Katêrin, họ đã sinh sôi nảy nở và cày bừa những thảo nguyên của nước Nga mới đấy, anh bạn ạ... — Ông ngừng lại, chờ đợi một câu trả lời, nhưng ông không nhịn được — Anh có nghe thấy tôi nói gì không?

— Tôi có nghe — Piôt Vatxiliêvich trả lời trong bóng tối.

— Nếu nghe thì phải cố mà hiểu và đừng nghĩ đến cái chết nữa. Thôi nhé. Tôi ra lệnh cho anh đấy! Dưới ngọn cờ của Xuvôrôp, ai đã xung phong chiếm lĩnh Ixmain và Ôtsakôp? Ai đã chiến đấu chống quân Thổ-nhĩ-kỳ? Ai đã xây dựng thành phố? Tổ tiên chứng ta: những người thợ nề, thợ đấu, thợ mộc. Chính các cụ là những người chủ thực sự của tất cả cái kho tàng giàu có và đẹp đẽ này! Chính các cụ, ở trong đội pháo binh của đô đốc Sêgôlep, đã bảo vệ thành Ôđetxa chống quân Pháp — Anh xâm lược. Chính các cụ đã hy sinh vinh quang trong những pháo đài Xêvaxtôpôn! Còn chúng mình? Anh và tôi, anh bạn ạ, chúng mình đã trải qua bốn cuộc chiến tranh và hai cuộc cách mạng! Anh có nhớ chúng mình đã vác đạn đến những chiến lũy năm 1905 như thế nào không? Anh có nhớ chúng mình đã chiến đấu năm 1917 cho chính quyền Xô-viết như thế nào không? Và ai đã bảo vệ chính quyền của chúng ta chống Đênikin và Vranghen? Ai đã đánh bại bọn can thiệp, đầu tiên là bọn Đức, rồi đến bọn Anh, bọn Mỹ, bọn Pháp, bọn Hi-lạp và những bọn lính đánh thuê khác của chủ nghĩa tư bản thế giới? Thế nào? Vậy mà anh nghĩ rằng hai đứa chúng mình lại bị chôn sống quá dễ dàng trong lòng đất này ư? Không, anh bạn ạ! Chúng mình bất tử!

Piôt Vaxiliêvich nghe có tiếng động bồn chồn trong bóng tối. Chẳc hẳn Secnôivanenkô vừa đứng dậy, hai tay dang ra, nhìn soi mói chung quanh, như một anh mù muốn chạy trốn mà không tìm thấy cửa.

— Ồ! Giá tôi có một cái cuốc hay một cái xẻng! — Giọng nói giận dữ của ông cất lên.

Nhưng làm gì có cuốc với xẻng! Họ đã phải quăng cả đi từ đời nào rồi. Họ làm gì còn sức để tha chúng đi xa hơn nữa. Họ đã quẳng cả xẻng, cuốc, súng trường, lựu đạn. Trong một lúc, Piôt Vaxiliêvich lắng nghe cái hơi thở ngắn và gấp ấy. Hình như ông kiệt sức và lại nằm dài xuống mặt đất thì phải.

— Này Batsây — Secnôivanenkô đột nhiên nói — Anh nghĩ thế nào, liệu họ có cắt được cái dây cáp bọc sắt không?

Câu hỏi ấy luôn dằn vặt ông. Lúc nào ông cũng nghĩ đến bến tàu, đến những thùng chất nổ và những quả bom xếp theo hình bàn cờ giữa những công trình hải cảng, trên những sân bến, bên những cần trục. Ông nhìn thấy những cái bóng im lìm của những tên lính gác Đức. Ông hình dung ra cảnh đêm tối, cảnh xấu trời, cảnh trời mưa và những bóng đen của Iakôplep, Xtrenbixki, Xviriđôp, Liđya Ivauôpna bò trong bóng tối những nhà kho, trong những cảnh điêu tàn của cảng, về phía những chiến hào kín trong đó có đường dây cáp bọc sắt. Họ bò hết sức chậm, luôn luôn dừng lại và dán mình xuống lòng đường ướt át trên đó những hạt mưa rào nẩy bắn tóe lên. Họ thận trọng, đào cát, lắng tai và rút kìm bấm ra. Thình lình, một tia sáng chói lọi của đèn chiếu chạy dài trên mặt đường... cảnh tượng ấy không ngừng tái diễn dai dẳng, mệt người, trong trí tưởng tượng của ông. Nó cứ hành hạ Gayrin Xêmiônôvich, không để cho ông yên một lúc nào. Ông luôn mồm nói:

— Này Batsây, anh nghĩ sao: họ thành công chứ?

