Tháng Tư năm 2012, trong khi đang thu dọn ngôi nhà của bác, tôi làm đổ cà phê lên áo. Để tránh cà phê loang ra, tôi cởi áo để gột vết bẩn dưới vòi nước, sau đó đem phơi ngoài hiên. Cảnh tượng ấy gợi nhắc tôi nhớ tới bác Saul khi bác phơi quần áo trên sợi dây căng sau nhà. Tôi hình dung bác lấy quần áo ra khỏi máy giặt, cho chúng vào chiếc giỏ nhựa để mang ra ngoài. Mùi nước xả vải thật dễ chịu. Khi quần áo khô, bác tự là chúng một cách vụng về.
Hồi mới đến Coconut Grove, khả năng tài chính của bác vẫn còn tương đối khá giả. Bác thuê một bà giúp việc tên là Fernanda đến dọn nhà ba lần một tuần, lau chùi, trang trí nhà cửa với hoa tươi, dọn những chậu cây khô, nấu ăn và giặt giũ.
Bác phải dừng thuê bà Fernanda vài năm sau đó, khi bác mất tất cả. Tôi đã cố thuyết phục bác tiếp tục thuê bà ấy còn tôi sẽ trả lương, nhưng bác Saul một mực từ chối. Để gây sức ép, tôi trả trước bà Fernanda sáu tháng lương nhưng khi bà đến, bác nhất quyết từ chối mở cửa cho bà vào nhà.
- Tôi không còn khả năng thuê chị nữa. - Bác giải thích với bà từ đằng sau cánh cửa.
- Nhưng cậu Marcus đã thanh toán cho tôi rồi. Nếu ông không để tôi làm thì chẳng khác nào tôi lấy không tiền của cháu ông. Ông hẳn không muốn tôi cướp trắng tiền của cháu ông chứ?
- Việc hai người thỏa thuận với nhau không liên quan đến tôi. Tôi hoàn toàn có thể tự xoay xở được.
Bà ấy vừa gọi cho tôi vừa khóc trước hiên nhà. Tôi nói bà cứ giữ lại sáu tháng lương trong thời gian chưa tìm được công việc mới.
Sau khi Fernanda không tới nữa, tôi thường đem đồ đi giặt ở cửa hàng một tuần một lần. Tôi đề nghị bác Saul được mang cả quần áo của bác đi giặt chung, nhưng bác quá tự trọng nên không chịu chấp nhận bất cứ sự giúp đỡ nào. Bác cũng tự dọn dẹp nhà cửa mà không cần ai hỗ trợ. Khi tôi ở đó, bác chờ tôi đi vắng để dọn dẹp. Một lần đi mua sắm về, tôi thấy bác đang lau sàn, mồ hôi nhễ nhại.
- Sống trong một căn nhà sạch sẽ thoải mái thật đấy. - Bác vừa cười vừa nói.
Một ngày nọ, tôi nói với bác:
- Cháu thấy ngại vì bác không để cháu giúp.
Bác đang lau cửa kính, liền dừng lại:
- Cháu thấy ngại vì không giúp bác hay vì thấy bác dọn dẹp? Cháu nghĩ rằng bác làm thế là không đáng mặt, đúng không? Một người quá vĩ đại để tự giặt quần áo của mình à?
Bác đã nói trúng tim đen của tôi. Tôi biết bác có lí. Tôi ngưỡng mộ như nhau một bác Saul triệu phú và một bác Saul phải xếp đồ vào túi ở siêu thị. Vấn đề không nằm ở chỗ giàu hay không, mà ở lòng tự trọng. Sức mạnh và vẻ đẹp của bác tôi nằm ở lòng tự trọng kì lạ của bác, nó làm bác vĩ đại hơn những người khác. Sự tự trọng ấy, không ai có thể tước khỏi bác. Ngược lại, nó dường như ngày càng được củng cố theo thời gian. Tuy nhiên, nhìn thấy bác lau nhà, tôi không thể không nghĩ tới thời huy hoàng của gia đình Goldman ở Baltimore: Ngày nào cũng có hẳn một đoàn người trong căn nhà tại Oak Park, một đội quân chỉ có nhiệm vụ giữ gìn cho ngôi nhà sạch sẽ tinh tươm: Cô Maria, người giúp việc toàn thời gian đã ở Baltimore từ khi chúng tôi còn bé tí, ông Skunk làm vườn, những người bảo trì bể bơi, người chăm cây (chuyên chăm những cây quá cao so với ông Skunk), người bảo trì mái ngói, một phụ nữ Philippine hiền lành và những người bạn của bà ấy đến vào mỗi dịp lễ Tạ ơn hoặc khi có tiệc lớn để phục vụ.
