Năm nay các tỉnh chỉ bị hạn hán theo khu vực, nhưng sau khi vào hạ, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Nam, Giang Tô có nhiều mưa, mực nước ở các khúc Hoàng Hà và Hoài Hà đều dâng cao nhiều.
Trương Quốc Duy đã làm quan đến Công bộ hữu thị lang được nhâm mệnh làm Tổng đốc chống lũ trị thủy.
Bây giờ lũ rút, Trương Quốc Duy vội về Nam Kinh.
Triệu Hãn xem xét tấu chương tình hình tai nạn các nơi, đột nhiên ngẩng đầu hỏi: “Bốn châu có hơn hai nghìn người chết chìm có phải do quan viên địa phương lơ là không?”
Trương Quốc Duy đáp lại: "Khải bẩm bệ hạ, thiên uy khó dò, không phải lỗi của con người. Bốn châu thành vùng đất trũng, lũ tràn qua đê đập sẽ chảy ngược vào trong thành.”
Triệu Hãn hỏi: “Xây đê chống lũ chưa đủ cao sao?”
Trương Quốc Duy nói: “Đã xây cao hết mức có thể, nhưng lòng sông càng lúc càng cao, mực nước của hồ Hồng Trạch càng lúc càng cao. Nếu như lại có một đợt nước lũ hiếm gặp, bị vỡ đê thì bốn châu thành đều sẽ bị nhấn chìm, trở thành một phần của hồ Hồng Trạch.”
“Nghiêm trọng như vậy?” Triệu Hãn cảm giác sự tình khá lớn.
Hồ Hồng Trạch cuối thời Minh diện tích nhỏ hơn, nhưng mỗi năm đều khuếch đại, không ngừng biến đất đai xung quanh thành lòng hồ.
Trương Quốc Duy giải thích tỉ mỉ:
“Trong năm Hoằng Trị, Lưu Đại Hạ phụng mệnh trị sông. Vì bảo chứng Đại Vận Hà chảy thông suốt đành chặn Hoàng Lăng Cương, lại xây đê Thái Hành, chặt đứt dòng chảy phía Bắc Hoàng Hà đến các nhánh khác, buộc Hoàng Hà chảy hướng nam, đi Biện Tứ, Tuy Tứ, qua Hà vào Hoài. Đất bùn Hoàng Hà lắng đọng dưới Hoài Hà càng lúc càng nhiều.”
“Trong năm Gia Long, Phan Quý Thuần phụng mệnh trị sông, cũng vì bảo chứng Đại Vận Hà chảy thông suốt đã dùng cách thúc thủy công sa*, trải qua mười tám năm, xây công sự nghìn dặm ở khúc sông thấp. Vì điều này cũng phá hỏng đường nước Hoài Bắc của Hoàng Hà, cát bùn đều bị cuốn đi hạ nguồn. Dải Thanh Khẩu giao hòa giữa Hoàng Hà, Vận Hà, Hoài Hà thì lòng sông không ngừng nâng lên. Lòng sông tụ hợp ở Hoàng Hà cao hơn xa Hoài Hà.”
(*) Xây đê ở đường sông rộng cạn hoặc xây kiến trúc khác khiến nước chảy qua đường hẹp, tăng mạnh tốc độ chạy gột rửa cát bùn trong sông.
“Nước từ Hoài Hà bị chặn ở Thanh Khẩu không thể chảy xuống nên phần lớn chảy vào hồ Hồng Trạch, thế là hồ Hồng Trạch càng lúc càng lớn, mỗi năm đều sẽ ngầm chiếm đất đai bên hồ.”
“Khi Phan Quý Thuần trị sông lần thứ ba đã phát hiện loại tình huống này, sau cách thúc thủy công sa thì đề xuất súc Thanh rửa Hoàng. Đắp bờ ở hồ Hồng Trạch, nâng mực nước hồ Hồng Trạch lên, dùng nước hồ gột rửa cát bùn ở Thanh Khẩu, từ đó đạt đến mục đích Hoài – Hoàng hợp dòng chảy ra biển.”
