Trên mặt trần đá thấp dốc nghiêng, thấy có một chữ thập đen, có lẽ do một bác thợ đá ngoan đạo nào đó vẽ bằng ngọn nến cách đây đến tám chục năm chứ không ít. Một lần không khí âm âm và tù hãm như bị ngưng kết vĩnh viễn, một thứ không khí “nghìn xưa” bao quanh Secnôivanenkô. Trong hang, có hai chiếc bàn ghép thô sơ, trên để bản đồ và bút chì, trước bàn có bốn sĩ quan — hai thiếu tá, một đại úy và một chính trị viên tiểu đoàn — ngồi trên thùng gỗ. Viên thiếu tá mặc va-rơ khuyết đỏ đưa mắt liếc Secnôivanenkô một cái nhanh nhưng có vẻ chú ý, rồi vừa ra lệnh cho ông xuất trình giấy tờ vừa cuộn tấm bản đồ trên bàn lại, Tay phải anh ta đeo thõng trong một dải băng màu ngụy trang cắt ở một tấm vải lều ra và đính vào ngực áo bằng kim băng. Viên thiếu tá kia mặc măng-tô khuyết đen và viên đại úy mặc va-rơ khuyết đỏ, cả hai đều ngồi ở bàn phía sau; sau khi chăm chú nhìn người mới đến, họ lại tiếp tục nghiên cứu tấm bản đồ trải trên bàn. Nhưng người chính trị viên tiểu đoàn ngồi ở bàn phía trước không ngừng quan sát con người đến quấy rầy họ.

Secnôivanenkô khoan thai cởi áo ba-đờ-xuy, rút ví ở túi trong, và tìm đưa cho viên thiếu tá một tờ giấy gập tư. Viên thiếu tá chỉ dùng tay trải, đặt tờ giấy xuống bàn đánh đẹt một cái, giở ra, vuốt thẳng, rồi đọc một lần, hai lần, sau đó đưa cặp mắt xanh lồi mỏi mệt nhìn nhanh Secnôivanenkô nhưng có vẻ chú ý. Viên thiếu tá hỏi:

— Đồng chí Secnôivanenkô? Chính đồng chí à?

— Chính tôi.

Một nụ cười kín đáo đượm cả vẻ tò mò nữa thoáng hiện trên bộ mặt gày tọp của viên thiếu tá, với đôi má xanh vừa cạo và bộ ria thẫm hoa râm. Nhưng liền đó, mặt trở lại vẻ lạnh lùng ban đầu, anh nói:

— Tôi cũng đã được báo tin. Đồng chí chịu khó chờ một phút. Ximônôp, — anh hơi nghiêng người sang cạnh bàn đối diện — Cho mình liên lạc với thủ trưởng.

Điện thoại viên trẻ măng đội mũ nồi thủy binh, ngoài mặc áo choàng bông, trong mặc áo lót kẻ sọc, ngồi xổm dựa vào tường đá vôi, trên tường lủng lẳng các loại máy điện thoại để trong bao da; anh quay nhanh máy và bắt đầu thì thào vào ống nói:

— A-lô! A-lô! “Cun cút!” “Cun cút” đâu! Nghe rõ không? “Dim” đây. Tôi hỏi “Rùa”... Cám ơn. A-lô. Ai nghe đấy? “Rùa” đấy à? “Dím“ đây. Cho chúng tôi ông chú nhất.

Điện thoại viên áp ống nghe vào tai viên thiếu tá và nói to:

— Báo cáo đồng chí thiếu tá, lệnh đã chấp hành.

Viên thiếu tá kẹp ống nghe giữa vai và má, dùng bàn tay lành đặt nó lại đúng chỗ rồi nói:

— Chỉ huy phó báo cáo. Đồng chí đã ra lệnh báo cáo với đồng chí khi có người đến... — Thiếu tá ngập ngừng một chút để tìm một từ thích hợp... — khi có người có tính cách đặc biệt đến... ông ấy hiện có mặt ở chỗ tôi... vâng, ngay cạnh tôi... Tôi đã kiểm tra. Số mười bảy, không, tám, phẩy, mười bốn, — anh vừa nói vừa liếc xuống mảnh giấy nhỏ — Đúng. Xin đồng chí cho chỉ thị... Rõ. Tôi truyền đạt ngay tức khắc.

