Gió biển dè dặt nổi lên. Đầu tiên, đó là một ngọn gió nóng, gần như không cảm thấy. Đêm khuya ràng mình bằng tất cả các vì sao và kín đáo chuyền về sáng. Những ngôi sao nhỏ tan ra như bị một bàn tay to lớn xóa khỏi bầu trời. Chỉ những ngôi sao lớn nhất, sáng nhất còn ở lại. Dưới sao Mộc, một ngôi sao mới, to lớn, xuất hiện. Nó run run như một giọt ngọc thạch trong lấp lánh. Tưởng như chính bản thân sao Mộc đã câu nó ở đáy biển lên bằng một cần câu mảnh. Ngôi sao mới cũng phóng xuống mặt nước một thanh xà bằng bạc màu sữa “Sao Mai”, Batsây nghĩ, với một nỗi buồn bàng khuâng thầm kín, và chợt buồn ngủ. Ông cảm thấy toàn thân uể oải. Piôt Vaxiliêvich nhớ lại một đêm nào cũng trên ngọn núi đá này. Trời tối đen dày sao và gương mặt người thiếu nữ khi mờ khi sáng theo những ánh chớp xa của mặt biển lấp lánh lân tinh. Người thiếu nữ nằm trên chiếc áo choàng ngắn của nữ sinh trung học, tay chống trên đá, cái cằm nhọn tì trên hai bàn tay. Cô ngước mắt nhìn anh, đôi mắt tối om và không biểu lộ tình cảm. Ngồi gần bên cô, anh là một học sinh trung học mười sáu tuổi gầy nhom để tóc dài, và không dám thở mạnh vì cảm thấy lòng tràn đầy hạnh phúc.

Xung quanh, trên khắp bờ biển vùng suối giữa, tiếng dế đua nhau kêu rả rích thành một bản đồng ca trong suốt, không gian tràn ngập một âm thanh tuyệt diệu và bí mật của cuộc sống ban đêm.

Nhưng những ý nghĩ cứ rối bời. Misa bỗng nói:

— Mạc-tư-khoa!

Anh viết suốt năm phút trong tối những nhóm bốn con số. Anh dùng một cái thước riêng để những chữ số không đè lên nhau. Những người mù cũng thường viết như vậy. Thế là xong và anh đóng va-li lại.

— Sao, Mạc-tư-khoa nói gì thế? — Đrujinin hỏi — Phải dịch ra đi.

Misa hướng tờ giấy về phía các ngôi sao, cố đọc những con số nhưng không được. Bút chì mờ và những con số ghi rất yếu.

Piot Vaxiliêvich có ý kiến đọc bằng ánh sáng lân tinh của mặt biển. Họ xuống thấp hơn và Đrujinin cẩn thận đưa tờ giấy xuống gần mặt nước. Nước vỗ nhẹ vào đá, lấp lánh màu xanh nhạt. Ánh sáng lân tinh chỉ rọi lên tờ giấy một chốc lát ngắn ngủi, Batsây liền thọc bàn tay xuống làn nước ấm như sữa và khoắng mạnh ngón tay. Nước phát ra ánh sáng nhưng không đủ để đọc. Suốt trong lúc Đrujinin cố đọc tờ giấy, Batsây cứ khoắng ngón tay, đầy ánh sáng xanh biếc như kim cương trên chiếc nhẫn. Nhưng không kết quả. Đành phải trở lại cách cũ: lấy áo trùm kín đầu rồi cẩn thận bấm đèn pin lên.

”Cho phép ngừng mười ngày. Thay đổi gấp chiến thuật. Biến dần hầm mộ thành chỗ đóng quân cho tất cả các đồng chí đã đăng ký. Tổ chức phân đội mạnh. Tương lai, sử dụng nhóm được tăng cường. Tập trung vào giao thông liên lạc, tấn công quân dự bị, phá hoại liên lạc. Đặc biệt hết sức chú ý hải cảng. Nếu có thể tổ chức liên lạc trực tiếp giữa các phân đội ở trong hầm mộ với tổ chức của Đảng. Đoàn kết lại. Không ngừng công tác tình báo. Đặc biệt khen ngợi công tác tốt. Rất cảm ơn. Các lối đi lên thành phố của hầm mộ đã bị bao vây. Cố tìm các lối ở ngay trong thành phố. Theo điều tra của chúng tôi, sơ đồ những lối ra vào hầm mộ ở thành phố để ở chỗ giáo sư đại học Xvêlôviđôp. Liên hệ với ông ta, cố lấy cho được bản vẽ. Báo cáo kết quả qua điện đài. Xin chào.”