"Nhưng cho đến ngày nay, hạ nguồn Hoàng Hà lắng đọng nhiều cát bùn, lòng sông cũng không ngừng nâng lên, nước của hồ Hồng Trạch lọc không nổi nữa. Chẳng những không lọc nổi còn bị nước sông chảy ngược. Đáy hồ Hồng Trạch cũng bị cát bùn nâng lên, mặt hồ càng lúc càng rộng. Cứ tiếp tục thế này thì theo như thần phỏng đoán, trong vòng ba đến năm, mười năm sau, vùng bốn châu tất nhiên bị hồ Hồng Trạch nuốt hết!"
Triệu Hãn hỏi: “Làm sao trị lý?”
Trương Quốc Duy đáp: "Có hai loại biện pháp."
Triệu Hãn ngắn gọn: “Nói.”
Trương Quốc Duy nói: “Loại thứ nhất là xây mấy chục đập nước ở khúc sông các nơi, tiếp tục thúc thủy công sa, súc Thanh rửa Hoàng. Dời bốn châu thành và bách tính xung quanh đi nơi xa hơn, mặc cho hồ Hồng Trạch mở rộng, để mặc bốn châu chìm vào đáy hồ. Phương pháp này có thể bảo đảm hai trăm năm không sầu lo, nhưng mỗi năm đều phải tu sửa bảo vệ."
Triệu Hãn không kiềm được nói: "Đây không tính là cách trị tận gốc, hoàn toàn là đã sai thì sai tới cùng.”
Hai đời Minh – Thanh trị lý Hoàng Hà, lý niệm chiến thuật là đúng, chiến lược từ lúc ban đầu đã sai.
Hơn nữa phải sai, không sai là mất luôn chức quan.
Mặc kệ là ai đảm nhiệm Tổng đốc đường sông, bao nhiêu bách tính chết chìm, ngập nước bao nhiêu đất đai đều không phải chức trách thật sự của họ. Nhiệm vụ hàng đầu của họ là phải bảo chứng Đại Vận Hà thông suốt, bảo đảm vận chuyển đường biển đưa lương thực đến kinh thành.
Bảo vệ đường biển là chính xác về mặt chính trị.
Trị lý Hoàng Hà nhưng ưu tiên chính trị thì sao mà làm tròn bổn phận được?
Bởi vậy, mặc dù Phan Quý Thuần biết rõ là sai nhưng chỉ có thể sai đến cuối. Nhà Thanh biết nhà Minh là sai, vẫn phải đã sai càng sai thêm, cuối cùng dẫn đến Hoàng Hà lại lần nữa thay đổi tuyến đường.
Trương Quốc Duy chứng minh xong những nguyên nhân này thì đứng lên chắp tay nói: "Bệ hạ, tân triều Đại Đồng không cần suy xét đường nước, đây là cơ hội cực tốt để trị lý Hoàng Hà. Phương pháp thứ hai là khiến Hoàng Hà thay đổi tuyến đường một chút, nước Hoàng Hà từ Sơn Đông vào biển!”
Triệu Hãn hỏi: “Làm sao buộc nước Hoàng Hà từ Sơn Đông vào biển?”
Trương Quốc Duy giải thích rằng: “Bờ Bắc đường cũ Hoàng Hà có nhiều chỗ đường nước có thể xả lũ, có thể dùng cát bùn chất đống mà Hoàng Hà mang đến. Quan viên Đại Minh vì bảo vệ đường nước phá hỏng tất cả đường nước bờ Bắc cũ của Hoàng Hà, lại phá hết đường nước ở Tô Bắc, dẫn đến bùn cát Hoàng Hà không ngừng chất đống trong hồ Hồng Trạch và Hoài Hà. Biện pháp của thần là điều động dân phu đào thông đường cũ của Hoàng Hà, đào thông đường nước ở Hà Nam, Sơn Đông. Chờ mùa đông nước cạn thì phá hỏng đường sông hiện tại, phá đê Thái Hành, đào ra Hoàng Lăng Cương, khiến nước Hoàng Hà từ đường cũ chảy đi Sơn Đông."