Vừa ở trong bóng tối hầm ngầm ra, thoạt đầu, họ bị ánh sáng yếu ớt của buổi sáng tháng mười đầy sương mù, làm chói mắt như bị luồng ánh sáng gắt không thể chịu nổi của một ngọn đèn pha chiếu thẳng vào giữa mặt. Họ đã mất cái khả năng nhìn rõ bất kỳ vật gì: những vòng tròn xanh nhảy múa trước mắt. Họ nghe thấy những tiếng súng nổ liên hồi và gần đâu đó, tiếng Ximban đang hét vang:

— Trốn vào đây! Mau lên! Chạy vào đây!

Chưa thật quen mắt với ánh sáng ban ngày, không nhìn rõ các vật mà chỉ thấy những bóng mờ mờ, họ chạy về phía có tiếng Ximban, trèo lên dốc khe, và thấy mình đang ở trên bãi cỏ đối diện với nghĩa địa Uxatôvô. Nấp sau một tảng đá vôi xếp thành lớp, Ximban quỳ bắn vào một mục tiêu ở phía nghĩa địa. Chung quanh anh, giữa đám phân bò khô và những cây cúc trường sinh, lăn lóc những vỏ đạn rỗng. Sau mỗi phát, Ximban lại nhô lên, vừa tuyệt vọng vẫy vẫy chiếc mũ cát-két vừa hét về chính phía anh nhằm bắn.

— Nghe này, ở đây kia mà! Chạy vào đây! Này! Này!

Secnôivanenkô vừa chạy vừa mở cò hãm, và trước khi đến được chỗ Ximban, ông nhận thấy phía trước mặt, cách độ một trăm mét, một chiếc ô-tô nhà binh mũi bằng, loang lổ xanh và nâu, đỗ cạnh cái hàng rào thấp của nghĩa địa, làm bằng những tảng vỏ sò xếp so le nhau. Hai tên lính dị dạng, đội thứ mũ sâu ít thấy, mặc áo tơi xanh nhạt, đẩy vào xe một người đàn bà đang giãy giụa. Tên lính dị dạng thứ ba, có bộ mặt đen sì và bộ râu không cạo, lôi cánh tay một chú bé mặc áo khoác ngắn rách; mũi chú bé chảy máu ròng ròng. Tên lính thứ tư nằm dài sau hàng rào nghĩa địa, đang bắn về phía Ximban. Và một cô gái, bím tóc lủng lẳng rối tung, tay vung khẩu súng trường, chạy về phía cái khe sâu. Cô bé bị một tên lính thứ năm đuổi theo, căn cứ vào cái mũ cát-két có lưỡi trai dị dạng, có lễ tên này là một sĩ quan, nó bắn theo cô bằng súng lục. Một tên lính thứ sáu rõ ràng là tên lái xe chạy quanh chiếc xe sơn loang lổ, xem xét những chiếc lốp bị nổ, thỉnh thoảng lại nằm xoài xuống đất để tránh những viên đạn mà Ximban bắn tới tấp về phía nó. Trên bãi cỏ, ngổn ngang những đồ vật, rõ ràng là bị vương vãi trong cuộc xô xát; có đủ các thứ tiếng la hét, chửi rủa, rên rỉ, ra lệnh, và những phát súng bao trùm lên tất cả. Và hình như tất cả cái đó hiên nhiên là sự nối tiếp một sự việc đã bắt đầu từ lúc Secnôivanenkô nghe thấy những phát súng đầu tiên.

Giữa lúc Secnôivanenkô, cuối cùng đã quen mắt với ánh sáng ban ngày, nhìn bao quát được cảnh tượng đó thì Ximban lại bắn nữa. Tên lái xe đang chạy quanh chiếc xe, bất thình lình lảo đảo, quay lông lốc rồi ngã ngửa ra, hai cánh tay bắt chéo. Lập tức một viên đạn bắn trả lại rít trong không khí như một nhát roi da, và những mảnh đá bắn tóe ra ngay cạnh Ximban.