Trong lúc ấy Matriôna Têrenchiepna vẫn tiếp tục mê sảng và tiếng ú ớ rời rạc của bà không ngừng chảy vào bóng tối như một dòng suối. Giữa tiếng ú ớ mơ hồ ấy, thỉnh thoảng bà lại thở dài nói rất rõ ràng, tỉnh táo:

— Ký rồi uống, ký rồi uống... chao ôi, lạy Chúa tôi, viết mỗi một chữ rồi uống, uống một chút nước mát lạnh như nước giếng!... Valentin, con gái nhỏ của mẹ, uống một chút nước đi con. Chao ôi, cái miệng nhỏ của con tôi khô bỏng lên và đen như than kìa!

Bà luôn luôn bị ám ảnh bởi một ảo tưởng kỳ lạ với những chi tiết chính xác ghê gớm: bà là mẹ Valentin và bà đi trên tấm ren đen của bóng cây từ mặt đường dâng lên đến cẳng chân, đến đầu gối, đến ngực, rồi lướt trên bộ mặt giá lạnh như pha-lê; đôi môi khô bỏng của bà ngậm một cành dạ hợp trắng nhỏ, cành dạ hợp rơi xuống, bà không tài nào giữ lại được, lòng khát khao say sưa được sống và cảm giác về sự bất lực của mình cháy bỏng trong bà chẳng khác những cục than mà bà đã nuốt phải, rồi cành dạ hợp nhỏ trượt trên ngực bà, cái cành nhỏ ngát hương cuộc sống mà bà không tài nào giữ lại được.

Cái khát say sưa không thỏa mãn ấy đang đổt cháy Matriôna Têrenchiepna. Bà vừa là mình vừa là Valentin rồi bà lại đi trên lòng đường: dưới vòm dạ hợp đầy hoa; chỉ có điều lúc này mưa rào ầm ĩ, bà đi trong nước mưa lạnh ngập đến đầu gối, đến ngực, đến tận cổ, và cành dạ hợp ở đôi môi nóng bỏng của bà bị dầm trong một làn nước mà bà không thể uống được vì bà không thể ký được. Lúc này đang lễ cưới bà, bà đi dưới màn mưa lấp loáng, những giọt nước thơm tho chảy ròng ròng trên mặt, lấp lánh trên tóc, nhưng không một giọt nào rơi vào được vào cái miệng cháy bỏng của bà, vì bà không thể nào ký được.

— Ký rồi uống, ký rồi uống... — Bà mê sảng lắp bắp; có tiếng bà quằn quại trong bóng tối và thở dài nặng nề tưởng chừng tiếng thở phát ra chính từ đáy một linh hồn hấp hối.

Rồi hàng chục, hàng trăm, hàng ngàn con hải âu trắng bay lượn trước mặt bà, trên đầu bà, chung quanh bà, như linh hồn những người đã khuất.

Bỗng bà im lặng, Piôt Vaxiliêvich tưởng bà chết. Ông đưa tay quờ quạng trong bóng tối và tìm thấy đầu Matriôna Têrenchiepna. Ông mân mê mớ tóc khô cứng của bà mà mò mẫm người ta cũng cảm thấy đầy bụi.

— Bác Pêchya đấy à? — Bà nói yếu ớt. Trong bóng tối, không hiểu bà đã cử động khó khăn đến chừng nào, bà đặt lòng bàn tay khô cứng, sù sì của mình lên những ngón tay của Piôt Vaxiliêvich.

— Không, nhờ ơn Chúa tôi vẫn còn sống — Bà nói, như đáp lại một câu hỏi thầm lặng — Tôi sống dai lắm... Bác Pêchya, tay bác nóng quá! Tôi cứ luôn mồm gọi bác là Pêchya, bác có bực mình không? Vì chúng mình là bạn hồi thơ ấu với nhau. Đối với tôi, bác vẫn là cậu bé Pêchya ở đầu phố Kanatnaia, cạnh quảng trường Kulikôvô Pôlê.