Trong số những người giúp việc sống trong bóng tối đằng sau hậu trường, những người khiến lâu đài Baltimore sáng bừng, cô Maria là người tôi yêu quý hơn cả. Cô luôn vô cùng tốt bụng, từng tặng tôi cả một hộp sô cô la nhân sinh nhật. Tôi gọi cô là ảo thuật gia. Mỗi khi tôi đến, cô lại biến những bộ quần áo bẩn trong phòng tôi thành những bộ quần áo sạch sẽ được là lượt phẳng phiu và gấp gọn gàng trên giường. Tôi phục lăn sự nhanh nhẹn của cô. Ở Montclair, mẹ tôi là người đảm nhiệm việc giặt giũ và là quần áo. Mẹ chỉ làm việc này vào thứ Bảy và Chủ nhật (khi không đi làm), có nghĩa là tôi phải chờ cả tuần thì đống quần áo bẩn của tôi mới được giặt sạch. Vì thế tôi phải lựa chọn trang phục thật tỉ mỉ tùy theo sự kiện trong tuần, để không bị rơi vào cảnh không thể tìm thấy chiếc áo phông mình thích vào ngày mà tôi muốn lấy le với các bạn gái.
⁎
Florida
Mùa xuân năm 2011
Hôm sau cái ngày chúng tôi ăn tối với bà nội, khi đi chạy về, tôi bắt gặp bác Saul đang lúi húi hút bụi.
Hôm trước, trên xe trở về nhà, bác chỉ làm một việc là lật giở lại những kỉ niệm thời tuổi trẻ. Khi chúng tôi gần về đến nhà thì bác ngừng ngang.
Tôi nói:
- Hôm qua bác chưa kể hết chuyện của bác và ông nội.
- Cũng không có gì đâu. Dù sao thì đã là quá khứ.
Bác tắt máy hút bụi, cuốn dây điện và cất vào tủ, như thể tất cả những việc đó chẳng có chút quan trọng nào. Cuối cùng, bác quay về phía tôi và nói những lời đáng kinh ngạc:
- Cháu biết không, Marcus, ông bà vẫn luôn quý bố cháu hơn bác.
- Sao ạ? Bác nói gì thế? Ông bà nội lúc nào cũng vô cùng tự hào về bác.
- Tự hào, có thể. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ quý bác hơn.
- Tại sao bác nghĩ thế?
- Bởi đó là sự thật. Bố cháu và bác từng rất thân thiết khi còn học đại học. Quan hệ trở nên phức tạp hơn sau khi ông nội không cho bác học y.
- Bác từng muốn học y?
- Ừ. Nhưng ông không muốn. Ông nói rằng nó không phục vụ cho công ty gia đình. Ngược lại, bố cháu muốn trở thành kĩ sư, điều này phù hợp với kế hoạch của ông nội. Ông nội chỉ cho bác học ở một trường đại học hạng hai, học phí rẻ bèo, còn đầu tư tất cả cho bố cháu đi học tại một trường đại học danh tiếng. Bố cháu được học ở trường đại học hàng đầu. Thế rồi ông nội đưa bố cháu lên làm giám đốc công ty.
Còn bác, mặc dù là con trưởng, chỉ là phụ. Tất cả những gì bác có thể làm sau đó chỉ là cố gắng khiến ông bà phải sửng sốt để quên đi việc bác luôn bị xem nhẹ hơn bố cháu.
- Nhưng chuyện gì đã xảy ra?
Bác nhún vai, cầm giẻ lau, nước rửa và đi lau cửa kính nhà bếp.
Cảm nhận được dường như bác Saul không muốn nói nhiều hơn, tôi thử nói chuyện với bà nội. Phiên bản câu chuyện của bà hơi khác một chút với lời kể của bác.
- Ông nội cháu muốn Saul và bố cháu cùng điều hành công ty. Ông ấy nghĩ rằng bố cháu biết xử lí những vấn đề kĩ thuật, trong khi bác cháu có tinh thần thủ lĩnh. Nhưng đó là trước khi xảy ra trận cãi vã giữa ông cháu và bác Saul.
- Bác Saul nói với cháu là bác ấy muốn học y, nhưng ông phản đối.
