Họ lại tiếp tục đi và cuối cùng ra đến giữa đầm. Đó là phần gay go nguy hiểm nhất của quãng đường, qua đó sẽ dễ dàng hơn. Nước không ngập quá thắt lưng. Vác tất cả đồ lề trên vai, họ đổ bộ lên cái bờ thoai thoải phủ một lớp bùn dày, mỡ màng và nhơm nhớp như xi đánh giày.

Đến đây, họ cảm thấy thoát vòng nguy hiểm. Nhưng họ lầm. Mối nguy hiểm gần họ hơn là họ tưởng. Lính trinh sát địch đã đi vòng phía tây thành phố. Không gặp sức đề kháng nào, chúng tiến thong thả và thận trọng đến gần những trang trại Uxatôvô. Ở đó, bọn Đức và Rumani bố trí lại trên những điểm cao sau công viên Hatji-Bây. Thỉnh thoảng theo thói quen, chúng bắn pháo sáng tứ tung. Một chiếc pháo sáng lóe lên trên chỗ Xviatôxlap và các bạn đồng hành đổ bộ. Dưới ánh sáng hoa quì rất mạnh của nó, Pêchya nhìn thấy mặt đất phẳng lì, xám ngắt, rải rác đây đó những đồng muối bóng loáng. Tất cả cái mặt đất xám và lấp lánh ấy hình như bị rạch thành những ô vuông đen, phết nhựa. Xa xa, một loại cỏ đỏ quạch nhàu nát, nhô lên khỏi bùn: “cỏ trên sao Hỏa”, Pêchya nghĩ bụng.

Ngôi nhà tắm đổ nát và những cột bể bơi cháy rui soi mình đến là thảm hại trong lần nước màu hồng, mặn và quánh như nhựa của đầm nước mặn. Pêchya đoán ra con đường xe điện ở phía xa hơn, nó choán tất cả chiều dài của phong cảnh này với những chữ thập gẫy gục của các cột sắt, những máy biến thế và những trụ bê-tông, cái hàng rào sắt gỉ nhìn thấy qua những khe hở.

Chỉ vừa mới đây thôi, những toa tàu nhỏ bé, xinh xắn của đường sắt chạy điện còn ầm ầm rộn rã ngược xuôi về thành phố. Thế mà bây giờ tất cả đều bị phá hoại tàn nhẫn, một quang cảnh hỗn loạn thê thảm, rầu rĩ đang ngự trị. Bà Matriôna lẩm bẩm, sau một tiếng thở dài não nuột:

— Lạy Chúa tôi, lạy Chúa tôi, cái quân giặc ấy, nó gây ra cơ sự này đây!

Trong lúc chiếc pháo sáng còn đang làm quay cuồng trên bầu trời những vòng tròn ánh sáng và bóng mờ của nó, không một ai nhúc nhích. Xviatôxlap nhìn quanh.

— Hỏng mất, — anh nói, — cái bọn khốn kiếp ấy đã đến đấy rồi.

Chiếc pháo sáng tắt đi, kéo trở về bóng tối bức tranh ảm đạm của đầm nước mặn Hatji-Bây vừa đột nhiên được chiếu sáng bằng cái ánh sáng hóa học, ánh sáng “sao Hỏa“. Họ đứng lặng, im phăng phắc một lúc, Họ chờ cái pháo sáng thứ hai. Nhưng nó không xuất hiện. Bọn chúng không nhìn thấy họ. Thế là họ bắt đầu đi trên bùn khô về phía đường tàu điện và men theo đường sắt về thành phố. Họ không nói một lời nào, hoàn toàn tin cậy ở Xviatôxlap. Anh cầm khẩu súng lục, bước đi quả quyết. Họ đi men một bức tường đá vôi, sau bức tường là những cây to trụi lá. Đó chính là công viên Hatji-Bây.

Trời sáng đến nỗi có thể phân biệt được các loại cây. Có những cây sến cổ thụ hùng vĩ chưa rụng hết đám lá nặng trịch như trổ từ sắt ra và đầy một lớp gỉ, những cây hồ đào, những cây dâu, những cây ngô đồng thân màu sô-cô-la và hồ trăn, với những hoa tự mòng mọng trên lớp vỏ mềm như một làn da, và những viên xôm xốp giống như quả trên cành, và tất nhiên những cây dạ hợp thì như đang trong cơn mê sảng, đung đưa những cành trần trụi như đánh báo hiệu.