— Trượt rồi! — Lêônit khoái trá kêu lên — A, thằng khốn kiếp! Nó bắn mình trượt rồi! — rồi anh lại nhằm bắn.

Nhưng anh chưa kịp bóp cò thì đằng sau, Xtrenbixki đã nổ súng, thế là tên lính mặc áo tơi xanh dưới chân hàng rào nghĩa địa, kêu lên một tiếng, buông rơi khẩu súng, lắc tay rối rít y như người bị bỏng ngón tay. Có thể thấy được những ngón tay của nó đỏ lòm lên. Thế là Secnôivanenkô nhằm thật nhanh và nổ súng.

Ximhan hoàn toàn bị hút vào cuộc bắn nhau, mãi đến lúc ấy mới nhận thấy cuối cùng dã có người đến tiếp viện.

— Theo tôi, anh em ơi! — anh thét lên bằng cái giọng dữ dội đúng của vùng Pêrexip, rồi chồm ra khỏi chỗ nấp.

Nòng súng chĩa thẳng, anh chạy vụt về phía bãi cỏ phủ đầy cúc trường sinh như một lớp mi-ca màu tử đỉnh hương. Noi gương anh, những người khác cũng lao theo. Tất cả cái đó chỉ kéo dài trong khoảnh khắc. Sự việc tiếp diễn cũng rất nhanh. Những tên lính đang đẩy bà Matriôna Têrenchiepna vào xe và tên lính đang lôi Pêchya, đều buông tù binh của chúng ra, và có bao nhiên tinh thần dũng cảm thì dốc ra hết để làm cái việc tháo chạy về phía đường Uxatôvô, chạy ngoằn ngoèo chữ chi và nhảy vọt qua những chỗ chướng ngại. Cô gái, bím tóc xô tung, bỗng dừng phắt lại như chôn chân tại chỗ, quay ngoắt về phía tên sĩ quan đang lao đâm sầm vào cô. Hai người mặt giáp mặt. Valentin cầm nòng súng giơ lên phang cho nó một cái vào đầu. Tên sĩ quan ngã lăn quay ra. Vừa lúc đó, Xviatôxlap chạy tới. Anh dí nòng súng lục vào tai nó, cau trán, mắm môi, bóp cò rồi lại chạy lên, nhảy thoăn thoắt qua những đống phân bò khô.

Trong khi bà Matriôna Têrenchiepna mặt hầm hầm đỏ bừng, chạy đi chạy lại trong nghĩa địa và bãi cỏ, nhặt nhạnh các đồ vật vương vãi, và Pêchya khóc rưng rức đưa tay áo quệt máu dưới cằm, thì các người khác bắn thêm vài phát súng nữa vào quân địch đang tháo chạy. Bọn chúng biến mất.

Pêchya ngồi trên một hòm đựng mì ống, mặt ngửa lên trời, tay giơ cao một chiếc mỏ lết của Xviatôxlap đưa cho. Thực ra, muốn cho hết chảy máu mũi thì phải cầm một cái chìa khóa cửa giơ lên. Đó là một lối chữa mẹo dân gian đã lâu đời. Chìa khóa cửa có thể “khóa chặt“ mũi lại, làm máu hết chảy. Bà Matriôna Têrenchiepna nhất định bảo thế. Nhưng ở dưới hầm, không ai có lấy một chiếc chìa khóa cửa. Đành phải dùng một chiếc mỏ lết vậy. Nhưng, như ta có thể thấy trước, một chiếc mỏ lết thì chẳng có tác dựng mấy. Máu vẫn cứ chảy và Pêchya chốc chốc lại cau trán, khạc máu xuống đất.

Bà Matriôna Têrenchiepna đỡ tay Pêchya để giữ cho nó càng cao càng tốt, và Raitxa Lvôpna Kôletnisuc thì cầm giẻ lau mũi cho chú.

