Kôletnisuc không động đậy.

Ông mải đọc quá nên không nhìn thấy có người vào cửa hàng. Trên khuôn mặt nóng đỏ bừng bừng, mồ hôi chảy ròng ròng nhỏ cả xuống quyển sách để mở. Piôt Vaxiliêvich nhận thấy đó là một tập Bách khoa toàn thư của nhà xuất bản Prôxvêsêniê: Kôletnisuc đọc một quyển tự điển bách khoa. Da trán ông thu lại thành những nếp nhăn đau xót và từ từ động đậy ở bên phải bên trái, thỉnh thoảng thu lại trên chỗ chân mũi, dày trình trịch.

“Thằng đốn mạt lại đọc cả tự điển bách khoa!” Batsây nghĩ thầm, nhìn Kôletnisuc như một loại sâu bọ kỳ quái. “Đồ cặn bã! Đồ con buôn! Đồ hề! Nom cái mõm kia!“

Bộ dạng của Kôletnisuc làm ông phát tởm thật sự. Nhất là bộ ria càng có vẻ đáng ghét. Nét mặt Kôletnisuc có vẻ đần độn, ngu si, an phận: nét mặt điển hình của một tên con buôn, sau bữa ăn chiều, còn mải mê đọc cuốn Cuộc đời các Thánh.

Tuy nhiên, nếu Batsây ít nhiều có óc quan sát và không quá giận dữ, chắc ông đã phải nhìn thấy là nét mặt của Kôletnisuc không đần độn một tí nào, mà cũng không ngu si và càng không an phận. Đó là nét mặt của một người rất rủi ro, bị lường gạt, đang cơn khốn quẫn vô cùng, nó đỏ không phải vì trời nóng mà là vì tinh thần căng thẳng, vì muốn cố gắng thoát khỏi một cái thòng lọng vô hình và phải nhờ đến một quyển tự điển bách khoa như một biện pháp cuối cùng để giải nguy. Có lúc Kôletnisuc rên khe khẽ, xót xa như bị đau răng. Thỉnh thoảng, ông nhắm mắt lại, ngước mặt lên, và bập bẹ liến thoắng như cố nhớ lại một bài học cũ đã quên từ lâu.

— Hai hình thức hối phiếu là: thương phiếu hay hối phiếu và kỳ phiếu hay hối phiếu đơn giản. Thương phiếu là một tài liệu mà người xuất hối phiếu hay người phát hối phiếu nhờ một cá nhân khác hay người ký tiếp hối phiếu trả một số tiền nhất định (số tổng cộng của hối phiếu) trong một thời hạn nhất định cho một người nhất định, gọi là người được hưởng hay người chủ hối phiếu hợp pháp...

Ấp úng đọc những chữ lạ lùng đã quên mất ấy xong Kôletnisuc mở mắt ra và nhìn thấy Piôt Vaxiliêvich đang đứng ngay giữa cửa hàng, hai chân dạng ra, cái gáy sau lưng và đang chằm chằm nhìn Kôletnisuc.

Nhưng Kôletnisuc không phải chỉ không nhận ra Batsây mà còn không để ý đến ông tí nào nữa. Kôletnisuc chỉ phác một cử chỉ mang máng như mời khách chọn tất cả những gì khách vừa ý trong các đồ vật bày trên các ngăn tủ. Và qua cái cử chỉ nhớn nhác, chán chường đó, người ta có thể luận ra là việc buôn bán của nhà hàng không chạy lắm. Lướt đôi mắt đục ngầu và không nhìn thấy gì hết về phía Batsây, Kôletnisuc thở dài nặng nề rồi ngẩng mặt lên, lại ấp úng:

— Do định nghĩa pháp lý của nó, hối phiếu quy trách nhiệm cho người ký tiếp hối phiếu, trong trường hợp người xuất hối phiếu không trả... — Ông lại thở dài nặng nề rồi hạ thấp đôi mi mắt đó xuống, lặp lại như trong cơn mê sảng, trong một tiếng thở dài đau đớn: Người ký tiếp hối phiếu và người xuất... phải...

Ôi, giá Piôt Vaxiliêvich ít ra có thể nghi ngờ sự thật, nếu ông có thể đọc được những ý nghĩ, nếu ông biết được tâm trạng khổ não của người bạn già Kôletnisuc! Nhưng ông không nghi ngờ gì hết và không biết gì hết! Ông vẫn đứng ngay giữa cửa hàng, giữa vòng vây những cái ấm xa-mô-va méo mó, những cái liễn xúp bằng sứ, những cái máy hát, những chiếc xe đạp, những cái ống nhòm xem hát, những quả cầu màu vàng và cứ cố nhẹ nhàng tìm cách tự trấn tĩnh lại, ông chờ cho đến lúc tất cả những trò đó chấm dứt. Trước mặt Kôletnisuc, suốt thời gian đó, vẫn lởn vởn cái bóng ma của ngày thứ tư, cái ngày khủng khiếp, không tránh được, ngày hết hạn của thời hạn phải thanh toán hối phiếu. Ngày ấy sắp tới. Đã thứ hai rồi. Tựa vào quầy hàng, Kôletnisuc, người đầm đìa mồ hôi, đã một trăm lần, cố tìm hiểu ý nghĩ mục “Hối phiếu — Pháp lý”. Ông đã quá mệt mỏi, quá rã rời nên không thể nhớ và phân tích bình tĩnh hết được những điều tinh vi trong phán lệ về hối phiếu, — trình bày bằng một thứ ngôn ngữ khoa học khô khan, với một tràng danh từ chuyên môn. Ông lướt nhanh mắt qua những cột chữ dày đặc, rối mù, với những chữ: người phát, người hưởng, người mang, người cầm, người xuất trình, người trả, người ký tiếp, hay tiếp khoản. Ông cũng chẳng hiểu nổi đích xác ông là gì nữa: người phát, người cầm, người ký tiếp hay tiếp khoản...

Kôletnisuc như sắp phát điên lên. Ông không nhìn thấy gì hết xung quanh mình. Thêm vào đó, trước mặt ông, từ lâu, lại có một người đứng nhìn thẳng vào mặt ông, đôi mắt ánh lên một ý khinh bỉ lộ liễu, có vẻ tò mò khó chịu. Chắc là một khách hàng. Kôletnisuc, mắt không rời quyển tự điển, đã giơ tay mời khách, nhưng khách cứ đứng lỳ trước quầy hàng. Cuối cùng Kôletnisuc đã tỉnh ra và tinh thần Ngài Prôjêvenxki đã miễn cưỡng sống lại trong ông. Làm ra dáng một người tuổi tác, vô cùng đau khổ và không giấu được nỗi khổ tâm của mình, Kôletnisuc cúi gập người xuống rất duyên đáng trên quầy hàng và bắt chước giọng nói của Ngài Prôjêvenxki:

— Thưa ông, ông cần gì ạ?

Và ngay trong giây phút đó, ông nhận ra Piôt Vaxiliêvich.