Xviatôxlap dừng lại nghe ngóng. Anh lắng tai thật lâu, quay đầu về tứ phía, và lắng nghe lâu hơn nữa những âm thanh hết sức nhỏ gió đưa từ thành phố lại.

— Bác nghe thấy gì không?

Bà Matriôna Têrencliiepna cũng lắng nghe, dỏng tai ngược chiều gió, về phía thành phố. Bà nghe thấy tiếng súng máy và tiếng động cơ. Bà nhìn Xviatôxlap có vẻ dò hỏi.

— Bác nghe thấy gì không? — anh ngước lông mày nói vẻ lo lắng.

— Có, — bà trả lời rất khẽ.

— Chúng nó đấy, — anh ủ rũ nhận xét.

— Thế chúng mình không đi được à?

— Lúc này thì bác không đi được đâu. Đừng hy vọng nữa, hết cách rồi.

— Thế chúng ta tính sao bây giờ?

Quả là không thể nào trả lời được câu hỏi đó. Thực vậy, biết tính sao khi quân địch đang ở khắp nơi. Tình thế thật là bế tắc. Xviatôxlap kéo sụp mũ ca-lô xuống trán và gãi gãi chiếc gáy cạo nhẵn bóng theo như điều lệnh quy định cho những anh lính trẻ. Anh đứng doãi một chân và suy nghĩ. Pêchya và bà Matriôna Têrenchiepna nhìn anh với một niềm hy vọng và một vẻ sợ hãi không giấu nổi. Cả đến Valentin, cho đến lúc ấy vẫn tỏ ra tin tưởng và hăng hái, lúc này cũng đâm ra bi quan. Cô đứng trước mặt Xviatôxlap, môi mím lại, đôi mắt long lanh với con ngươi trong suốt, nhìn anh chằm chằm.

Xvialôxlap suy nghĩ thật lâu nhưng không tìm ra cách gì. Anh đã thi hành thật đúng mệnh lệnh của Secnôivanenkô — đi đến Krijanôpka — nhưng không xếp được gia đình Pêrêpêlitxki lên tàu vận tải vì những hoàn cảnh không tùy thuộc ở anh chút nào. Giải quyết cho họ ra sao bây giờ? Anh không biết, vì không có lệnh. Chính anh lại phải lập tức trở về hầm đá. Thời gian trôi. Chung quanh sáng dần. Ở chân trời thảo nguyên, phân đội khinh binh đầu tiên của địch đang phi về phía thành phố. Xviatôxlap nhìn đồng hồ. Kim đồng hồ không lóe sáng nữa mà chỉ sáu giờ kém mười.

— Cha mẹ ôi! — Xviatôxlap hoảng sợ kêu lên. Anh đã mất cả ý thức về thời gian. Anh không thể tưởng tượng rằng bảy tiếng đồng hồ đã trôi qua từ lúc anh lên khỏi hầm đá. Rồi Xviatôxlap hoảng sự với y nghĩ mới ngày đầu hoạt động bí mật mà mình đã vi phạm mệnh lệnh. Dĩ nhiên, có những trường hợp giảm nhẹ: chẳng ai báo trước cho anh là con đê sắp vỡ và anh có thể bị cắt đường về Uxatôvô. Nhưng mệnh lệnh quân sự là mệnh lệnh quân sự. Nó phải được thi hành dù có phải vì thế mà hy sinh. Tái đi vì xúc động, Xviatôxlap đội lại mũ ca-lô, thắt lại dây lưng và nói, vẻ cương quyết:

— Thôi chào các đồng chí. Tôi không thể đưa các đồng chí đi được nữa. Các đồng chí tiếp tục đi một mình vậy và xin tha lỗi cho tôi.

