Đúng lúc ấy, nhiều người vác vào khe hầm những thùng gỗ, va-li, thúng, gói lớn, gói nhỏ, thùng tô-nô, vũ khí, một cái hòm..., họ để tạm tất cả những thứ đó dọc các tường của cái hang đầu tiên với ý định sau đó chuyển vào những hang xa hơn... Đúng lúc ấy, những chiến sĩ thuộc sở chỉ huy nhanh gọn khuân ra khỏi hang những dụng cụ của Ban tham mưu, họ cuộn dây, tháo khỏi tường những hộp điện thoại bằng da móc ở những cái cọc. Người đi, kẻ ở. Chẳng khác gì một cuộc đổi gác.

Sau cùng, toàn bộ đồ lề của Ban tham mưu đã được dọn đi. Chỉ còn lại một bóng điện nhỏ giữa hang, trên chỗ trước đây có cái bàn của viên thiếu tá. Một người liên lạc hiện ra, bắt đầu tháo sợi dây điện trong suốt.

— Các đồng .chí có thể để lại điện cho chúng tôi được không? — Secnôivanenkô hỏi.

— Đồ quân dụng.—Viên thiếu tá nhún vai nhận xét. Anh đã mặc áo choàng, nai nịt đầy đủ, chiếc mũ cát- két lưỡi trai thẳng đứng, in bóng thành một đường thẳng phía trên mặt, cái bóng giống như chiếc mặt nạ đen. Cánh tay bị thương phải khó nhọc lắm mới xỏ vào được tay áo choàng để áp trước ngực và về mặt nào đó, nó tô đậm sự nghiêm túc và tầm quan trọng của cái giờ phút đang bắt đầu.

— Dù sao các anh cũng có thể để lại cho chúng tôi một chút ánh sáng chứ. Các anh thì thiếu gì, mà chúng tôi lại rất cần — Secnôivanenkô nói.

— Chúng tôi được lệnh phải mang đi tất cả, tất cả, cho đến sợi dây cuối cùng — Nói những tiếng ấy viên thiếu tá càng trở nên nghiêm nghị. Một vết nhăn có cái vẻ cương quyết không gì lay chuyển nổi vắt ngang phía trên cặp lông mày.

— Đồng chí nói đúng — Secnôivanenkô trầm ngâm nói. Ông hiểu rõ đây không phải chuyện cái bình điện hay cái bóng đèn mà là một vấn đề nguyên tắc. Ta rút khỏi thành phố theo lệnh bộ chỉ huy chứ không phải vì quân địch đã đánh thắng. Đối với mỗi cán bộ, mỗi chiến sĩ, việc rút quân hoàn toàn, không thiệt một người, không để lại dù một cái đanh nhỏ của Nhà nước, là một vấn đề danh dự.

— Nhưng tôi nghĩ thế nào các đồng chí chả có ánh sáng? — Viên thiếu tá vừa hỏi vừa bắt tay Secnôivanenkô bằng bàn tay trái của anh, — đồng chí nhớ cho rằng ở đây mà thiếu ánh sáng là chết đấy.

— Ở trên kia, người ta soi sáng cho tôi rồi, —Seenô- ivánenkô có pha chút châm biếm. — Chúng tôi có ánh sáng.

Và như để xác nhận lời ông nói, ở chỗ trước kia là cái bóng điện, nay xuất hiện một chiếc đèn bão đã châm lửa và treo lên, do Liônia Ximban mang đến.

— Một kỳ công của thế kỷ mười chín, một thành tựu kỹ thuật tuyệt vời gần đến mức quái dị, người bạn trung thành của thủy thủ và những hoạt động bí mật. — ông vừa nói vừa vặn thấp cái bấc xuống.

Lúc này, ngoài bộ phận của Secnôivanenkô, trong hang chỉ còn viên thiếu tá.

— Thôi. Chúng tôi xin từ biệt.

— Cũng đành vậy — Secnôivanenkô mỉm cười.

— Thế thì...

Viên thiếu tá ngần ngừ một chút, không biết phải làm gì bây giờ. Anh nhìn đồng hồ, đi một bước về phía cửa hang rồi bất thình lình quay lại, đến bên Secnôivanenkô và bỏ mũ cát-két ra. Hai người ôm hôn nhau ba lần. Sau đó viên thiếu tá đầu trần ôm hôn những người có mặt, mỗi người ba lần. Đến lượt Raitxa Kôletnisuc và Liđia Anghêliđi thì viên thiếu tá hơi ngượng, định hôn tay họ. Nhưng Raitxa Lvôpna, với vẻ bẽn lẽn hơi quê mùa, giật bàn tay to của mình lại, rồi ôm anh hôn ba lần lên bộ ria nhọn hoắt. Liđia Ivanôpna cũng cương quyết ôm hôn anh ba lần, mặc dù khi đó mặt chị nóng bỏng lên.