— Cố một tý, cháu ạ, sắp khỏi ngay thôi — bà Matriôna vừa nói vừa nâng tay chú bé cao hơn nữa.

Trong khi đó, Liđia Ivanôpna Anghêliđi chạy vào các hang, tìm hòm thuốc.

Pêchya, mặt lầm lầm, cau mày, tỏ ra bằng toàn bộ tư thế của mình rằng chú có thể lặng lẽ và kiên trì chịu đựng mọi sự đau đớn, đúng như một con người chân chính.

— Khổ thân cháu tôi, có đau lắm không? — Raitxa Lvôpna nghiêm chỉnh nhìn thẳng vào mặt Pêchya, hỏi.

Cái câu “khổ thân cháu tôi“ nghe nó yếu đuối quá, chẳng có tí gì là hiên ngang, làm chú sôi tiết lên. Chú bé lườm một cái thật dữ tợn, lắc cái đầu đang ngửa ra và rống lên qua đôi môi mím chặt.

— Con kh...

— Con chả hiểu cái mỏ lết này thì có tác dụng gì, — Valentin đi đi lại lại trong hang và nhún vai, rất bực bội, cắn cảu nói — Mẹ, con thấy mẹ quái gở thật. Cứ như thời trung cổ! Bôi canh-ki-dốt cho cậu ấy là xong hết.

— Đang đi lấy, đang đi lấy rồi... có người đã đi tìm hòm thuốc, và sẽ mang lại đây. Đã kịp thu dọn gì đâu. Nhưng trong khi đợi lấy thuốc, thì cứ để cháu Pêchya cầm cái chìa khóa, nó cũng bớt đau chứ... Chị Railxa Lvôpna, chùi cho thằng bé cái cằm.

Và Raitxa Lvôpna lại lau chỗ máu chảy.

Pêchya nhìn bà và mãi mới nhận ra được trong người đàn bà nghiêm nghị gày tọp, tóc hoa râm cuốn một chiếc khăn tay thít chặt này, bà Raitxa Lvôpna vui tính, to béo và có ria, mặt đỏ bừng vì hơi bếp, chỉ mới ít lâu đây thôi, ở “biệt thự” của bác Kôletnisuc, đã nhồi cho chú cái món “borsơ” chính cống Ukren và cá rán, và chiều chiều lại đưa đẩy đôi mắt đen to như hai quả mận, cất cái giọng khỏe và say sưa hát những bài Ganxya và Gió thổi... Giờ đây chú nhìn thấy trên nét mặt bà những đường nhăn mới, xa lạ: hai nếp nhăn khô khốc và buồn buồn ở hai bên mép cái miệng có những nốt sần sùi của bệnh sốt.

Secnôivanenkô đến bên Pêchya, đeo kính vào, sờ cằm chú bé và mỉm cười nhìn mũi chú:

— Thế nào, cái mỏ lết có làm cháu đỡ đau tí nào không?

— Có đỡ một phần — bà Matriôna Têrenchiepna nói.

— Một thành tựu tuyệt vời của y học — Valentin châm biếm.

Secnôivanenkô vuốt ve gáy tóc bờm xờm của chú bé. Ánh cây đèn đêm phản chiếu vui vui trên đôi mắt kính ông: trong mỗi mắt kính có một ngọn lửa nhỏ bập bùng cháy.

— Có lần bố cháu đã đấm cho bác một quả vào mũi.— ông nói — mạnh đến nỗi suốt hai giờ liền bác cứ phải lấy tuyết đắp vào mũi cho hết chảy máu. Nhưng, về phía bác, phải nói là bác cũng đã “thoi“ cho bố cháu một quả ra trò! Anh bạn nhỏ ạ, cuộc sống không thể không có xô xát. Chính nhờ thế mà người ta rèn được lòng dũng cảm!

Trên nét mặt của. Pêchya vô tình thoảng hiện một nụ cười.