— Hết rồi à? — Misa hỏi.

— Hết.

— Tốt.

Hai mắt lim dim, Đrujinin đọc thuộc lòng bản chỉ thị, gần từng chữ một.

— Tốt. Xong rồi! — Anh nói và xé nhỏ tờ giấy, vo viên lại rồi ném xuống biển — Anh có nghe đấy chứ — anh hỏi Piôt Vaxiliêvich.

— Giáo sư Xvêlôviđôp...

— Anh quen à?

— Một thời gian, ông ta dạy sử ở trường trung học của tôi. African Africanôvich Xvêlôviđôp, không biết có phải là một không.

— Tên ông ta đấy à?

Batsây mỉm cười:

— Phải.

Dưới chế độ cũ người ta mang những cái tên lạ lùng thật — tiểu đội trưởng Vetxêlôpxki nói, vừa cuộn dây ăng-ten vừa che ống tay áo lên miệng ngáp dài.

— Ông ta ở đâu? Anh không nhớ à? — Đrujinin hỏi cộc lốc.

— Làm thế nào mà nhớ được? — Piôt Vaxiliêvich nói với một cử chỉ tuyệt vọng. — Từ bấy, đã bao nhiêu năm qua rồi... Tôi nghĩ là ông ta chết rồi.

— Thế mà chưa đấy.

— Thế thì ít ra ông ta phải tám mươi tuổi.

Đrujinin nằm sấp xuống để cằm vào bàn tay và suy nghĩ.

— Dù sao, chúng ta cũng phải tìm cho ra cái ông African Africanovich của anh — cuối cùng Đrujinin nói với Piôt Vaxiliêvich — Anh là một con sói già ở Ôđetxa... Mà cũng lại là trong lãnh vực của anh nữa.

— Được rồi — Batsây nói — nhưng tôi chưa có một ý gì về cách tìm ông ta.

Đrujinin không đáp gì cả. Hình như anh ngủ, Có lẽ anh ngủ thực, nhờ những tiếng thở dài, ấm áp và thưa thớt của biển cả ru ngủ. Cả ba, buồn ngủ, đều im lặng. Cuối cùng, Đrujinin nằm ngửa ra, duỗi tay răng rắc và ngáp to quá, khiến Misa sợ hãi, nói với anh:

— Im!

— Xin lỗi — Đrujinin cười, và làm mấy động tác thể dục để khỏi buồn ngủ.

Đâu đó, xa xa, sau những ngọn đồi, một con gà trống gáy, giọng ngái ngủ.

— Này — Đrujinin nói, nắm lấy đầu gối Piôt Vaxiliêvich — Tay ấy tên là gì nhỉ?

— Tay nào?

Batsây không thể nào quen với những ý nghĩ kỳ quặc của Đrujinin: không thể nắm được ý nghĩ của anh khi nó đã chín muồi một cách kín đáo và chợt xuất hiện dưới hình thức một câu hỏi kỳ dị khó hiểu. Piôt Vaxiliêvich nhăn trán lại, cố hiểu xem Đrujinin muốn nói về “tay nào”, ý nghĩ thầm kín nào đã khiến anh phát ra câu hỏi đó.

— Hừm... Tôi không hiểu: tay nào? — Piôt Vaxiliêvich lại nói lần nữa, lúng túng.

— Kìa, cái ông bạn nối khố của anh hiện mở cửa hàng đồ cũ “Jorjơ” ở phố Ribat ấy! Anh nhớ ra không, lúc chúng ta đi qua đấy? Sau anh có kể chuyện với tôi, nhưng thú thực, tôi đã quên mất tên anh ta. Kôletnisuc hay là gì?

— À, Kôletnisuc! — Piôt Vaxiliêvich tối sầm mặt xuống và cắn môi nom thật dữ tợn — Hắn đã tỏ ra bỉ ổi thật!

— Hắn làm gì?

— Thì anh biết đấy. Tên khốn kiếp số một! Hắn đã trốn khỏi Hồng quân và hiện giờ buôn bán đồ cũ ở phố Ribat.

— Anh biết hắn ta lâu chưa?

