Thử hỏi Đrujinin, Valentin và Xviatôxlap có nhìn thấy không, có nhìn thấy hai người đàn bà mặc áo vải mới kia không, có nhận ra hai người trong đám đông đang vây quanh đoàn tù binh không? Chắc hẳn là có thấy và có nhận ra. Thật khó mà không trông thấy. Lúc nào hai bà cùng đi rất sát, đến nỗi họ không thể không nhận ra.

Tất nhiên họ có nhận ra hai bà. Nhưng mặt họ không thay đổi một nét nào. Đôi mắt Valentin chỉ hơi thoáng mở to ra khi gặp cặp mắt của mẹ. Và bà Matriôna Têrenchiepna hiểu con gái đã thấy mình rồi. Nhưng bà không biểu lộ bằng một cử chỉ nào là bà đã thấy cái nhìn trong đó ánh lên một tia lửa xanh, dù chỉ thoáng qua. Cả đến mỉm cười, bà Matriôna Têrenchiepna cũng không dám.

Chao ôi, bà chỉ muốn nhảy bổ ôm chầm lấy Valentin, ôm đầu cô sát vào ngực, đem hai tay, đem cả thân mình che chở cho cô!

Nhưng bà không có quyền.

Một cử chỉ dại dột, một dấu hiệu nhỏ cũng có thể phản lại bà. Và bà không phải là của mình. Bà là thành viên của một tổ chức bí mật. Trong đám đông nhan nhản những tên chó săn, những tên mật thám Xiguranta và Ghextapô. Việc bà bị bắt có hại cho tất cả tổ chức. Và bà đành bước đi, đôi mắt rạo rực cố bắt cho được cái nhìn lẩn tránh của con gái, miệng cắn vào tay để khỏi kêu lên. Và bên cạnh bà là Klapđya Ivanôpna, thở hổn hển, răng nghiến chặt, cứ vấp luôn...

Đrujinin tiếp bước từ tốn, hơi thoảng một vẻ kiêu hãnh. Giá không có xích tay và đám lính vây quanh thì trông anh tưởng như dang dạo mát. Xích tay làm anh đi hơi ngượng. Không ve vẩy được tay, Đrujinin đung đưa theo nhịp chân toàn bộ cái thân hình cường tráng, đưa vai này lên trước rồi đến vai kia, như nhịp nhàng rẽ không khí. Nhưng người ta thấy rõ là mỗi bước đi lại gây cho anh một nỗi đau nhức mà anh cố giấu không để ai biết.

Anh đi chân đất, nhưng xem ra anh đau không phải vì thế. Chính toàn thân anh đau đớn, vì ròng rã suốt một tháng trời gần như đêm nào cũng chịu hành hạ tra tấn từ ngày bị bắt đến ngày xử án. Chúng đã dùng đủ mọi kiểu tra tấn anh, kể cả cách tinh vi nhất, tàn khốc nhất là quay điện.

Trước khi đưa anh ra xử, chúng đã cạo đầu cạo râu cho anh và xoa phấn lên những vết tím bầm trên mặt. Nhưng những vết ấy vẫn lộ ra qua lần phấn dày, và làm cho mặt Đrujinin biến thành một cái nạ phấn sáp kệch cỡm với đôi mắt long lanh, đôi mắt đẹp xanh biếc, sáng quắc và khinh bỉ.

Dưới cái áo ngoài rách vá vội, chiếc áo lót xanh đã bạc ôm lẳn lấy bộ ngực nở nang đang thở những hơi dài và đều, mặc dầu thấy rõ là anh phải thở rất khó nhọc.

Đrujinin cố bước thật rắn rỏi, đường hoàng. Nhưng đôi lúc anh như không chỉ huy được đôi chân nữa: chân anh bỗng bải hoải, khuỵu xuống, rung như những bản lề bắt ốc không chặt. Anh liền dừng lại, lấy sức và đi tiếp, chân gần như bước đều.

Đi sau anh là Valentin, Xviatôxlap, cũng chân đất, và cũng phải cố gắng để khỏi lộ vẻ đau đớn sau mỗi bước chân.

Xviatôxlap mặc chiếc va-rơ Hồng quân với một vết nhỏ ở nơi trước kia gắn huy hiệu thanh niên Kômxômôn, không thắt lưng, cổ áo mở phanh không lót. Còn Valentin mặc một chiếc váy cộc đen, ngắn gần tới đầu gối, để lộ hai ống chân trắng đầy những vết xước, vết thâm tím, và một cái sơ-mi cộc bẩn thỉu cài khuy trai nhỏ, nhẵn bóng, vạt trước xưa kia có hồ bột. Cô đi với dáng lắc lư, rún rẩy của dân chài lưới quen bước trên những hòn đá sắc, nhưng những bước chân của cô ngắn quá. Muốn đi song song, Xviatôxlap cứ phải luôn luôn bước ngắn lại. Cô không khoác được tay anh, giỏi lắm cò chỉ có thể khẽ tỳ vai vào vai Xviatôxlap. Nhưng như thế lại làm cho người ta có cảm giác là hai người khoác tay nhau đi.