— Đấy, cháu xem, cháu đã cười rồi đây!

— Lâu chưa hả bác? — Pêchya hỏi.

— Cái gì “lâu”?

— Bác... “thoi“ cho bố cháu một quả như thế đã lâu chưa?

— Chả lâu gì đâu, — Secnôivanenkô nói rất nghiêm chỉnh — mới độ băm nhăm, bốn mươi năm gì đó thôi.

— Lâu thế rồi cơ ạ? Không phải, bác nói đùa chứ gì? — Pêchya nhè nhẹ rên rỉ.

— Thế mà lâu ư? — Secnôivanenkô thốt lên — Mới đầu thế kỷ hai mươi này thôi mà! Cháu hỏi bác Matriôna Têrenchiepna mà xem.

Chú bé nghi hoặc hết nhìn Secnôivanenkô lại nhìn sang phía bà Matriôna:

— Không phải, có thật thế không bác?

— Đúng đấy, cháu Pêchya ạ, đúng đấy — bà nói — bố cháu và bác Gayrick hồi ấy còn bé hơn cháu, và tôi thì bé tí ti. Và hồi ấy, ở vùng chúng tôi, thôi thì người ta gọi là “phạng“. Cũng như bây giờ người ta gọi là “tống”.

Với một vẻ buồn buồn âu sầu, bà Matriôna Têrenchiepna ngồi bên Pêchya, nắm trong bàn tay to lớn của mình bàn tay mềm mại của chú bé đang cầm chiếc mỏ lết. Còn Pêchya thì mặt vẫn ngửa, kính cẩn liếc nhìn cái bóng dáng giản dị, hiền lành, mà lại rất hiên ngang, gần như đáng sợ của bác Gayrick với chiếc măng-tô tàng tàng “hải ly”, dây lưng giắt một khẩu súng lục “Nagan” có que thông nòng bằng đồng, và túi áo để thò ra một cái mỏ lựu đạn. Pêchya ngắm nhìn ông như một nhân vật thần thoại. Mà thần thoại thật. Ngẫm mà xem, đó chính là ông Secnôivanenkô, người bạn xưa của bố mà khi thả hồn bơi theo ký ức, bố chú và bác Kôletnisuc vẫn hay nhắc đến. Chính ông, cái chú bé tí ngày xưa, bạn thuở nhỏ của bố, cháu một người dân chài, đã đứng trước mặt chú bằng xương bằng thịt, trông không còn trẻ trung gì, một người hoạt động bí mật, được ảnh lửa tù mù của cây đèn đêm làm bằng nguyên liệu nhặt nhạnh, chập chờn trong ngóc ngách đường hầm, le lói soi sáng.

Pêchya nhìn bác Gayrick và lòng chú rung động lên vì kiêu hãnh. Phải! Chú có quyền kiêu hãnh lắm! Chú đã tham gia, ngay trước mặt bác Gayrick, kề vai sát cánh với anh em du kích, vào một trận chiến đấu chống quân phát-xít. Chú đã hành động dũng cảm đúng như một thiếu niên tiền phong hành động. Chú đã là người đầu tiên phát hiện ra chiếc xe tải chở lính địch và đã là người đầu tiên khai chiến, ném quả lựu đạn về phía xe. Chú đã bị thương và chỉ một ly nữa là bị bắt làm tù binh. Chúng đã túm được chú rồi. Nhưng, chú đã ra sức giãy giụa. Chú đã vung tay đấm, đá, cấu, cắn. Và rốt cuộc chú đã thoát được. Thực tế thì trái lựu đạn chú ra sức ném về phía chiếc xe tải của quân Rumani không nổ, vì chú không biết cần phải mở chốt an toàn. Nhưng bù lại, nó đã lao gần tới sát cái xe. Nói đúng ra không phải chú bị thương. Máu mũi chú trào ra là do chú đã gắng sức quá. Nhưng có hề chi: một trận chiến đấu đã xảy ra, chú đã tham gia, và có thể mạnh dạn coi rằng chú đã bị thương. Nói cho cùng thì chú máu me đầy người. Máu chảy ròng ròng trên mặt chú. Còn tất cả những chuyện khác hoàn toàn đúng như đã xảy ra: một thằng phát-xít đã túm lấy chú, chú ra sức nắm tay nện vào đầu nó, lấy móng tay cào cấu mặt nó, giận dữ hét toáng lên và cuối cùng, đã cắn tay nó mạnh đến nỗi nó phải kêu lên. Chú bé vẫn còn cảm thấy mùi bàn tay thằng lính và răng lợi chú vì cái cắn ấy bây giờ vẫn còn nhức.