— Chúng tôi học cùng một trường từ hồi lớp bốn. Rồi, suốt đời... cho đến mãi gần đây... Bao nhiêu lần, hắn lên Mạc-tư-khoa dự hội nghị hàng năm, đều ở lại nhà tôi... Còn tôi, tôi đã ở tại nhà hắn, ngay trước hôm xảy ra chiến tranh.

Bỗng Piôt Vaxiliêvich nhớ lại rõ ràng Jorka Kôletnisuc, cậu bé học sinh lớp bốn, một “con khỉ” như anh em đã mệnh danh cho... rồi cầu thủ đá bóng, một anh chàng mảnh khảnh không may mắn, sinh viên bận quần vải sọc... học viên trường quân sự... cuối cùng công chức xô-viết, một kế toán viên ở Glapsai, không trễ lắm nữa, trong chiếc áo mưa với đôi giày vàng, ông nhớ lại cái “biệt thự” chiếc ô-tô nổi tiếng, Raitxa Lvôpna với gương mặt hiền lành, đỏ bừng bừng vì lửa bếp... Ông nhớ lại món cá trích sấy... những quả “cà bung”... Cuối cùng, ông nhớ lại Kôletnisuc bận đồng phục cán sự ba quân nhu, cuộc tiễn đưa nhau trước khi ra mặt trận. Rồi một cái bóng xám, đen tối, trùm lên tâm hồn Piôt Vaxiliêvich. Bạn hồi nhỏ, bạn hồi nhỏ ông nói đi nói lại, đau xót và tức giận, nhớ lại đặc biệt và rõ ràng Jorka Kôletnisuc đội mũ quả dưa, khoác ba-đờ-xuy gấu xòe gần cửa hàng “Jorjơ”, phố Ribat. Hắn chào bọn S.S. sao mà hèn nhát, khúm núm thế! Hắn cặp chặt cái mũ trên ngực có vẻ mới trung thành chứ! Cái cách hắn nhìn két tiền, để trên vỉa hè, bên cạnh người, mới hèn hạ làm sao!

— Từ nhỏ! từ nhỏ! — Ông nói gần như tuyệt vọng — Anh thử nghĩ mà xem!

— Có thế — Đrujinin lạnh lùng nói.

— Phải, nhưng thế là thế nào? Vậy ra trong tâm hồn hắn, luôn luôn có một tên tiểu tư sản, một tên tư hữu, một thằng nhát gan, một con người ti tiện, một lão chủ hiệu?

— Có gì là lạ? — Misa nói, cố cưỡng lại cái ngáp dài khó chịu buổi sáng và co dúm đôi gò má lại — Đó là những nốt ruồi duyên của chủ nghĩa tư bản.

— Đúng thế — Batsây nói, phấn khởi — Dù sao, cuối cùng, lão chủ hiệu cũng đã thắng.

Đrujinin lắc đầu ra ý quan tâm.

— Thế dễ ông bạn thân của anh, anh chàng Kôletnisuc, chẳng phải xuất thân từ một gia đình buôn bán sao?

— Không thật là buôn bán. Nhưng cũng không xa. Bố hắn ta làm với anh em Pơtasnikôp.

— Nghĩa là trong nghề buôn bán... Phải, phải... Gia đình anh ta có giàu có không?

— Chẳng bao giờ! Suốt đời chật vật lắm! Bọn anh em Pơtasnikôp nổi tiếng đó, đã vắt thịt người làm để lấy nước. Và tôi xin hỏi anh một điều...

— Nhưng đại thể hẳn thuộc vào loại người nào? Một tên phản bội ư?

Plôt Vaxiliêvich suy nghĩ.

— Biết đâu đó? Rõ ràng là lòng người nham hiểm ai đo cho cùng.

— Không, tôi không nói cái đó. Lúc nhỏ hắn ta ở nhà trường như thế nào? Bản chất hắn có gì tỏ ra phản bội không? Anh hiểu ý tôi muốn nói rồi chứ. Lúc bấy giờ, đối với bạn bè... Hắn có hay mách lẻo không? Hắn có hay thì thọt với các giáo sư không?

— Cái đó thì không! — Batsây nói quả quyết — Hắn luôn luôn là một người bạn rất tốt. Nhưng tôi nhắc lại, rõ ràng là khó đo lòng người lắm.

Hình như những lời nói sau cùng này của Piôt Vaxiliêvich không được Đrujinin chú ý tới nữa, anh đã bỏ qua. Đrujinin nói rất thờ ơ và không rõ ràng lắm:

— Phải, có thế... Được, rồi sau ra sao? Trong thời kỳ nội chiến, can thiệp?

