Trang chủ
Lịch sử quân sự
Chương 23: Dạy dỗ
Bình chọn đề cử
Thêm vào đánh dấu
Báo lỗi tiểu thuyết
Tắt đèn
Cỡ chữ -
Cỡ chữ +
Chương trước
Mục lục
Chương sau
PS: Có bạn đọc cảm thấy mấy chương gần đây quá nặng nề về lý thuyết, thực ra tác giả tìm tài liệu viết như vậy cũng rất mệt mỏi. Nhưng đã viết đến thời Tiên Tần Bách gia thì bắt buộc phải điểm qua đôi chút về nguồn gốc và sự phát triển, chưa kể Đạo gia và Danh gia đều là những học thuyết hiển hách thời bấy giờ, nếu không thì tính truyện của tiểu thuyết sẽ bị thiếu hụt. Dù sao thì sau này nhân vật chính cũng sẽ gặp gỡ những danh nhân của các Chư tử bách gia khác, ví dụ như Mạnh Tử, Tuân Tử, Mặc Tử, v.v. Sau chương này, phần về nước Tống cơ bản sẽ không còn những nội dung nặng nề như vậy nữa, nên mọi người đừng quá lo lắng.
———— Dưới đây là chính văn ————
Trang Tử hy vọng dùng tư tưởng của Danh gia để làm nhạt đi ảnh hưởng của Nho gia đối với đệ tử Mông Trọng của mình, chủ yếu có ba nguyên do lớn.
Thứ nhất, tư tưởng Danh gia là học thuyết nghiên cứu về sự đồng nhất và khác biệt, danh và thực cùng các mối liên hệ tương ứng của vạn vật, vốn rất tương đồng với tư tưởng Đạo gia.
Thứ hai, Huệ Tử là tri kỷ của Trang Tử. Nếu nói có học thuyết nào mà Trang Tử không bài xích khi truyền dạy cho đệ tử, thì ngoài tư tưởng Đạo gia ra, chỉ còn lại Danh gia.
Những học thuyết còn lại như Nho gia, Pháp gia, Binh gia, thậm chí là Mặc gia, trong lòng Trang Tử ít nhiều đều có những điểm không hài lòng.
Thứ ba, Trang Tử luôn cho rằng Huệ Tử "vẫn còn chưa đắc đạo", cho rằng những lý thuyết mà Huệ Tử đưa ra vẫn còn rất thô sơ và chưa chín muồi. Về điều này, Trang Tử từng nói "Danh, vật chi thô dã" (Danh là cái thô của vật), hy vọng Huệ Tử có thể nghiên cứu sâu hơn về mối liên hệ nội tại của vạn vật trên thế gian, thay vì cứ câu nệ vào biểu hiện bên ngoài. Nhưng đáng tiếc thay, Huệ Tử lại dành phần lớn tâm trí để làm Tướng quốc nước Ngụy, trị quốc và tổ chức Liên hoành chống Tần, đến mức không còn dư sức để nghiên cứu chuyên sâu.
Điều này khiến Trang Tử cảm thấy không mấy vui lòng.
Dựa trên tư tưởng tuần tự tiến dần, thứ mà Trang Tử dạy cho Mông Trọng và các đệ tử trước tiên chính là "Kiên Bạch Luận" của Huệ Tử.
Cốt lõi của luận thuyết "Kiên Bạch Luận" chính là những ý tưởng lý luận nảy sinh từ một hòn đá cứng và trắng (kiên bạch thạch).
Hòn đá này đồng thời sở hữu ba khái niệm khác biệt: cứng (kiên), trắng (bạch) và đá (thạch).
Trong đó, màu trắng và bản thân hòn đá là những thứ mà mắt người có thể quan sát được.
Nhưng độ cứng lại cần đôi bàn tay chạm vào mới có thể cảm nhận ra.
Vì vậy, khi con người chỉ dùng mắt để quan sát, kết luận rút ra là "bạch thạch" (đá trắng); còn khi nhắm mắt dùng tay chạm vào, kết luận rút ra là "kiên thạch" (đá cứng).
Chỉ khi vừa dùng mắt nhìn, vừa dùng tay chạm vào, kết luận mới là "kiên bạch thạch" (đá cứng và trắng).
Thế nhưng, "danh" (tên gọi) của ba thứ này vốn khác nhau, liệu có thể nói ba thứ này thực chất là những vật thể khác nhau hay không?
Tư tưởng của Huệ Tử chính là nghiên cứu về "danh" và "thực" của vật, cùng mối quan hệ giữa hai yếu tố đó. [PS: Thuyết Ly Kiên Bạch của Công Tôn Long chính là sự cắt xẻ tư tưởng Kiên Bạch Luận của Huệ Tử, ngụy biện rằng bạch thạch và kiên thạch là những vật thể khác nhau, ngay cả khi thực tế chúng cùng xuất hiện trên một vật thể.]
Nói chung, Kiên Bạch Luận của Huệ Tử vẫn còn khá đơn giản và mộc mạc.
So với nó, thuyết "Hợp đồng dị" mà ông đưa ra lại liên quan đến phạm vi rộng lớn hơn nhiều.
Huệ Tử cho rằng vạn vật trên đời vốn dĩ đã có tính tương đối giữa sự đồng nhất và khác biệt.
Ông từng nói: "Đại đồng nhi dữ tiểu đồng dị, thử chi vị tiểu đồng dị; vạn vật tất đồng tất dị, thử chi vị đại đồng dị."