Ông im lặng, cảm thấy lòng mình rạng rỡ.

— Tôi yêu bác từ thuở nhỏ — Bà nói sau một lúc im lặng — Tôi theo bác khắp nơi, nhưng bác không hề đoái hoài đến tôi. Thậm chí khi bác đến đội du kích, bác cũng không nhận ra tôi nữa. Thế mà tôi nhận ra bác ngay đấy, bác Pêchya ạ! Bác chẳng bao giờ gọi tôi là Môchya cả. Tôi vẫn là con bé Môchya ở xóm Cối xay gần. Tôi vẫn là một cô bé, như con Valentin nhà tôi...

— Nín đi Môchya — Piôt Vaxiliêvich vừa nói vừa vuốt ve mái tóc mà chỉ động vào người ta cũng đoán ra là nó ngả màu xám.

— Tôi có khóc đâu — Bà đáp — Nhưng tôi thương con bé Valentin nhà tôi quá, thật tai hại... Nếu bác biết rõ nguồn cơn, bác Pêchya ơi! Tôi gọi bác là Pêchya, bác không bực mình chứ?

Bà thở dài thườn thượt và lại lặng im. Một lần nữa, Piôt Vaxiliêvich lại tưởng bà chết. Bà lặng im lâu quá đến nỗi Secnôivanenkô đâm lo.

— Môchya, Môchya... — Ông thì thầm — Này Môchya, cháu nghĩ sao, liệu họ có cắt được sợi dây cáp bọc sắt không?

Nhưng bà không đáp lại. Mãi sau bà mới lên tiếng và đột nhiên đòi châm đèn lên. Bà đòi hỏi với một niềm xúc động ký dị quá, tha thiết quá, khiến Secnôivanenkô phát sợ. Ông tưởng bà hấp hối, và muốn cho phút cuối cùng của bà được thanh thản, ông vội vã bật cái bật lửa của Xiniskin. Bật mãi không cháy mà chỉ thấy lóe ra những tia lửa. Cuối cùng nó mới cháy. Secnôivanenkô run run châm vào ngọn đèn còn mỗi một giọt đầu cuối cùng. Giọt đầu này sẽ cháy hết mau thôi, và từ đó đối với họ sẽ là đêm tối vĩnh viễn.

Matriôna Têrenchiepna ngôi dựa vào tường, chân duỗi thẳng. Vẻ mặt bà trông dễ sợ quá đến nỗi Secnôivanenkô phải cố tự kiềm chế để khỏi kêu lên. Piôt Vaxiliêvich đưa bàn tay che mắt và bất giác quay đi. Sau mấy sợi dây chắn của cây đèn bão, một ngọn lửa yếu ớt cuối cùng cháy sáng. Bất kỳ lúc nào, nó cũng có thể tách ra khỏi đầu sợi bấc nhỏ bé, bay đi và vĩnh viễn biến mất. Chiếc đèn soi sáng cái hang chật hẹp họ đang ngồi. Trong hang, có ba đường hầm giao nhau. Họ từ một đường đi đến, còn hai đường kia đi về hai phía, đối diện.

— Này Môchya! Có ánh sáng cháu có dễ chịu hơn không? — Secnôivanenkô hỏi.

Bà lắc đầu và ra hiệu cho ông đưa chiếc đèn cho mình. Bà cầm đèn đặt xuống đất, trước mặt mình. Rồi thận trọng và cố gắng lắm bà bỏ bóng đèn ra. Không khí trong hang im lìm đến nỗi ngọn lửa không lay động. Matriôna chăm chú nhìn ngọn lửa nhỏ bé, tinh thần căng thẳng quá sức đến nỗi những tĩnh mạch ở cỗ căng phồng lên.

Đột nhiên Secnôivanenkô hiểu tại sao bà làm thế, ông rùng mình và nắm lấy vai Piôt Vaxiliêvich.

— Khẽ chứ Batsây! — ông vừa nói vừa nín thở — Đừng thở. Ngồi im!

Piôt Vaxiliêvich cũng đã hiểu. Lúc này cả ba người cùng nhìn chằm chằm vào ngọn lửa nhỏ bé im lìm, hiểu rằng tất cả đời sống của họ tùy thuộc ở nó.

