Tuy khó tin nhưng là sự thực: đứng trước mặt Kôletnisuc một cái gậy tre sau lưng, đó là Piôt Vaxiliêvich Batsây, chính anh chàng Batsây người đã cùng với Kôletnisuc sống những ngày thú vị trước chiến tranh, mà ông đã tiễn chân ra mặt trận, và rõ ràng, cứ nhìn theo bề ngoài, bây giờ đã lộ ra là một tên đào ngũ, một thằng phản bội. Cái áo màu xanh nước biển ấy, cái quần màu kem ấy, chiếc nhẫn cưới ấy, cái gậy tre ấy, theo như Kôletnisuc thấy, vừa có vẻ thung dung đồng thời lại hơi lúng túng, đúng là dáng điệu của một tên phản bội, một thằng vô lại... Với ai thì còn có thể không tin có một sự đê tiện như vậy được, chứ với con người kia! Thật thế gian sao lắm thằng đểu giả!

Thực tế, mấy hôm nay, Kôletnisuc gặp phải bao nhiêu vố, bao nhiêu điều đểu giả nên không còn gì có thể làm ông ngạc nhiên được nữa. Iônen Mirêa, con nhặng xanh của nhà băng, Môtsiônưkhơ, tấm hối phiếu giả, những giẻ rách và gạch thay cho vải dệt kim Leningrat, và để hoàn chỉnh tất cả là Batsây, hồng quân đào ngũ... Phải! Phải! Chung quanh ông, hình như không khi đã bị đầu độc bởi sự phản bội, ăn cắp, ăn trộm: không khí tối tăm và vẩn đục của chủ nghĩa tư bản. Kôletnisuc sắp sửa lẳng lặng rời khỏi quầy hàng, lại gần Piôt Vaxiliêvich, nhìn từ chân đến đầu một cách khinh bỉ rồi nói vào mặt: “Thế nào, đồ dơ bẩn, chào anh! Thử kể nghe, anh đã bán tổ quốc như thế nào?“ Nhưng ông kịp kìm mình lại. Ông nhớ lại mình là ai và đang giữ vai trò gì.

Còn Piôt Vaxiliêvich, đứng yên trước mặt người bạn cũ, cũng đang cố kìm mình để khỏi tát vào mặt bạn. Họ nhìn nhau với những nụ cười giả dối, cố giấu nỗi căm hờn đang sôi sục trong lòng.

— Lạy Chúa, tôi đang nhìn thấy gì thế này? — Kôletnisuc lào thào thật dịu ngọt, nheo mắt lại như lấy làm thú vị và phát ra những tiếng “Chúa” và “tôi đang nhìn thấy gì?” bằng những âm thanh hết sức cầu kỳ của giọng nói miền biển. — Vậy ra đây là ông Batsây!

— Ông Kôletnisuc! — cũng với một ý thức như vậy, Piôt Vaxiliêvich vừa thốt lên vừa liếm đôi môi khô và buộc lòng phải làm cho cái nhìn giận dữ trở nên thật hiền lành.

— Tôi đi qua phố Ribat và tôi thấy gì? “Cửa hàng đồ cũ” Jorjơ “J. N. Kôletnisuc, chủ nhân”. Tôi nghĩ, lẽ nào đây là Jôra Kôletnisuc của chúng ta? Hẵng vào một tí. Thế mà đúng là anh!

— Anh xem, chính là tôi!

— Này, tôi rất, rất hài lòng được gặp anh.

— Tôi cũng vậy!

Cả hai người ngập ngừng hồi lâu, rồi cùng một lúc, chìa tay cho nhau.

— Xin chào, ông bạn!

— Xin chào!

Họ bắt tay nhau rất lâu, trong lòng ghê tởm và cả hai cùng cất tiếng cười, không vui, lúng túng, tránh không nhìn nhau.

— Thế nào, khoẻ không, ông bạn? — Piôt Vaxiliêvich nói — Hiện nay anh làm gì? .

— Cũng khá, cảm ơn. Như anh thấy đấy, tôi bán nhì nhằng.