Thiếu tá vẫy Secnôivanenkô bằng bàn tay lành và đưa mắt ra hiệu cho ông cầm ống nghe.

— Đồng chí cầm lấy, ở trên nói chuyện với đồng chí ngay bây giờ.

Không hiểu ai sắp nói với mình, Secnôivanenkô cầm ống nghe, vừa ngạc nhiên vừa hài lòng về trật tự quân sự nghiêm túc chi phối mọi cái ở đây mặc dù đang giữa lúc gay go. Ông thổi vào ống và nói:

— Tôi nghe đây.

— Chào đồng chí — giọng nói ống nghe thấy là một giọng không to mà khoan thai, với những nốt trầm ù ù, quen thuộc của các vị tướng, của một người có tuổi và tự tin.

— Tôi nói chuyện với ai đây? Secnôivanenkô nói.

— Với ông chú nhất, — ông nghe tiếng đáp.

— Xin kính chào đồng chí — Secnôivanenkô nói.

— Đợi nhé, ở đây có một người anh em muốn nói chuyện với đồng chí đấy — Trong tiếng nói xa xăm ấy, hiện lên giọng vui vẻ, âu yếm như của một người cha.

— Chào Gayrin Xêmiônôvich, một lần nữa chào anh! Công việc đến đâu rồi? Xuống cả rồi chứ?

— Không, chúng tôi còn ở trên.

— Vậy mau lên thôi. Xin anh lưu ý đến vấn đề thời gian còn lại hết sức eo hẹp. Anh có hiểu thế nghĩa là gì không?

— Tôi hiểu.

— Một lần nữa chúc anh mọi sự thắng lợi.

— Mọi sự tuyệt mỹ như người ta thường nói.

— Đúng thế đấy. Tuyệt mỹ. Hãy duy trì một kỷ luật nghiêm túc trong bộ phận của anh. Đó là điều chủ yếu.

— Rõ.

— Vậy xin siết thật chặt tay anh. Tuyệt mỹ nhé. Tôi ôm hôn anh và tất cả những con dím của anh. — Đồng chí bí thư cười. — Không loại trừ khả năng các anh sẽ gặp nhiều khó khăn hơn là chúng tôi dự đoán đấy nhé.

— Chúng tôi sẵn sàng, — Secnôivanenkô nói — Chúc đồng chí lên đường mạnh giỏi. Mong sớm gặp nhau.

— Tôi không hứa với anh là sẽ sớm đâu.

Secnôivanenkô còn đứng lặng im một lúc, ông nghe bên tai. Ông vẫn lắng tai, nhưng không nghe thấy gì nữa.

Cho đến lúc ấy, Secnôivanenkô vẫn khá tự tin, nhưng sau cuộc nói chuyện điện thoại với đồng chí bí thư thứ nhất, ông cảm thấy bừng bừng một nguồn nghị lực, có thể nói là nguồn vui nữa nếu chữ vui không chối tai trong những ngày nặng nề này. Ông hiểu rằng mối liên hệ trực tiếp và thường xuyên với Đảng không hề bị gián đoạn, nếu không, ông không thể hình dung cuộc sống sẽ ra sao. Trái lại, mối liên hệ ấy lại được tăng cường. Nó bao trùm nhiều viễn cảnh khác. Đảng vô hình, ân cần theo dõi ông từng bước, sẵn sàng giúp đỡ ông, hướng dẫn ông bất kỳ lúc nào.

Đồng chí bí thư đã nói: “Tôi không hứa với anh là sẽ sớm đâu”. Câu nói có vẻ bi quan. Nhưng trí tuệ sắc sảo và linh hoạt của Secnôivanenkô tìm thấy ở đấy điều chủ yếu: nó như một lời hẹn gặp nhau một ngày xa xôi nhưng chắc chắn. Đồng chí bí thư thứ nhất không điện từ khu ủy mà từ bộ tham mưu của đơn vị phòng thủ. Secnôivanenkô kết luận là khu ủy đã rút, tất cả cán bộ lãnh đạo đã đi theo quân đội. Có lẽ họ đang ở cảng hoặc có thể ở trên một tàu quân sự. Một khu ủy bí mật có thể đã được thành lập và bước vào hoạt động ngay từ lúc này, tổ chức trong một khu vực mới, hệt như việc Secnôivanenkô đang làm. Ông tin chắc như vậy. Và biết bao nhiêu đảng ủy nhỏ của khu phố, những nhóm đặc biệt, những người yêu nước lẻ tẻ, những đội du kích, ngay giờ phút này đang sửa soạn rút vào bí mật? Nhiều biết bao nhiêu trong toàn bộ đất đai bị quân thù chiếm đóng! Theo đúng qui tắc nghiêm ngặt của hoạt động bí mật, họ không được phép biết gì về nhau. Họ chỉ còn cách phỏng đoán. Các nhóm đều phân tán. Mỗi nhóm được nối liền bằng một sợi dây mỏng manh và những sợi dây ấy đều qui về một mối, ở đó nguồn nghị lực vô tận của một ý chí duy nhất của Đảng tỏa ra tứ phía như một dòng điện.