— Hắn luôn luôn là một người xô-viết chân chính.

— Ra thế...— Đrujinin có vẻ suy nghĩ — Hắn sinh quán ở Ôđetxa?

— Phải.

— Thế thì, có thể hắn sẽ giúp chúng ta tìm ra giáo sư Xvêlôviđôp. Anh nghĩ thế nào?

Piôt Vaxiiiêyich nhìn Đrujinin có vẻ lúng lúng, gần như sự hãi: có phải anh đùa không? Nhưng hiển nhiên là anh không đùa, vì anh đã bắt đầu phát triển thêm ý kiến của mình ngay.

— Thường thường, những người sinh cùng thành phố đều ít nhiều có biết nhau. Dù sao, họ cũng có nghe nói đến nhau. Luôn luôn họ có thể có những người quen chung, những bà con chung, có phải không? Tôi chắc Kôletnisuc sẽ giúp anh tìm thấy African Africanôvich.

Bây giờ Đrujinin đã nói đến việc Piôt Vaxiliêvich đến thăm Kôletnisuc như một điều đã quyết định và hoàn toàn tự nhiên. Anh không hỏi ý kiến, anh nhẹ nhàng ra lệnh.

— Có tin cho biết bọn Đức và Rumani phóng thích tù binh địa phương. Anh là người địa phương. Noi sinh của anh là Ôđetxa. Như vậy anh dễ thống nhất với Kôletnisuc.

— Tôi mà nói chuyện với Kôletnisuc à? — Batsây nói, mắt lóe sáng nom thật khủng khiếp.

— Chứ sao, ít nhiều anh cũng có lý do để chuyện trò với hắn. Và lý do này có vẻ tự nhiên nhất. Hình như anh có nói với tôi là đồ đoàn của anh còn để ở nhà Kôletnisuc thì phải.

— Phải — Batsây nói, buồn rầu. — Tôi có để ở nhà thằng chó má ấy một bộ thường phục, một đôi giày, một chiếc áo ba-đờ-xuy, bản luận án.

— Thế thì tuyệt! —Đrujinin xoa tay reo lên — Tuyệt hết chỗ nói! Vậy anh sẽ đến nhà Kôletnisuc lấy đồ đoàn.

Piôt Vaxiliêvich phát ra một tiếng ứ ấm ức và bứt rứt xoa ngón tay, má và cằm...

— Này — ông nói, giọng khản đặc — tốt hơn hết, anh đừng bảo tôi đến nhà thằng súc sinh ấy... Chẳng được việc gì đâu... Vì tôi... tôi sẽ đánh giập mõm nó mất! — Batsây bỗng hét lên, giọng run run.

— Kìa, đừng làm ồn chứ! — Misa nói.

— Cam đoan, tôi sẽ đánh giập mõm nó! — Batsây nhắc lại chắc nịch, giọng ấm ức.

— Chưa chắc — Đrujinin lạnh lùng nói và cắn móng tay.

Còn Misa thì khua khua bàn tay, quay mình sang phía khác, cố tìm cách ngồi cho vững trên ngọn núi đá nhọn hoắt.

Piôt Vaxiliêvich khịt mũi một lúc và trong đôi mắt long lanh phản chiếu một cách bí mật những ngôi sao buổi sáng. Đrujinin kiên nhẫn đợi cho Batsây hết khịt mũi rồi mới bình thản nói tiếp:

— Vậy anh sẽ đến nhà Kôletnisuc thăm dò về việc African Africanôvich và nếu gặp may biết được điều gì, anh sẽ đi thẳng tới chỗ ông ta, hỏi ông ta về những lối ra vào hầm mộ ngay trong thành phố. Nói tóm lại, anh tìm hiểu xem, đừng có lười, quan trọng lắm đấy.

— Tôi sẽ đánh giập mõm nó! — Batsây buồn rầu nói.

Đrujinin im lặng cắn móng tay một lúc rồi nói tiếp:

— Chắc chắn ông African Africanovich Xvêlôviđôp là một người tốt. Nhưng dù sao cũng phải hết sức cẩn thận. Phải thấy rằng bọn chiếm đóng bắt cả những người chỉ vì đã dùng chữ “hầm mộ”. Đối với chúng, đó là một danh từ ghê gớm, đáng ghét... Chúng tôi sẽ đợi anh trong ống dẫn nước...