- Ông cháu cho rằng học y là lãng phí thời gian và tiền bạc.
Bà nội muốn ra ban công hút thuốc. Chúng tôi ngồi trên hai chiếc ghế nhựa. Tôi nhìn bà kẹp điếu thuốc giữa hai ngón tay, rồi bà đưa lên miệng, châm lửa rít một hơi chậm rãi trước khi tiếp tục câu chuyện.
- Cháu biết không Markie, Goldman&Cie từng là đứa con cưng của ông nội cháu. Ông ấy đã rất vất vả để xây dựng nó và bởi thế ông ấy có những kế hoạch cụ thể cho tương lai của công ty. Ông nội cháu là một người đàn ông rất cầu tiến nhưng đôi khi khá cứng nhắc trong một số vấn đề…
Vào cuối những năm 1960, khi bác Saul muốn trở thành bác sĩ, bác gặp phải sự phản đối của bố đẻ.
- Từng ấy năm học hành để làm gì? Chỗ của con là ở công ty, đưa nó vượt qua những thử thách mới. Con phải học chiến lược kinh doanh, thương mại, tài chính. Những thứ đó. Còn bác sĩ ư, giời ạ, một ý tưởng hết sức phi lí.
Bác Saul không còn lựa chọn nào khác, đành nghe lời ông nội ghi danh học quản lí ở một trường đại học nhỏ tại Maryland. Tất cả thay đổi khi bác Saul biết bố mẹ gửi em mình đến Đại học Stanford. Bác coi đấy là sự thiên vị và cảm thấy tổn thương sâu sắc. Trong những cuộc họp gia đình, tất nhiên bố tôi được tán dương nhiều hơn vì là một sinh viên kiêu hãnh trong một trường đại học danh giá, trong khi bác tôi chỉ là chàng sinh viên trường đại học hạng hai. Bác Saul muốn chứng tỏ năng lực, đã tạo được mối quan hệ rất tốt với giáo sư, người giúp ông chuẩn bị kế hoạch phát triển chi tiết cho Goldman&Cie. Một ngày, bác Saul về nhà với bản kế hoạch đầy tham vọng, định trình bày cụ thể với bố:
- Con có những ý tưởng để phát triển công ty hơn nữa. - Bác Saul trình bày trước ánh nhìn nghi hoặc của ông nội.
- Tại sao lại phát triển hơn nữa mà không phải củng cố nó? Thế hệ các con không phải biết đến chiến tranh nên cứ tưởng cái gì cũng có sẵn.
- Giáo sư Hendricks nói rằng…
- Giáo sư Hendricks là ai?
- Là giáo sư dạy con môn quản lí ở trường. Thầy ấy nói rằng ta chỉ có thể nhìn nhận doanh nghiệp của chúng ta theo hai cách: đó là đi ăn hoặc bị ăn.
- Vậy à, giáo sư của con sai rồi. Khi muốn mở rộng bằng mọi giá là khi chúng ta tan rã.
- Nhưng nếu quá thận trọng, chúng ta sẽ không phát triển được và bị những doanh nghiệp lớn hơn đè bẹp.
- Thầy của con đã thành lập công ty nào chưa?
- Con nghĩ là chưa. - Bác Saul cúi đầu trả lời.
- Nhưng bố thì có. Và doanh nghiệp của bố hoạt động rất ổn. Giáo sư của con có biết gì về thiết bị y tế không?
- Không, nhưng…
- Trường đại học là thế đấy, rặt một mớ lí thuyết. Một ông giáo sư chưa từng thành lập công ty và cũng không biết về thiết bị y tế lại muốn dạy bố cách điều hành Goldman&Cie sao?
- Không, không phải thế. - Bác Saul vẫn ôn tồn. - Chúng con chỉ có một vài ý tưởng thôi.
- Ý tưởng à? Kiểu ý tưởng như thế nào?
- Là bán các thiết bị của chúng ta ra ngoài New Jersey.
- Chúng ta đã bán tới những nơi xa nhất có thể rồi.
- Nhưng chúng ta có khách không?
- Không hẳn là không có. Từ lâu chúng ta đã nói tới những cơ hội tiềm năng ở bờ Tây.
- Đúng thế, bố nói về điều này từ khi bọn con còn bé tí, nhưng chưa có gì thay đổi cả.
- Thành Rome không phải được xây nên trong một ngày, Saul ạ.