Lúc ấy vào cuối tháng năm. Khắp thành phố dạ hợp trắng đang nở hoa. Những cây to già, chi chít những chùm quả non nặng trĩu, hoa màu xanh sữa và thơm ngát lạ lùng, biến đường sá của cái thành phố điêu tàn thành những con đường, những vòm cây đầy hoa lá râm mát, lốm đốm những chấm nắng. Trên đường phố nóng rải xuống bóng những cây dạ hợp. Bàn chân không của mấy người tù binh đặt lên một số bóng râm đó, như đặt lên một tấm thảm ren đen. Và những bóng râm leo lên đầu gối, lên ngực, lên mặt, lên tóc họ, thành một màng đen liền, như muốn đem bàn tay vò hình âu yếm vuốt ve xoa dịu nỗi đau đớn của ba con người ấy.. Lòng đầy tự hào thách thức, Valentin chĩa thẳng cái cằm tròn giờ đây đã thành rắn rỏi và cất đôi chân trần nhỏ nhắn bước từng bước ngắn. Từ một bao lơn nào đó, có ai ném tặng một bó hoa dạ hợp. Một cành rơi lên đầu Valentin, mắc vào tóc cô, nhưng lại tuột ra và trôi xuống. Cô gái giơ hai bàn tay bị xích lên đỡ cành hoa đang trôi xuống mặt và ngậm vào mồm. Và cứ thế cô tiếp tục đi, với một cành dạ hợp trắng nhỏ ngậm giữa đôi môi gần thâm sì như một vết thương nhỏ đã khô máu, khẽ dựa vào vai Xviatôxlap. Còn Xviatôxlap thì bước đi với một nụ cười kiêu hãnh ngân đọng trên môi, dáng người mảnh dẻ, bộ tóc nâu hất ngược ra sau, vả bước theo nhịp bước của Valentin. Đằng trước họ, như đi dạo mát, lắc lư nhịp nhàng toàn bộ cái thân hình to lớn cân đối, Đrujinin đủng đỉnh bước đi, nhìn trời, nhìn cây, nhìn nhà cửa, nhìn những cột áp-phích và những người đang yên lặng tiễn đưa anh, coi tất cả như tài sản của mình. Đôi lúc mắt anh long lanh, khi bất thần anh nhận ra trong đám đông một anh em nào đó. Những đôi mắt âm thầm gặp nhau, gửi nhau lời chào “vĩnh biệt”, rồi lại âm thầm rời nhau. Đrujinin bước đi không phải như một tù binh, không phải như một người can án: Anh bước đi như một người chiến thắng, như người chủ của thành phố, người chủ của thế giới. Một lần, anh còn dừng lại trước một mảng tường đổ có dán một tờ thông cáo lờ mờ của bọn Rumani. Anh đã dừng lại, chẳng thèm để ý đến đoàn quân và chỉ khi dọc hết tờ thông cáo của tên “thị trưởng“ Ôđetxa Herman Pintêa, mới lại đi tiếp. Hành động của anh bất ngờ quá đến nỗi cả đoàn cũng dừng lại. Và Đrujinin dạng chân đứng đó, lẩm nhẩm đọc bản thông cáo cấm tuyệt đối việc mua bán và sử dụng ngũ cốc trong toàn tỉnh Ôđetxa.

— Ngũ cốc! Bằng cách này hay cách khác, có thể bất cần ngũ cốc! — Đrujinin nói to với một tiếng cười gằn khó hiểu — Đi thôi!

Và đoàn người tiếp tục đi.

Chúng dẫn họ qua phố Katêrin đệ nhị tới tận phố Ribat, vòng quảng trường Nhà thờ lớn, qua phố Công viên, và cuối cùng, rẽ vào phố Tướng Côblây. Chắc hẳn chúng cố tình làm như vậy, để họ phải diễu qua trước cửa hiệu giày Anđrâysep, qua chính nơi họ đã bị bắt. Và họ đã đi qua nơi đó.

Cái cửa sổ mà mới trước đây không lâu có một chiếc ủng bày giữa hai chậu hoa azalê, giờ đây đã được quét vôi lại. Một ổ khóa trên cảnh cửa có treo tấm biển “Nhà cho thuê”.

Có một vẻ gì âm thầm, tang tóc trong cái cửa sổ thong manh quét vôi ấy, trong cái cửa khóa kín mới sơn lại một màu nâu ghê tởm ấy, trong cái vành móng ngựa đóng trên bậc cửa ấy.

Và họ im lặng tiến qua trước mặt tất cả những cái đó, như qua trước tấm mộ của chính mình. Họ bị giải qua thành phố một thời gian nữa, cho tới khi về tới cửa nhà giam thành phố. Cửa mở ra, bọn lính xua lui đám đông đứng bên vỉa hè đối diện. Tất cả nhốn nháo. Matriôna Têrenchiepna và Klapđya Ivanôpna kiễng chân, cố hết sức nghển cổ, từ xa nhìn lại một lần cuối cùng Đrujinin, Valentin và Xviatôxlap. Bỗng Đrujinin giơ hai bàn tay bị khóa phác một cử chỉ gì lạ lùng, có lẽ anh định giơ tay cao lên trên đầu, nhưng chỉ đưa được đến ngang mặt.

— Lênin muôn năm! Tổ quốc muôn năm! Chính quyền xô-viết muôn năm! — Anh vừa cất cái giọng khàn khàn hô to cho cả phố nghe thì bị ngay một loạt báng súng bổ xuống người.

Chúng đã đầy tốp tù binh vào trong sân, và cái cổng sắt kiểu mới với chấn song có những lỗ hình hoa kèn bịt ván kín mít, đóng sập ngay lại. Và đúng lúc ấy, ở một quãng nào phía dưới cùng của cái đám đông đang chuyển động, bỗng vang lên một tiếng thét trẻ thơ tuyệt vọng, nghe xé gan xé ruột, không thể lấy gì so sánh được.

— Bố ơi! Bố yêu của con! Bố ơi! — Một em gái nhỏ ăn mặc sặc sỡ, trông như một cô bé Bô-hê-miêng, nghẹn ngào kêu nấc lên.

Nhưng khi hai tên mật thám lách được qua đám đông tới nơi thì không còn ai ở đó nữa.