Viên thiếu tá đội mũ và lần cuối cùng, đưa tay lên vành mũ. Thế là anh đi khuất. Ở chỗ khe nứt anh lách ra, một lát sau, những hòn đá nhỏ vẫn còn lăn và những suối bụi khô vẫn chảy xuống. Cuối cùng, hoàn toàn yên lặng. Mọi người cứ ngồi ngây ra ở ngay chỗ viên thiếu tá từ biệt họ.

Người đầu tiên đứng dậy là Xviatôxlap. Từ lúc nãy, anh đã có vẻ băn khoăn như có điều gì muốn hỏi người chỉ huy của mình, nhưng vì chưa có dịp thuận tiện nên đành yên lặng theo cách xử sự của một chiến sĩ có kỷ luật. Anh đi đi lại lại trước mặt Secnôivanenkô, khi xách cái thùng khi xách cái túi, có lúc anh đã dừng lại và nhìn vào mặt ông để ông chú ý. Nhưng Secnôivanenkô đang mải miết với việc xếp đặt địa điểm và giải những con tính ông ghi với mẩu bút chì nhỏ trên sổ tay nên không đế ý đến anh. Giờ là lúc quyết định phải nắm vững tình hình ngay, không được chậm trễ. Hoặc ở. Hoặc đi. Nếu phải đi, thì càng sớm càng tốt; bộ đội đã lên tàu vận tải cả rồi, và chính lúc này, những đơn vị bộ đội cuối cùng và đội hậu vệ đang bí mật rút khỏi chiến hào.

— Đồng chí bí thư, — Xviatôxlap nói bằng giọng quả quyết — Cho phép tôi hỏi đồng chí.

Lúc ấy Secnôivanenkô mới nhớ đến người lái xe của mình. Xviatôxlap đứng nghiêm trước mặt ông, bụng thót lại, nét mặt căng thẳng, đôi mắt long lanh. Cái bóng mắt cáo của ngọn đèn bão lướt trên tấm thân thon thon của anh. Cả người anh hơi chúi về phía trước như sẵn sàng bay vụt lên theo hiệu lệnh đầu tiên của người chỉ huy. Secnôivanenkô hiểu ngay tâm trạng chàng trai đã trở nên rất đáng mến, và rất thân thiết nữa, đối với ông trong thời gian gần đây. Vấn đề của Xviatôxlap ông coi là đã được giải quyết, ông đã quá quen thuộc với cách giải quyết ấy nên quên cả nói với Xviatôxlap. Ông cho rằng chuyện ấy tất nhiên phải như vậy. Thế mà Xviatôxlap đang đứng kia, đợi ông nói lên quyết định của ông.

— Tôi chưa nói gì với cậu à? Lạ nhỉ. Tôi quên khuấy mất đi đấy. Thế thì... tôi rút cậu ra khỏi bộ đội đấy. Cậu ở lại với tôi, bằng lòng chứ?

Xviatôxlap hít mạnh một hơi. Ngực anh phồng lên. Đôi mắt long lanh. Anh định trả lời thật bình tĩnh nhưng lai nói ngắc ngứ như một chú bé.

— À ra thế! — Anh nói giọng hơi khàn khàn, rồi lấy lại hơi — Đồng chí bí thư, đồng chí hãy tin rằng... tôi sẽ xứng đáng...

— Thôi được, đừng bốc — Secnôivanenkô mỉm cười nói. — Hãy hành động đi — ông nói thêm, nhấn mạnh một cách vô cùng thích thú vào cái từ quyết liệt, mà gần đây, trong tất cả mọi trường hợp, phần đông người Xô-viết luôn nhắc đến, với tinh thần sẵn sàng chiến đấu chống kẻ thù đang muốn tấn công đánh chiếm thành phố của họ.

Nhưng Xviatôxlap vẫn đứng trước Secnôivanenkô.

— Lại còn chuyện gì nữa? — ông hỏi.

— Thưa đồng chí bí thư, — Xviatôxlap trả lời, — Tôi biết rằng... thật khó nói quá, không nên... nhất là khi tình hình thành phố rất nghiêm trọng, nhưng...

Secnôivanenkô nhăn mặt:

— Sao?

— Đồng chí cũng biết là mẹ tôi ở gần đây. Tôi muốn tạt về từ biệt bà cụ một tí.

Secnôivanenkô càng nhăn tợn:

— Thế ra bây giờ cậu mới nhớ đến bà cụ à!

— Nhưng thưa đồng chí bí thư, đồng chí cũng biết là cả một tháng nay tôi sống trên xe như trong trại lính, không rời một bước.

— Dù sao cũng phải tính đến chuyện ấy sớm hơn chứ. Bây giờ tôi cũng không biết là...

Xviatôxlap, cúi gằm xuống, nói:

— Xin đồng chí tha lỗi cho!

Anh cố gắng như muốn trút một gánh nặng khỏi trái tim nhưng không nổi: anh lại đứng thẳng người và nhìn thẳng vào mắt người chỉ hư y:

— Đồng chí cho phép chứ ạ?

— Khoan đã...

Secnôivanenkô suy nghĩ.