— Sao? — Batsây nói, không hiểu.

— Tôi buôn bán — Kôletnisuc nói lại, vẻ khiêm tốn, cái danh từ không hoàn toàn Nga đó, danh từ này ở Trannixtri, có một ý nghĩa bao gồm nhiều mặt buôn bán hết sức linh tinh, kể cả việc bán những cái quần cũ ở ngoài chợ nữa.

— À! Tốt, tốt — Batsây hấp tấp nói, sợ Kôletnisuc cho là mình không biết cả một động từ phổ thông đến như vậy.

— Còn anh, anh buôn gì?

— Cũng thế, tôi “buôn bán“ — Piôt Vaxiliêvich nhún vai.

— Ở Ôđetxa à?

— Không, tôi chỉ mới tới đây mấy hôm nay... Plôexti — Batsây nói, bản thân cũng ngạc nhiên không biết từ đâu cái chữ Plôexti lại đến với mình. Nhưng thành phố Plôexti đã xuất hiện đúng lúc. Việc ngẫu nhiên đề cập tới nó đã dẫn Piôt Vaxiliêvich tới gần với cái nhiệm vụ mà ông phải hoàn thành và cũng vì nó ông phải đến thăm tên bất lương Kôletnisuc này.

— À, Plôexti! — Kôletnisuc reo lên — Tôi hiểu anh rồi. Dầu hỏa! Anh buôn bán trong ngành dầu hỏa!

— Một phần — Batsây nói lơ lửng — Tôi làm như kiểu đại diện cho cố vấn pháp luật của một công ty hỗn hợp dầu hỏa Bumani — Hoa-kỳ, họ phái tôi đến Ôđetxa với những nhiệm vụ rất thú vị.

Piôt Vaxiliêvich có nghe nói, mặc dù giữa Bumani và Hoa-kỳ đang ở trong tình trạng chiến tranh, ở Plôexti vẫn có những hãng buôn dầu hỏa phát đạt, và để cho điều mình tưởng tượng ra thêm phần xác thực, ông đã bịa ra, ngay tại chỗ, một kiểu công ty hỗn hợp dầu hỏa Bumani — Hoa-kỳ giống như thật và đứng đắn. Ông chưa biết chính xác sẽ ra thế nào, nhưng với bản năng của một nhân viên tình báo, ông chắc sẽ có điều bổ ích, nên cứ ra sức nói dối, thật là cả một nghệ thuật, về những món lợi kếch xù của công ty hỗn hợp của ông ở Ôđetxa, và ông ám chỉ tới những tài liệu rất chắc chắn cho rằng vùng Ôđetxa này có rất nhiều nguồn dầu hỏa tốt vào loại nhất, ông nói dối một cách hết sức phấn hứng.

— Anh nói gì lạ thế! — Kôletnisuc kêu to lên.

— Như anh đã nghe đẩy!

— Thế thì ghê thật!

— Nhưng tôi van anh, tôi đã nói anh nghe điều đó với tư cách là bạn. Đừng nói với ai hết.

— Anh nghĩ tôi là người thế nào? Người của dầu hỏa Ođetxa ư! Chà ghê thật! Mắt chính quyền xô-viết để đâu?

— Ô chính quyền xô-viết! — Batsây nói vẻ khinh bỉ và tự mình khinh cả mình, ông phẩy bàn tay. — Bọn bônsêvich hiểu gì kia chứ? Nước Mỹ, thì khác.

— Nước Mỹ, phải! — Kôletnisuc thở dài — Và nước Đức... cũng.

— Cái gì “cũng”?

— Cũng là một cường quốc — Kôletniuc thốt lên — Anh không thấy sao?

— Nhưng có ai tranh cãi đâu?

— Thì đúng như tôi nói với anh.

Cả hai im lặng một lúc, cảm thấy buồn nôn như khi bị uống no nước bẩn.

— Vậy anh bảo là anh làm dầu hỏa? — cuối cùng Kôletnisuc nói, nén căm thù, nhìn Batsây.