Anh đau đớn, ái ngại cho những con người bị bỏ rơi này. Anh rất quen biết Valentin và mẹ cô, họ thường đi tắm với nhau ở Ludanôpka. Lúc này, cô lại đứng trước mặt anh — cô bạn thời thơ ấu của anh — hai tay buông thõng nhìn anh vừa mong chờ, vừa trách móc. Mắt anh không thể rời khỏi cái khuôn mặt thiếu nữ dễ thương ấy, lúc này sao nó thân mến, gần gũi đối với anh thế. Nhưng sự tôn trọng lời thề quân sự, sự tôn trọng mệnh lệnh mà anh không muốn vi phạm, đã át hẳn mọi tình cảm khác.

Giữa anh và lối xuống hầm đá chỉ cách có cái công viên Hatji-Bay, cái bãi cỏ và khu nghĩa địa. Xviatôxlap ném khẩu súng vào trong công viên, bám lấy mép trên bức tường hoa, đu người lên rồi vắt chân qua. Anh sắp nhảy xuống mặt có úa công viên, chỗ khẩu súng của anh nằm giữa những quả dẻ Ấn-độ, thì đột nhiên anh phát hiện ra điều mà không ai đứng dưới có thể nhìn thấy trên dọc đường tàu điện được: một tốp trinh sát địch đang tiến từ ngôi nhà tắm về phía công viên Hatji- Bảy. Cùng lúc ấy, anh thấy rõ là anh không thể, anh không đủ sức bỏ mặc cho số phận một người đàn bà và hai đứa trẻ, trong lúc họ không ngờ đến mối nguy hiểm, vẫn cứ lặng lẽ ngước nhìn lên với một vẻ bối rối thầm lặng.

Chỉ có một cách cứu được họ: không để chậm một giây, giúp họ trèo qua bức tường công viên, dẫn họ vào nghĩa địa Uxatôvô, giấu họ gần cửa xuống hầm đá, báo cáo đầu đuôi câu chuyện với Secnôivanenkô, rồi nếu đồng chí ấy cho phép, sẽ đưa họ vào cái trại ngầm dưới đất. Riêng anh, anh không có quyền dẫn những “người lạ mặt”, dù là vào cái hang gần nhất. Anh cũng không thể chỉ cho họ lối vào. Vi phạm quy tắc ấy là bị ghép vào tội phản bội ghê gớm nhất, Xviatôxlap biết rõ điều đó. Trong chớp mắt, sau khi cân nhắc mọi nhẽ và đi đến cái quyết định duy nhất, Xviatôxlap nhảy xuống đất:

— Nhanh lên, sang bên kia với tôi!

Không để các bạn đồng hành của anh có thời giờ suy nghĩ, anh trèo lên bức tường hoa, chìa tay cho bà Matriôna Têrenchiepna. Anh nghĩ bụng cái bà có tuổi này mà vượt qua được thì cũng mệt đây. Nhưng không, thật không ngờ bà tỏ ra khỏe mạnh, nhanh nhẹn đến thế. Bà ném tất cả đồ lề qua tường, rồi không cần nắm bàn tay Xviatôxlap chìa ra, bà nhảy khá vụng về nhưng nhẹ nhàng, tì ngực vào tường, và hất vội mớ tóc xòa trên trán, chồm vào trong công viên. Bà kêu “Hấp!” như một đứa trẻ. Chỉ có Pêchya là vất vả nhất. Thấy chú lúng túng, Valentin định đỡ khuỷu tay chú lên. Chú bực tức gạt đi và loay hoay trèo một mình. Một tay vướng quả lựu đạn, tay kia lại không với tới mép tường thành ra chú không lên nổi. Chú xước cả móng tay, sầy cả đầu gối.

— Để mình đỡ cho nào... Người đâu mà kỳ quặc! Đã thế lại cử tỏ vẻ! — Valentin bực tức nói.

Nhưng Pêchya thà chịu những cực hình ghê gớm nhất còn hơn mất thể diện trước mặt cô gái, mặc dù chẳng có chuyện này cô cũng đã có thói quen chỉ huy chú và coi chú như con nít rồi.

