— Làm ơn cho tôi lên xe với! — Secnôivanenkô nói giọng yếu ớt.

— Ông ở đâu tới đây? — bà già ngờ vực hỏi.

—Từ Kirôvôgrat — Secnôivanenkô đáp và níu lấy thành xe bằng gỗ; ông đi cạnh bánh xe sau, bùn đen bóng nhẫy bám như một vòng lốp dày cộp.

— Bây giờ ông định đi đâu?

— Bây giờ tôi đi đến thành phố Ôđetxa.

— Từ đây đến Ôđetxa, chỉ có hai dặm thôi, không hơn đâu.

— Tôi mệt lắm rồi — Secnôivanenkô vẫn nói với một giọng yếu ớt, né mặt tránh những tảng bùn to tướng từ bánh xe văng ra. — Làm ơn cho tôi đi nhờ với.

— Thế ông đến Ôđetxa làm gì — bà già tiếp tục tra hỏi.

— Tôi đi kiếm việc làm.

— Việc làm! — bà già lắc đầu, vẻ nghi ngờ. — Nhưng ông có giấy thông hành đến thành phố Ôđetxa không?

— Ồ, mẹ, lắm điều thế! — người đàn bà trẻ giận dữ kêu lên và dừng ngựa lại, nói với Secnôivanenkô, giọng quả quyết — Ngồi lên bác!

Ông đặt chân lên đầu trục bánh xe dính hắc ín đen nhánh và lấm tấm những hạt mưa óng ánh như thủy ngân. Ông nhảy tót vào xe, nhanh nhẹn quá so với một người đã kiệt sức. Ông ngồi xuống bên cạnh bà già, trên cái gì như cái bao tải; bà liền giãy nảy lên như lò-xo và càu nhàu:

— Khéo chết ngạt con lợn — bà già nói giọng gắt gỏng.

— Tôi xin lỗi — Secnôivanenkô nói, lê đít sang một chiếc thùng phủ vải.

Chiếc thùng kêu cót két, nghe có tiếng đập cánh.

— Khéo chết ngạt mấy con gà! — bà già giận dữ nói. Ngồi ngay xuống rạ ấy.

— Vâng — Secnôivanenkô nói và chuồi xuống giữa lớp rạ. — Bà đi chợ à? — ông hỏi khi đã ngồi yên chỗ.

— Đi chợ — bà già đáp, môi mím lại ra vẻ tử tế. Tất nhiên bà không nghi ngờ gì Secnôivanenkô nữa, và không phản đối một cuộc nói chuyện phiếm với ông bạn đường của mình. — Đi chợ, ông bạn ạ! Chúng tôi mang đi một con lợn, một chục gà mái với một ít bơ để khỏi bị bọn chiếm đóng cướp mất. Cốt để phân tán đó thôi.

— Mẹ! — người đàn bà trẻ nghiêm khắc ngắt lời bà.— Nói thật, mẹ lắm mồm quá!

— Ai đấy? — Secnôivanenkô hỏi.

— Con gái tôi. Nó không để cho mẹ nó nói lấy một lời!

— Cô ấy nghiệt thật!

— Lạy Chúa, đúng thế!

— Tại sao bà và chị đi chợ một mình, không có đàn ông?

— Nhà tôi, ông ấy chết đã năm năm nay rồi, còn chồng nó thì đang chiến đấu đâu đó, trong quân đội.

— Trong quân đội à? Quân đội nào?

— Quân đội nào nhỉ! —bà già nghiêm mặt nói — À: Hồng quân!

— Mẹ! —người con gái cắt ngang.

— Ra thế đấy — Secnôivanenkô nói, mắt nhấp nhảy ra vẻ chất phác. — Chồng thì đang chiến đấu trong Hồng quân mà vợ yêu với mẹ lại đi buôn bán ở chợ Rumani?

Người đàn bà trẻ liếc nhìn Secnôivanenkô.

— Trong thời chính quyền xô-viết — chị nói rất nhanh — với một ngày công, người ta không thiếu một thức gì. Ngay từ mùa thu, cửa hàng lưu động đã đi ra đồng, người ta có thể mua tất cả những thức gì người ta thích: vải, dầu, đường, muối, diêm, mỡ máy, kim chỉ, sách vở, báo chí. Nhưng bây giờ thì tìm đâu ra? Chỉ còn cách ra chợ lấy hàng đổi lấy những đồng xu lớn. Mà cũng chưa biết với những đồng xu lớn ấy có mua được gì không?