— Loại dầu hỏa này rất giàu ôc-tan — Batsây xác nhận — Có đầy đủ lý do để nói như vậy. Chính vì cái đó mà tôi tới đây. Phải tìm hiểu tình hình và kiểm tra lại. Có những chứng cớ cho biết đến tận chiến tranh thế giới lần thứ nhất, nhiều người kỳ dị đã tổ chức cả những cuộc thăm dò đặc biệt trong khu vực Ôđetxa. Theo ý tôi, African Africanôvich có làm gì trong đó. Anh còn nhớ African của chúng ta không?

Mặt Kôletnisuc rạng rỡ lên như mỗi lần họ trao đi ký ức với nhau. African của chúng ta! Tất nhiên ông còn nhớ! Làm thế nào quên được nhà sử học, và người giáo sư kỳ dị ấy, một người không hề có mảy may ác ý, hiền lành nhất, thông minh nhất, một người hăng say với chuyên môn của mình, và cứ mỗi mùa hạ lại tổ chức những cuộc khai quật khảo cổ dưới Ôđetxa, trong các ngôi cổ mộ xi-tờ và tại các trại của người tiền sử!

— Chắc ông cụ đã ăn đất từ lâu rồi! — Piôt Vaxiliêvich nói lơ lửng.

— Anh phải biết là ông cụ vẫn sống nhé.

— Anh nói gì lạ thế? Ông cụ bao nhiêu tuổi rồi.

— Bảy mươi nhăm. Một cụ già còn khỏe mạnh — Mắt Kôletnisuc trở nên nồng nàn.

Ông lấy làm thích thú khi nói tới African Africanôvich. Vì cụ là một nhân vật tiếng tăm ở Ôđetxa, cũng như đài kỷ niệm công tước Risơliơ hay cung điện Vôrônxôp vậy. Trong khoảnh khắc, Kôletnisuc nhớ lại trường trung học, thời niên thiếu, các bạn hữu. Một tia sáng vàng rực xuyên qua tâm hồn đang hoang mang của ông, và làm cho nó ấm hẳn lên. Trong khoảnh khắc, ông quên hết những điều bất hạnh, sự khủng khiếp của tình thế, nỗi buồn phải xa cách Raitxa Lvôpna, tờ hối phiếu giả... Nhưng liền ngay đó, mặt ông lại sa sầm xuống.

— African của chúng ta đã gặp điều không may — Ông thở dài nói.

— Có việc gì thế?

— Cụ không chịu được bọn chiếm đóng. Cụ không chịu dạy ở trường Đại học theo chương trình của chúng. Còn chúng, anh thử tưởng tượng xem, chúng đã xua đuổi cụ như một con chó! Và anh có biết hiện giờ cụ làm gì không? Anh sẽ không tin được đâu. Cụ gác cổng ở viện Bảo tàng. Một người gác cổng bình thường với mười lăm mác mỗi tháng. Anh nghĩ thế nào?

Kôletnisuc đã chua xót nói lên những lời đó, nhưng ông chợt tỉnh lại, biết mình đã quá lộ liễu không đóng đúng vai trò của mình. — Nhưng... — ông vội vàng nói thêm, giọng rất vững vàng và vuốt bộ ria mép rậm — nhưng tôi không bào chữa cho ông cụ đâu, cụ African của chúng ta, vì cụ đã tỏ ra hết sức thiếu trung thực... Hừ... phải... hết sức thiếu trung thực — Kôletnisuc nghiêm khc, nhưng đồng thời cũng khúm núm, nhìn Piôt Vaxiliêvich có vẻ như lại bị uống no nước bẩn. Bỗng mắt ông đờ ra, mờ đi, trên mặt nổi lên những chấm đỏ và hai tay bíu vào quầy hàng như người sắp ngã.

Có tiếng kẹt cửa, một nhân vật đội mũ nan, cắp cặp, đã bước nhanh vào cửa hàng, kéo riêng Kôletnisuc ra và hai người nói chuyện với nhau bằng tiếng Rumani.