Chú đã sống mấy giây phút ghê gớm làm rung động toàn bộ cơ thể chú. Có thể chú chưa hiểu tất cả những gì xảy ra. Nhưng ngược lại, biết bao vui sướng, biết bao cảm xúc mới và phi thường đã xâm chiếm lấy chú khi mọi việc đã hết và chú thấy mình cùng với Valentin và mẹ cô đã ở dưới đất, trong hầm đá! Raitxa Lvôpna chắp hai tay lại và lao đến ôm chầm lấy chú, nói mãi với một vẻ hoảng hốt:

— Lạy Chúa! Pêchya! Cháu ở đâu ra thế? Cháu ở đâu ra thế này? Cháu làm sao mà lại rơi vào đây?

Bà cứ đinh ninh là chú đã tới Mạc-tư-khoa từ lâu rồi. Thế mà, thình lình, chú hiện ra ở đây, trước mắt bà, áo quần tả tơi, tóc tai bờm xờm, máu me, mặt bừng bừng như lửa và hai mắt long sòng sọc, trông như than đá.

Áp tay áo bông ngắn rách vào mũi đang chảy máu, Pêchya bắt đầu kể đầu đuôi câu chuyện của chú bằng một giọng nghẹn ngào, nhưng vừa lúc đó Secnôivanenkô đã tiến đến bên chú.

Con trai của Piôt Vaxiliêvich! Đối với Secnôivanenkô, đó là một cái gì hết sức trừu tượng, gần như không thể tưởng tượng được và hơi khôi hài nữa là khác. Ông nhìn cái mặt nhọ nhem, đỏ bừng bừng với đầu tóc rối bù của thằng bé, rất ngạc nhiên thấy ở nó những nét của Pêchya Batsây, anh chàng học trò sạm nắng của cái thế giới xa xôi, mờ ảo của thiếu thời ông. Mỗi lần nhìn lại mang tới thêm những bằng chứng mới. Secnôivanenkô cảm động kéo thằng bé về phía mình và ôm nó nép vào cái măng-tô “hải ly” của ông. Ông lấy tay áo lau mặt cho nó, tò mò ngắm nhìn nét mặt ngượng ngập đỏ bừng của nó, và vụng về hôn lên mái tóc khô, bụi bặm của thằng bé, nhưng trong bụng ông lại tự trách mình về sự âu yếm đó.

— Thôi, đủ rồi đấy — ông đẩy chú bé ra, nói vẻ bực mình — Nhưng bác phải nói cho cháu biết: bố cháu, hồi còn bằng tuổi cháu, giống cháu cứ như đúc. À mà bố cháu bây giờ đâu?

— Dạ ra mặt trận, — Pêchya nói.

— Ra mặt trận! Tốt lắm... Nhưng cũng lạ nhỉ! — Secnôivanenkô thốt lên — Môchya, cháu thấy thế nào? Giống không, nó giống bố nó không?

— Hệt Pêteska từng nét,— Matriôna Têrenchiepna nói, và thấy máu ở mũi chú bé lại chảy ra, bà chạy lăng xăng, tíu tít...

Cuộc sống mới của Pêchya dưới đường hầm đã bắt đầu như vậy.