— Kệ tôi! Tôi lên một mình được! Kệ tôi! — Chú bé vừa bướng bỉnh nhắc lại vừa lấy khuỷu tay gạt Valentin ra, chú cố nhoài lên bức tường tai ác, cái áo bông cộc cọ vào đá vôi sần sùi, rách toạc ra, rồi chú lại rơi tuột xuống đất.

— Để quả lựu đạn xuống —Valentin kêu lên.

— Đừng có mà ra lệnh — Pêchya phì phò qua kẽ răng — và lại nhoai lên bức tượng lần nữa.

— Đã bảo là bỏ lựu đạn xuống mà lị!

— Đừng... đùa dai... — Pêchya lầu hầu, mím răng mím lợi lại và giữ khư khư lấy quả lựu đạn.

Tước của chú cái vũ khí mà chú nhận được lần đầu tiên trong đời quả không phải chuyện dễ. Sau cùng Xviatôxlap không nhịn được nữa.

— Đưa lựu đạn đây, rắc rối lắm. — Anh cúi xuống và khéo léo tước quả lựu đạn ở tay chú bé.

— Bây giờ thì sang nào!

Bàn tay rảnh kia của anh nắm lấy cổ áo khoác của chú và kéo về phía mình. Những đường khâu rạn ra nhưng không đứt. Pêchya bị treo lơ lửng trên không.

— Valentin, hộ nó tí.

Valentin nhanh nhẹn cúi xuống và một giây sau, hai chân Pêchya đã tì lên vai cô. Cô nhô mạnh người lên một cái, thế là chú bé chưa kịp kêu đã vọt qua khỏi tường hoa. Hai cánh tay cứng cáp của bà Matriôna nắm lấy chú bé, và chú bé rơi xuống cỏ, chỗ có bọc tài liệu và những hạt dẻ Ấn-độ. Qua bức tường chú nghe thấy tiếng cười thích thú có pha chút ranh mãnh của Valentin. Đúng, cô ta cười! mặc dù tình thế nguy ngập, cô ta cũng không nhịn cười được... Hai tai Pêchya nóng bỏng lên vì xấu hổ. Người ta coi chú như một đứa trẻ yếu ớt. Chú chỉ muốn quát lên qua bức tường với Valentin một câu gì thật chua cay, nhưng chú không có thì giờ cãi nhau. Ngay sau đó, Valentin nhảy trên tường xuống, mặt đỏ gay, đầu bù tóc rối, sau cô là Xviatôxlap, tay cầm quả lựu đạn. Nhanh chóng vơ lấy vũ khí và đồ lề, họ vội vã đi ngang qua công viên. Họ băng qua những luống hoa bị tàn phá phủ đầy lá úa; một vài chỗ, những khoảnh lớn hình ngôi sao trồng thược dược đã bị gẫy, thối, trông còn tối om.

— Này, im đi, — Xviatôxlap vừa nói vừa đưa quả lựu đạn cho chú bé rầu rĩ — Nhưng cần phải cẩn thận đấy.

Họ xuyên qua công viên, lượn ngoắt ngoéo giữa những cây cổ thụ. Cây cối trông to bát ngát, tối sẫm. Họ đi qua một khu vực im lìm, toàn dã tường vi đầy những chùm quả nặng trĩu. Họ luôn luôn phải nhảy qua những giao thông hào đào xuyên ngang những con đường rậm rạp và những luống hoa. Họ vượt qua tòa nhà an dưỡng dài với hai hàng ban công nhỏ thanh tú ở mặt trước mới hôm qua thôi, còn mỹ miều, lịch sự, thế mà bây giờ đã đổ vỡ, hoang tàn. Trên ban-công, lủng lẳng những mảnh vải lều kẻ sọc. Dưới đất, ngồn ngang bát đĩa và ngói vỡ từ mái nhà rơi xuống. Những khuỷu ống máng mắc vào những cái đinh móc hoen gỉ. Gió thổi bay tung những tờ giấy cháy xém.

Một cây sồi cổ thụ bị một viên đạn đại bác nã trúng, vẫn đứng thẳng, vươn những cánh tay già nua đen đủi dài nghêu, y như một nhạc sĩ già chơi đàn banđura, còn mặt đất khắp chung quanh thì phủ đầy lá thu màu đồng.