- Giáo sư Hendricks cho rằng cách duy nhất để mở rộng là thành lập chi nhánh ở các bang khác. Mỗi chi nhánh với một kho hàng tại chỗ sẽ giúp thắt chặt mối quan hệ tin tưởng với khách hàng và đáp ứng nhanh chóng nhu cầu của họ.
Ông nội bĩu môi.
- Vậy con lấy tiền ở đâu ra để mở các chi nhánh?
- Phải gọi vốn đầu tư. Chúng ta sẽ mở một văn phòng ở New York với ai đó để…
- Xùy, mở văn phòng ở New York! Ở đó có cái quái gì? Secaucus không đủ lớn với con sao?
- Không phải vậy, nhưng…
- Thôi đủ rồi Saul. Bố không muốn nghe bất cứ lời nào về những điều ngu ngốc này nữa. Dù sao bố cũng là giám đốc công ty, phải không?
Hai năm tiếp theo trôi qua, bác Saul không còn bàn đến các ý tưởng phát triển Goldman&Cie với ông nội nữa. Nhưng bác nói về luật dân sự. Giáo sư Hendricks theo cánh tả, đấu tranh cho nhân quyền. Bác Saul tham dự một vài hoạt động của thầy mình. Cùng thời gian ấy, bác quen với con gái của giáo sư, tên là Anita Hendricks. Từ ngày đó, mỗi khi trở về Secaucus, bác thường bàn về những “lí do đấu tranh”, những “hành động phải làm”. Bác đi khắp đất nước, tham gia các nhóm biểu tình cùng giáo sư Hendricks và Anita. Mối quan tâm mới mẻ này của bác khiến ông nội vô cùng tức giận. Nó châm ngòi cho cuộc cãi vã dẫn tới mười hai năm xa cách.
Điều đó xảy ra vào một đêm tháng Tư năm 1973, đúng kì nghỉ mùa xuân, khi bác Saul trở về nhà ông bà nội ở Secaucus. Lúc đó đã gần nửa đêm, ông nội đi đi lại lại trong phòng khách chờ bác Saul về. Ông liên tục cầm lên đặt xuống tờ tạp chí Time trên bàn.
Bà nội đã về phòng ngủ. Mặc cho nhiều lần bà giục ông lên ngủ nhưng ông không nghe. Ông muốn nghe giải thích từ con trai. Bà đành đi ngủ trước, cho đến khi tiếng cãi vã của họ làm bà tỉnh giấc. Bà nghe giọng nói của ông nội vọng lên:
- Saul, Saul, trời ạ! Con có ý thức được mình đang làm gì không?
- Không như bố nghĩ đâu ạ.
- Bố chỉ tin những gì mình nhìn thấy, và bố thấy con ở giữa một đám những kẻ ngu ngốc.
- Những kẻ ngu ngốc? Vậy bố, bố có ý thức được những gì bố không làm vì không chịu đấu tranh không?
Nguồn cơn cơn thịnh nộ của ông là bức ảnh bìa tạp chí Time: ảnh chụp cuộc biểu tình nổ ra ở Washington tuần trước. Trên ảnh là bác Saul, bác Anita và bố bác Anita ở hàng đầu, nắm tay giơ cao. Ông nội lo rằng tất cả các hoạt động này sẽ dẫn đến kết cục tồi tệ.
- Nhìn xem Saul, hãy nhìn con xem! - Ông hét và ném tờ tạp chí vào mặt con trai. - Con biết bố thấy gì ở bức ảnh này không? Những phiền phức! Một núi những phiền phức! Thực sự con muốn gì? Muốn FBI ở sau lưng con, còn công ty này nữa, con có nghĩ đến nó không? Con biết FBI sẽ làm gì nếu họ cho rằng con là phần tử nguy hiểm không? Họ sẽ phá hủy cuộc đời của con và của chúng ta. Đó có phải là điều con muốn không?
- Bố không nghĩ là bố lo lắng hơi thái quá à? Chúng con biểu tình cho một thế giới công bằng hơn, con không thấy điều đó có gì là xấu cả.
- Những cuộc biểu tình của các anh chẳng có ý nghĩa gì hết, Saul ạ! Thôi nào, hãy mở mắt ra một chút! Tất cả những điều này sẽ chẳng có kết cục gì hay ho. Con sẽ tự đưa mình vào chỗ chết!
- Ai giết mà chết ạ? Cảnh sát ư? Hay chính phủ? Hoan hô, đúng là nhà nước pháp quyền!