Viên thiếu tá cắt đứt dòng suy tưởng của Secnôivanenkô. Anh ta nhìn vội đồng hồ và nói:

— Tôi được lệnh hết sức giúp đỡ đồng chí. Chúng ta không được chậm trễ. Đồng chí thấy đấy, hầu như không còn ai ở sở chỉ huy của tôi nữa. Trong hai giờ rưỡi nữa, ở đây sẽ không còn lại một người lính nào. Chúng tôi là những người cuối cùng. Đồng chí lưu ý cho.

— Vâng, — Secnôivanenkô nói, nhíu lông mày lại — Vâng, vậy thì... vậy thì... thành phố...

Ông thấy rất khó khăn khi phải nói lên những tiếng ấy. Lưỡi ông như ríu lại. Cổ họng ông khô bỏng. Má ông lạnh toát. Từ lâu, Secnôivanenkô đã sẵn sàng chờ đón chuyện đó. Thế mà bây giờ chuyện đó tới, ông lại thấy rất khó làm chủ được trái tim mình. Trái tim ấy đau khổ, nó rỉ máu, nó không đau theo nghĩa bóng mà đau thực sự, y như một cánh tay bị thương vậy. Nó co bóp, bốc cháy, rên rỉ. Secnôivanenkô càng nhíu lông mày hơn.

— Vậy thì...

Giọng nghẹn lại. Nhưng viên thiếu tá nhìn thẳng vào mắt ông và nhắc lại nghiêm trang, bình tĩnh.

— Trong hai giờ hai mươi bảy phút nữa, ở đây sẽ không còn lại một chiến sĩ Hồng quân nào. Chúng ta không được chậm trễ. Đồng chí để vật liệu ở đâu? Ở chân tường phía tây bắc công viên Hatji-Bây phải không? Vậy không cần thiết đánh xe đến tận đây. Mang hành lý bằng tay tốt hơn. Đồng chí làm được chứ? Dù sao tôi cũng giúp đồng chí vài chiến sĩ. Một người sẽ đi cùng đồng chí để họ khỏi chốc chốc lại ngăn chặn đồng chí. Bây giờ là lúc thuận tiện nhất, lúc khởi hành của những đơn vị tiền tiêu chiến đấu và bộ phận chuyên môn còn lại. Các đồng chí sẽ lẫn vào cái khối thủy thủ và bộ đội đi lại.

— Kế hoạch của tôi là như vậy.

— Đúng như điều tôi nói. Còn về tình hình, quang cảnh hiện thời thì như thế này... — Viên thiếu tá lấy khuỷu tay vuốt tấm bản đồ cũ đầy những dấu sặc sỡ — mũi tên, con số, đường gạch, chữ, đường cong nhỏ và tròn — rồi đặt cái địa bàn lấp lánh lên tấm bản đồ, anh xoay tấm bản đồ một cách thành thạo theo hướng Bắc Nam.

— Đồng chí lại đây.

Secnôivanenkô đến bên bàn. Một lần nữa, viên thiếu tá lại nhìn cái thân hình nhỏ bé, và bộ thường phục của ông; mặc dù có đôi bốt và sợi thắt lưng da đeo khẩu súng lục bên ngoài áo ba-đờ-xuy hải ly, chúng vẫn tạo cho ông cái vẻ thái bình quá.

— Xin lỗi... đồng chí đọc được bản đồ chứ?

— Cũng tàm tạm,— Secnôivanenkô nói vội vã và đeo kính vào.