— Bà cụ ở có xa không?

— Không! — Xviatôxlap kêu lên, quên cả kỷ luật — gần sát đây thôi. Xe tốt thì cả đi về chỉ mất hai mươi phút.

— Cụ thể là chỗ nào?

— Quá Pêrexip. Đúng chỗ bắt đầu con đường Ludanôpka. Đồng chí đồng ý chứ?

Tình hình chưa ổn định và những quy tắc hoạt động bí mật nghiêm cấm những chuyện nghỉ phép cá nhân, nhưng trước con mắt long lanh và cầu khẩn của Xviatôxlap, Secnôivanenkô không nỡ từ chối việc anh gặp mẹ; rất có thể đó là cuộc gặp gỡ cuối cùng của họ. Từ đây đến con đường đi Ludanôpka, khoảng cách quả là ngắn. ông biết rõ thế vì về mùa đông cháu gái Môchya Pêrêpêlitxkaia của ông ở đấy.

Nhân nghĩ đến Matriôna Terenchiepna nên Secnôivanenkô nhớ đến bức thư của bà ta.

Môchya đang làm gì nhỉ? Chắc hẳn đã tản cư gấp trên một chiếc tàu vận tải cùng với Valentin và cái chú bé Pêchya mà hai mẹ con vớt dưới biển lên. Nếu vậy thì ổn lắm. Nhưng nếu phải trông nom tài sản của ngư trang đến phút cuối cùng mà không ra đến cảng được cùng với lũ trẻ và hành lý thì sao? Có thể như vậy lắm. Secnôivanenkô hiểu rất rõ bà ta, ông biết bà ta cũng như tất cả họ Secnôivanenkô đều không thực tế lắm trong những việc của bản thân mình.

Ông hình dung ra bà ta bị lạc, không người giúp đỡ, không kịp thời xoay xở được một giấy thông hành ra cảng, không tìm được một chiếc tàu vận tải.

Nhưng tại sao ông không nghĩ đến chuyện ấy sớm hơn nhỉ?

Ông đâm ra lo, lo lắm.

— Khoan đã — Ông nói. Dưới ánh đèn bão, ông viết mấy chữ vào quyển sổ tay rồi xé tờ giấy ra. — Đi mà từ biệt bà cụ cậu, rồi phóng xe đến Krijanôpka. Chỉ cách đây độ hai ba cây số thôi. Cậu có biết ngư trang “Pêtren” không? Cậu sẽ thấy ngôi nhà của gia đình Pêrêpêlitxki và hỏi bà Matriôna Têrenchiepna.

— Tôi biết ạ — Xviatôxlap nói — về mùa đông, chúng tôi là hàng xóm với nhau.

— Càng hay. Cậu hỏi thăm xem sự thể ra sao. Chắc họ đã tản cư rồi. Nhưng nếu chưa thì cậu cho cả lên xe rồi trong thời gian ngắn nhất phóng ra cảng, xếp họ lên một chiếc tàu vận tải. Nếu không có, thì tìm cho họ một cái tàu con hoặc ca-nô gì đó, rồi cậu thương lượng với người chỉ huy, nhân danh tôi mà yêu cầu họ xếp chỗ cho gia đình Pêrêpêlitxki bằng cách này hoặc cách khác. Quá lắm, thì đi tìm một đồng chí nào đó trong khu ủy, rồi đưa cái giấy này ra, — Sêcnôivanenkô đưa cho anh tờ giấy. — Rõ chưa?

— Rõ! Sẽ hoàn thành, — Xviatôxlap mừng rỡ kêu lên.

— Đi thôi.

— Sau đó, sẽ giải quyết cái xe ra sao ạ?

— Con ngựa xích thố của cậu ấy à? Cho quỷ rước nó đi. Tạm cho bọn phát-xít chúng nó vỡ đầu xé tai vì cái xe ấy!

— Để tự tay tôi phá tan nó đi còn hơn, — Xviatôxlap nói nghiêm trang.

— Tùy cậu. — Đôi mắt Secnôivanenkô đột nhiên lóe lên một ánh tinh nghịch — Riêng tôi, thì có lẽ tôi để cho tụi Đức. Nhưng thôi, nói chung, cậu muốn làm gì thì làm!

Secnôivanenkô dẫn Xviatôxlap đến một góc hầm, ở đó có một hành lang đi sâu xuống hầm đá. Rồi bằng những lời lẽ ngắn gọn nhưng không sót một chi tiết nào, ông ra những chỉ thị cho anh, phòng mọi sự bất trắc khi lên mặt đất. Sau đó ông thu cái thẻ đoàn viên và toàn bộ giấy tờ của Xviatôxlap, nhét tất cả vào túi mình.

— Bây giờ thì cậu tự chỉ huy lấy mình, — ông nghiêm khắc nói — Nhớ lấy! Đi thôi, chậm nhất là hai giờ phải trở về.

— Xin chấp hành, — Xviatôxlap trả lời, rồi anh nhanh nhẹn trườn qua cái khe đá.