- Saul, từ khi con quen giáo sư Hendricks, và nhất là với con gái ông ta, con bị những câu chuyện về nhân quyền ám ảnh nặng hơn…
- Cô ấy có tên. Tên cô ấy là Anita.
- Anita hay gì thì bố cũng không muốn con qua lại với nó nữa.
- Thôi đi bố, tại sao lại thế?
- Bởi nó ảnh hưởng xấu tới con. Từ khi con qua lại với nó, con toàn tự đưa mình vào những tình huống không tưởng! Con liên tục vi vu từ bờ này tới bờ kia để biểu tình. Thật ngu ngốc nếu con thi trượt bởi vì con dành hết thời gian để chuẩn bị tờ rơi và biểu ngữ thay vì tập trung học hành. Hãy lo lắng cho tương lai của mình! Tương lai của con là ở đây, với công ty.
- Tương lai của con là với cô ấy.
- Đừng nói những điều ngu ngốc ấy. Bố con bé có lẽ đã tẩy não con rồi! Làm sao có thể giải thích việc con đột nhiên trở thành người bảo vệ nhân quyền? Chuyện gì đã xảy ra?
- Bố cô ấy chẳng liên quan gì cả!
Bà nội nghe giọng nói mỗi lúc một to, nhưng bà không dám xuống. Bà nghĩ một cuộc trao đổi thẳng thắn có thể cũng tốt cho cả hai. Nhưng cuộc tranh luận của họ càng lúc càng gay gắt.
- Con không hiểu tại sao bố không tin tưởng con, bố ạ. Tại sao bố lúc nào cũng phải kiểm soát mọi thứ nhỉ?
- Saul, con điên rồi! Con không hiểu là bố chỉ đang lo lắng cho con thôi sao?
- Lo lắng? Thật sao? Bố lo gì nào? Về việc kế thừa công việc của bố ở nhà máy à?
- Bố lo việc con tham dự vào mấy chuyện về quyền con người, rồi một ngày nào đó, nó sẽ khiến con biến mất!
- Biến mất à? Vậy thì đó chính xác sẽ là những gì con làm! Con chán phải nghe những câu chuyện vớ vẩn của bố rồi! Bố muốn chỉ đạo tất cả! Nắm quyền tất cả!
- Saul, đừng có nói với bố bằng cái giọng ấy!
- Dù sao đi nữa, tất cả những gì bố quan tâm là Nathan. Bố chỉ coi trọng chú ấy.
- Ít nhất Nathan không có những ý nghĩ điên rồ có thể khiến chúng ta tiêu tan!
- Điên rồ? Con chỉ muốn giúp công ty, nhưng bố không muốn nghe con! Bố sẽ mãi chỉ là một người bán máy hút bụi thôi.
- Con nói cái gì?
- Bố nghe rõ rồi đấy! Con không muốn liên quan đến công ty vớ vẩn của bố nữa! Tốt hơn hết là con nên tránh xa bố! Con bỏ cuộc!
- Saul, con đi quá giới hạn rồi đấy! Bố nói trước: Nếu bước qua cánh cửa kia, con không cần quay lại nữa!
- Bố đừng lo, con sẽ đi và sẽ không bao giờ đặt chân về mảnh đất New Jersey tồi tệ này nữa!
Bà nội vội vàng chạy ra khỏi phòng và vội vã xuống cầu thang, nhưng đã quá muộn: Bác Saul đã sập mạnh cánh cửa và lên xe ô tô. Bà chạy chân trần ra khỏi nhà, bà xin con trai đừng đi, nhưng bác Saul vẫn nổ máy. Bà chạy theo sau xe được vài mét trước khi hiểu rằng bác sẽ không dừng lại. Bác đã quyết định ra đi.
Bác Saul đã giữ đúng lời hứa. Khi ông nội còn sống, bác chưa từng trở lại New Jersey. Bác chỉ đặt chân trở về vào ngày ông qua đời tháng Năm năm 2001. Ngoài ban công, phía sau lưng bà nội là những đàn hải âu bay lượn trên biển. Bà nội vừa hút xong một điếu thuốc, đang tiếp tục chuyển sang điếu thứ hai, đồng thời kể cho tôi ngày bà gọi điện cho bác Saul để thông báo về sự ra đi của ông nội, phản ứng đầu tiên của bác không phải là chạy đến Florida mà vội vã trở về mảnh đất gia đình ở New Jersey, nơi bác Saul tự cấm cửa mình suốt bấy nhiêu năm.