— Natalya! —bà mẹ nghiêm khắc nổi. — Con bạo mồm bạo miệng quá, nếu ở chợ mà con thốt ra một tiếng về chính quyền xô-viết, chúng sẽ lôi ngay con về cái sở Xiguranxa khét tiếng nào đó như chúng nói, hay một cái gì vào loại ấy, chúng...

Bà già muốn nói “cho chúng chết mất đời” nhưng bà ngừng ngay lại và thận trọng nhìn Secnôivanenkô.

— Xin lỗi, ông đừng chấp nhá — bà khúm núm nói. — Có lẽ những câu nói lăng nhăng của chúng tôi chỉ dính líu đến chúng tôi thôi, xin ông bỏ ngoài tai cho.

— Tại sao lại phải xin lỗi bác ấy? — Người đàn bà trẻ nói, tay ghìm cương ngựa. — Bác ấy là người lao động như chúng ta, không phải một tên Rumani, cũng không phải một tên Đức. Mẹ thấy đấy, bác ấy đi kiếm việc làm.

— Biết ông ấy là người thế nào? — bà già đáp bâng quơ rồi lại nói với Secnôivanenkô — Xin lỗi ông, ông chuyên môn nghề gì?

— Tất cả mọi nghề — Secnôivanenkô vui vẻ đáp.

Ông bắt đầu thấy hài lòng về hai người phụ nữ nông thôn này, họ đã bộc lộ ý nghĩ của họ tự do và quá rõ ràng.

— Nhưng ông đã có khi nào đào hầm đá chưa?

— Tại sao không? Miễn là có đủ vật liệu.

— Vật liệu có sẵn rồi. Trước chiến tranh, chúng tôi đã chuẩn bị được ít đá hộc quí lắm. Chúng tôi định xây kho lúa, nhưng vì chiến tranh phải dừng lại. Ông có thể xây giúp chúng tôi một cái hầm không?

— Có thể lắm — Secnôivanenkô nói, mặt tươi cười.

— Nhưng chúng tôi cần xây ngay cơ. Thời buổi này không thể không có hầm đá: phải có nơi mà cất giấu các thứ, và nếu cần thì xây bít hẳn lại. Chúng tôi sẽ trả ông bằng hiện vật, không có bọn chiếm đóng cũng cướp hết.

— Chúng cướp à?

— Ôi chao! Tại trạm máy kéo ở Prôtôpôpôvô, dọc đường đi chắc ông đã nghe nói tới rồi chứ gì? Chúng đã chở đi từng xe lúa mì đầy ắp của nông trang. Nhưng du kích đã ngăn chặn. Họ đã đốt hàng nghìn lúa. Suốt đêm trên thảo nguyên, họ đã đánh cho chúng tơi bời. Bây giờ phải xây một cái hầm và cất tất cả lương thực còn lại vào đó.

— Các bà ở trạm Prôtôpôpôvô à? — Secnôivanenkô tò mò hỏi.

— Không, chúng tôi ở Khôlôtnaia Banka. Từ chỗ chúng tôi sang Prôtôpôpôvô chỉ phải qua có một cái đầm. Đám cháy kéo dài suốt đêm. Thế nào, ông nhận xây cho chúng tôi cái hầm đó chứ? Ngoài thành phố, không có cách gì kiếm ra việc đâu. Thất nghiệp đầy ra. Đến chỗ chúng tôi, ở Khôlôtnaia Banka, hỏi nhà Secbasenkôp, mọi người sẽ chỉ cho ông. Chúng tôi sẽ trả công hậu cho ông, bằng hiện vật. Ông sẽ không phải phàn nàn đâu. Nhưng cần phải làm ngay trước khi chúng cướp hết.

— Được. Tôi sẽ đến. Mặc dù, hầm đá hiện nay cũng chẳng ích gì nữa. Theo như đài phát thanh Đức kể thì Mạc-tư-khoa đã bị chiếm, Hồng quân đã tan rã và chính quyền xô-viết không trở lại nữa.

— Chúng nói láo! — Người thiếu phụ bực tức nói. — Đừng nghe đài phát thanh của chúng! Bác cứ đọc những bản tin của thông tấn xã xô-viết! Ở chỗ chúng tôi, ban đêm, người ta rải truyền đơn, trong đó nói hoàn toàn ngược lại, và ai còn sống sẽ thấy rõ.

