Sau này, khi nhớ tới sự việc đau khổ đó, Kôletnisuc không bao giờ có thể hiểu và nhớ lại được rõ ràng tất cả điều đó đã xảy ra như thế nào. Lúc đó, ông như bị việc buôn bán làm cho mê mẩn, đó là kết quả của ánh hào quang ở đôi mắt kim cương kia; không biết vì đâu ông bỗng thèm khát được có ngay một lúc một số tiền lớn và cảm thấy như một người đang rơi xuống vực thẳm.

Tất cả đã diễn ra nhanh chóng, dễ dàng và có tinh chất lạ kỳ, vô lý, hệt như trong một cơn mê. Kìa, không đổi chỗ, Iônen Mirêa đặt lên quầy sáu trăm đồng mác chiếm đóng mời tinh, tiền mặt, với ba nghìn mác bằng hối phiếu hạn một tháng của nhà “Mêfôđi Muntêanu và Con trai”, rồi nhanh nhẹn xếp số hàng dệt kim Lêningrat lên chiếc xe ngựa cũ, dễ từ cuối thế kỷ mười chín, không biết từ đâu xuất hiện ra, ngồi xuống bên cạnh, ôm lấy những súc vải như một bà lớn, nâng chiếc mũ nan lên rồi đi mất không biết về phương hướng nào.

Nửa đêm, Kôletnisuc bất chợt thức dậy và đâm bổ về phía cái két... Ông để ý xem kỹ lại những tờ hối phiếu, những tờ giấy lạ lùng, thật khỏ hiểu, mà ông đã đem số vải dệt kim Lêningrat hảo hạng đổi lấy. Chúng có giá trị gì và thật ra chúng đại diện cho cái gì? Lấy gì bảo đảm người ta sẽ trả cho ông ba nghìn mác để đổi lấy tờ giấy này? Ai trả? Ngài Iônen Mirêa ư? Nhưng nếu không trả? Kôletnisuc cũng không có cả địa chỉ của y. Ông sẽ tìm y ở đâu?

Kôletnisuc hình dung lại Iôuen Mirêa với cặp mắt kim cương, chiếc mũ nan, đôi lông mày quái gở, rồi ông chợt nhận ra hết sức rõ ràng đó là một tên lừa đảo rất tầm thường, thông thường hết sức. Với sáu trăm đồng mác chiếm đóng, y đã cuỗm mất của ông trên ba nghìn đồng tiền hàng! Người ta đã đánh cắp của ông ngay giữa ban ngày. Tai hại nhất đó lại là tiền của Đảng, của tổ chức bí mật! Kôletnisuc bứt đầu, bứt tóc định đập đầu vào tường. Làm sao có thể nhìn thẳng Secnôivanenkô được? Đó là một ý nghĩ làm ông thấy khó sống nổi. Ông đã trải qua một đêm khủng khiếp, không ngủ. Có lúc, ông nghĩ có thể không đến nỗi tuyệt vọng. Có thể ông lo lắng thế là sai: Iônen Mirêa không phải là một nhà buôn thiếu tư cách, mà trái lại, một thương gia hoàn toàn lương thiện, rất sòng phẳng. Trong đúng một tháng, y sẽ trả lại toàn bộ số tiền không thiếu một xu. Vì dù sao Kôletnisuc cũng nắm trong tay những hối phiếu của một nhà buôn tiếng tăm như hãng “Mêfôđi Muntêamu và Con trai”, Bucaret, Viên, Bá-linh, Côpen- hagơ, Ăngkara, Môngtêviđêô...

Điểm bi đát của sự việc là Kôletnisuc rất mơ hồ về hối phiếu. Hối phiếu là một cái gì hết sức lỗi thời, thù địch, đáng khinh. Nhưng ông biết — không rõ do đâu mà ông biết điều đó! — là trên thế giới vẫn có hối phiếu. Trường đại học chăng? Trường trung học chăng?... Hối phiếu đã giữ một vai trò không vui trong đời ông rồi. Nhưng ở đâu? Bao giờ? Thế nào? ... Kôletnisuc thao thức cho đến sáng, nửa ngủ nửa mê thấy tờ hối phiếu đã giữ một vai trò nặng nề. Bất chợt, trong óc ông, lóe lên như tia chớp.

“Bán một món hàng, một người buôn đã nhận hai tờ hối phiếu, lãi năm phần trăm trả ở nhà băng. Với tờ hối phiếu thứ nhất, nhà băng đã trả 475 rúp, với tờ thứ hai 117 rúp. Hỏi...”