Bất thình lình, ngọn lửa nhỏ khẽ uốn mình về một phía rồi đứng thẳng lên, rồi lại uốn mình, Đó là một luồng không khí yếu ớt mà chỉ có một ngọn lửa nhỏ bé nhất mới cảm thấy được. Một luồng gió cực nhẹ đã thổi nghiêng ngọn lửa. Một luồng gió. Và nó thổi theo một chiều nhất định, Theo chiều nghiêng của ngọn đèn thì nó từ hành lang bên phải thổi tới. Secnôivanenkô vồ lấy chiếc đèn, lao về phía ấy. Piôt Vaxiliêvich xốc ngay Matriôna Têrenchiepna đứng dậy rồi hai người đi theo Secnôivanenkô, hay đúng hơn, theo ngọn đèn yếu ớt mà ông đang cầm thẳng trước mặt. Họ đi được một quãng ngắn thì đột nhiên ngọn đèn tắt, hết đầu. Bóng tối trong lòng đất lại bao bọc lấy họ. Thế là hết... Nhưng, lúc ấy họ nhìn thấy trước mặt, trên tường đường hầm, một phản ánh xanh nhạt, nhìn thật kỹ mới thấy, của ánh sáng ban ngày.

Gayrin Xêmiônôvich quăng chiếc đèn từ nay trở thành vô dụng, rồi loạng choạng chạy về phía ánh sáng. Mỗi lúc ánh sáng một rõ hơn, tràn ngập đường hầm với những làn sóng ào ạt sôi sục. Secnôivanenkô nhìn thấy một khe hở... Khi Piôt Vaxỉliêvich dìu Matriôna Têrenchiepna đến được khe hở ấy thì Secnôivanenkô đang cố sức lách ra. Cái khe hẹp đến nỗi chỉ lách vai qua cũng khó. Secnôivanenkô lách mãi, cố sức đầy những tảng đá sụt xuống chỗ lối ra. Nhưng những tảng đá không nhúc nhích, cả ba người liền tập trung sức lực cuối cùng lao vào cái tảng đá còn mang dấu vết mới sụt lở.

Họ nắm tay lại đấm, họ cho ngón tay vào những kẽ hở sắc như dao, họ cố lay những tảng đá đến bật cả móng, họ lấy cả ngực đầy, thế rồi đột nhiên những tảng đá chuyển địch, lăn rầm rầm sập xuống; lối ra đã mở, gió biển và ánh nắng quất vào mặt họ, mạnh đến nỗi họ không đứng vững được nữa. Căn cứ vào hình dáng lỏm chởm của bờ biển, họ biết là đang đứng ở khoảng giữa Suối lớn và biệt thự Kôvalepxki. Lối ra của hầm ngầm trông ra một bờ dốc gần dựng đứng trên mặt biển.

Mặt trời buổi sáng chói lòa, như bị nung trắng, tàn nhẫn quất vào mắt họ. Một luồng gió bão thổi vào các khe hở. Những ngọn sóng bao la màu xanh thẫm ngoằn ngoèo bọt nước phi vun vút như những tấm đá khổng tước, đập tan vào những tảng đá nghe ầm ầm như sét, làm bắn lên không trung những cột bụi nước. Và giữa những núi nước đang chuyển động ấy, hàng trăm con hải âu bơi lướt, lúc hiện trên đỉnh, lúc hụp xuống đáy sâu lần sóng, rồi lại hiện lên trên đỉnh. Chúng hay, chúng lượn, chúng kêu, hòa vào mình những tia bọt do gió bão xé rách đỉnh sóng cuốn đi.

Một đoàn tàu phóng ngư lôi xô-viết, cờ tung trước gió, rạch ngang cơn lốc, phóng vùn vụt về phía tây.

Secnôivanenkô bỏ mũ, lau mặt bằng ống tay áo ướt bụi nước. Mắt nheo lại, mũi phồng lên, ông thở làn gió biển, thơm ngát, mãnh liệt.

Ông liếc nhìn Piôt Vaxiliêvich.

— Đồ điên, mình đã bảo cậu là cánh mình bất tử cơ mà! — Ông lẩm bẩm với nụ cười mệt mỏi.