— Rất có thể — Secnôivanenkô nói vẻ dàn hòa.

— Natalya, giữ mồm! — bà già kêu lên.

— Được rồi! Nhưng cũng phải cho bác đây biết chứ!

Họ đã tới bốt kiểm soát. Secnôivanenkô nhìn hết sức chăm chú bọn lính Rumani đang giữ xe họ lại. Bà già lập cập cắn mở cái nút khăn mùi-soa và lấy ra tờ giấy thông hành. Secnôivanenkô cũng rút trong túi ra tờ giấy chứng nhận, dấu đóng không rõ. Trong khi bọn lính đang lật đi lật lại các giấy tờ trong bàn tay với một vẻ đầy ý nghĩa, bà già kéo ở dưới người lên một súc mỡ bọc trong mảnh vải màu xám và một bao bột nhỏ. Bọn lính Rnmani vỗ mạnh lên con lợn trong bao tải, lên bu gà và rõ ràng chúng rất hài lòng. Ban đầu chúng từ chối không nhận mỡ và hột mì, làm ra vẻ rất lương thiện. Nhưng cuối cùng tin chắc chung quanh không có thượng cấp, chúng chộp ngay lấy mang vào trong chòi canh ghép ván rồi nói bâng “tiếng Nga” để từ biệt.

— Tốt. Buôn bán rất tốt. Thành phố không có gì ăn. Phải mang thức ăn ra chợ hán. Thế mọi người mới có ăn. Xô-viết không tốt. Rumani rất tốt. Chúc bố và mẹ khỏe. Đi đi!

— Buôn bán riêng lẻ! — người thiếu phụ nói ra vẻ khinh bỉ.

Vượt khỏi gầm cầu xe lửa, xe bắt đầu lên dốc. Nông dân đi về phía phố Kôrôlenkô. Đến đấy Secnôivanenkô từ giã hai người phụ nữ rồi xuống xe.

— Thế nào, ông sẽ đến Khôlôtnaia Banka xây hầm cho chúng tôi chứ? Đừng quên tên: Secbasenkô. Nhà thứ hai, sau nhà cứu hỏa, cái nhà mái mới lợp thiếc ấy. Chúng tôi vừa lợp xong đúng trước chiến tranh.

— Cám ơn. Nhất định tôi sẽ đến.

Secnôivanenkô để cho xe đi rồi mới chạy theo nói với:

— Này, bà! Nếu tôi không đến được, một người khác sẽ thay tôi đến xây hầm cho bà nhé.

— Nhưng chúng tôi làm sao biết được người ta.

— Dễ thôi — Secnôivanenkô nói và suy nghĩ một lát, tiếp thêm — họ sẽ bảo họ đến thay cho bác Gayrick. Chúc bà buôn bán may mắn.

— Còn ông, chúc ông kiếm được việc làm.

Mắt người thiếu phụ ngời sáng lên một chốc dưới cái mũ, và Secnôivanenkô cảm thấy tất cả câu chuyện họ nói với nhau trên đường đi có một ý nghĩa thứ hai.

Ông đi đến gần công trường sửa chữa tàu thủy và nhìn vào trong cổng. Trên mảnh sân quen thuộc của công trường, nơi cách đây không lâu ông đã đứng trao đổi với Xiniskin Jêlêznư, bây giờ giữa một đống sắt vụn ngổn ngang chỉ thấy những xe Ford vận tải cơ lớn và xe quân lương của quân đội sắp thành dẫy dài, chắc là đưa đến đây để sửa chữa. Cũng có vài chiếc xe tăng và pháo Đức bị phá hủy. Bọn lính đội mũ sắt hay mũ nồi ở đấy. Một con gà mái đen không biết từ đâu đến, chạy khập khiễng qua sân, gió thổi lồng vào đuôi làm cho lông xù lên. Secnôivanenkô đi qua không dừng lại.

Cuộc gặp gỡ với Xiniskin Jêlêznư định vào khoảng giữa hai và năm giờ, cách trung tâm thành phố khá xa, ở ngoại ô, trong công viên Quận công. Còn nhiều thì giờ trước khi gặp, nếu Secnôivanenkô định đảo qua thành phố, để quan sát nghe ngóng, và đặc biệt để tự mình xem cửa hàng Kôletnisuc đã mở cửa thực chưa.