Kôletnisuc nhớ lại: đó là một bài toán phần trăm trong cuốn sách giáo khoa của Sapôtnikôp và Vanxep. Những hối phiếu nằm đâu bên cạnh những cái bể bí hiềm đầy nước rồi lại cạn, bên cạnh những đoàn tàu khốn nạn chạy từ hai ga A và B để gặp nhau...

Người nhà buôn, bán xong hàng, đã nhận hai tờ hối phiếu nhà băng... Kôletnisuc ngồi trên giường lắp bắp.

Cuối cùng ông đã hiểu ra sự việc, ông là một nhà buôn và đã nhận hối phiếu về món hàng bán ra. Nhưng người buôn nọ, người trong bài toán, không loạn óc, anh ta đã đổi hối phiếu cho nhà băng và đã nhận được tiền; trái lại, ông đã mất ngủ và trằn trọc. Một tờ hối phiếu! Hối phiếu có thể đổi lấy tiền kia mà... Bây giờ Kôletnisuc thấy rõ là mình phải đưa những hối phiếu nhận của Iônen Mirêa đến nhà băng đổi lấy tiền và càng sớm càng hay. Vất vả lắm ông mới đợi được đến sáng, ông uốn vội bộ ria mép rồi chạy ù tới nhà băng. Ông không ngờ và thậm chí xuýt khóc vì sung sướng khi tìm thấy cái cửa con có tấm bảng mang dòng chữ vàng bằng tiếng Nga và tiếng Rumani: “Trả tiền hối phiếu”. Vội vã cúi gập người xuống, và hoa chân múa tay một cách hết sức tao nhã, theo kiểu ngài Prơjêvenxki. Kôletnisuc chìa những tờ hối phiếu vào cửa và nói:

— Tôi muốn xin rút tiền hối phiếu... Nghĩa là, thưa ông, tôi muốn rút tiền của tờ hối phiếu này, xin ông làm ơn... vui lòng...

Cái “ông” mà ông đang trình bày, một người bé nhỏ bụng to, đen thui thủi trong chiếc áo jaket đã sờn, giong một con nhặng xanh đeo kính lạ lùng, cầm lấy tờ phiếu, lật đi lật lại trước mũi một lúc rồi trả lại cho Kôletnisuc và càu nhàu:

— Không được!

— Xin phép — Kôletnisuc nói, cảm thấy nền nhà sụt xuống dưới chân mình — tôi chưa thật hiểu rõ ông nói gì. Nghĩa là, thưa ông, tôi muốn biết tại sao, xin ông làm ơn...

Con nhặng xanh quay cả người về phía Kôletnisuc.

— Không thể chuyển được.

— Sao ạ?... Sao? — Kôletnisuc lắp bắp — Tại sao không thể chuyển được ạ?

— Không thể chuyển được — con nhặng xanh nhắc lại và nhìn Kôletnisuc bang đôi mắt chằm chằm mà qua đôi kính cận, có vẻ to như mắt bò. — Đây chỉ là một mảnh bìa.

Mặc dù ngây thơ trong công việc buôn bán, Kôletnisuc cũng hiểu ngay được cái chữ “bìa” ghê gớm ấy. Tay run run, ông rút trong túi áo tuýt-xo ra tấm danh thiếp của nhà “Mêíođí Muntêanu và Con trai“ và đưa cho con nhặng xanh. Nhưng con nhặng xanh cũng không thèm cầm lấy. Hắn chỉ lướt đôi con mắt bò bất động của hắn, rất ít liên quan với cái dáng ngắn ngủi, tròn quay của hắn, lên tấm danh thiếp rồi càu nhàu:

—Schmukler!

— Sao ạ? — Kôletnisuc không hiểu.

—Schmukler! Eseroc!— con nhặng xanh nói, có vẻ khoái trá đểu cáng và thấy khách không hiểu, hẳn giải thích — Tiếng Nga, gọi là kẻ cắp, xỏ lá, hiểu chưa?

— Xin lỗi... xin lỗi, ông... Một hãng buôn chắc chắn thế: Bá-linh, Viên, Ăngkara, Môngtêviđêô...

— Schmukler, schmukler! — con nhặng xanh nói và đột nhiên, há hốc cái miệng bé tí với hàm răng cá heo nhọn hoắt, hắn phá ra cười, một giọng cười trẻ con, oang oang như tiếng nhạc ngựa.