Lấy ngựa làm ví dụ, phàm là những loài thuộc về loại ngựa đều được bao gồm trong đó, đây gọi là "đại đồng"; còn trong đó ngựa đen, ngựa trắng, ngựa lớn, ngựa nhỏ... lại có sự khác biệt, đây gọi là "tiểu đồng".
Từ đó ông rút ra kết luận "vạn vật tất đồng", qua đó trừu tượng hóa và thống nhất những sự vật giống nhau và khác nhau lại làm một.
Nói đến thuyết Hợp đồng dị, không thể không nhắc đến "Biến vi vạn vật thuyết" của Huệ Tử, đây chính là nền tảng của luận thuyết Hợp đồng dị.
Tương truyền khi Huệ Thi cùng các bậc biện sĩ đàm luận dưới gốc cây, có một người biện luận tên là Hoàng Liêu đã đặt câu hỏi, thắc mắc về lý do tại sao trời đất không sụp đổ, không lún xuống, cùng nguyên do của gió mưa sấm sét.
Huệ Thi không chút do dự mà giải đáp, sau đó ghi chép lại câu trả lời này, đó chính là "Biến vi vạn vật thuyết".
Sau đó, Huệ Thi sai người gửi luận thuyết này đến tay người tri kỷ Trang Tử, lấy danh nghĩa là nhờ sửa chữa, nhưng thực chất chẳng qua là muốn khoe khoang với Trang Tử mà thôi.
Ai bảo Huệ Thi – vị biện sĩ "biện khắp thiên hạ không địch thủ" này – lại luôn luôn phải chịu thua trước mặt Trang Tử, hầu như chưa bao giờ giành được thắng lợi cơ chứ?
Sau khi nhận được "Biến vi vạn vật thuyết" của Huệ Thi, Trang Tử đã loại bỏ những phần rườm rà, giữ lại mười mệnh đề của Huệ Tử, tức là "Lịch vật thập sự", được ghi chép trong thiên "Thiên Hạ" do Trang Tử biên soạn.
"Lịch vật thập sự" bao gồm:
Thứ nhất: Chí đại vô ngoại, vị chi đại nhất; chí tiểu vô nội, vị chi tiểu nhất. (Cái lớn đến mức cùng cực thì không còn gì ở bên ngoài, gọi là "đại nhất"; cái nhỏ đến mức cùng cực thì không còn gì bên trong để chứa đựng, gọi là "tiểu nhất".)
Thứ hai: Vô hậu bất khả tích dã, kỳ đại thiên lý. (Không có độ dày thì không thể tích tụ, nhưng nó có thể lớn đến ngàn dặm.)
Thứ ba: Thiên dữ địa ti, sơn dữ trạch bình. (Trời và đất thấp ngang nhau, núi và đầm nước bằng phẳng như nhau.)
Thứ tư: Nhật phương trung phương nghê, vật phương sinh phương tử. (Mặt trời vừa chính ngọ thì cũng là lúc bắt đầu nghiêng, vạn vật vừa sinh ra cũng đồng nghĩa với việc đã bắt đầu đi đến cái chết.)
Thứ năm: Đại đồng nhi dữ tiểu đồng dị, thử chi vị tiểu đồng dị; vạn vật tất đồng tất dị, thử chi vị đại đồng dị.
Thứ sáu: Nam phương vô cùng nhi hữu cùng. (Phương Nam vô cùng vô tận nhưng cũng có điểm cùng tận.)
Thứ bảy: Kim nhật thích Việt nhi tích lai. (Hôm nay đi đến nước Việt cũng có thể nói là đã đến nước Việt từ hôm qua.)
Thứ tám: Liên hoàn khả giải dã. (Liên hoàn vốn không thể tháo rời nhưng cũng có thể nói là không lúc nào không đang tự tháo rời.)
Thứ chín: Ngã tri thiên hạ chi trung ương, Yên chi bắc, Việt chi nam dã. (Ta biết trung tâm của thiên hạ, có thể nói là ở phía bắc nước Yên, cũng có thể nói là ở phía nam nước Việt.)
Thứ mười: Phiếm ái vạn vật, thiên địa nhất thể dã. (Yêu thương vạn vật rộng khắp, bởi vì giữa trời đất vốn dĩ là một chỉnh thể không phân biệt.)
Cái "danh" của Danh gia chính là chỉ khái niệm.
Ví dụ như "chính ngọ", đó là một khái niệm. Khi người báo giờ hô lên "đến chính ngọ rồi", thực ra đã là buổi chiều mất rồi.
Còn khi bà đỡ hô lên "đứa trẻ chào đời rồi", thực ra đứa bé ấy đã bắt đầu đi đến cái chết.
So với tư tưởng Đạo gia thâm sâu khó hiểu, học thuyết của Danh gia khiến các đệ tử của Trang Tử cảm thấy thú vị hơn, bởi vì Danh gia có rất nhiều mệnh đề biện luận hấp dẫn.
Thế nên sau buổi giảng của Trang Tử ngày hôm đó, các đệ tử vẫn cảm thấy chưa thỏa mãn, liền tụ tập trong sân để cùng bàn luận về những mệnh đề thú vị mà Danh gia đã nêu ra.
Điều khiến Trang Tử khá ngạc nhiên là đệ tử Mông Trọng của ông dường như thực sự hiểu được mười mệnh đề trong "Lịch vật thập sự" của Huệ Tử.
Trên đời này lại có người thông tuệ đến thế sao?
Ngay cả Trang Tử trong lòng cũng không nhịn được mà thầm tặc lưỡi.
Lạc Tiến ở bên cạnh thậm chí còn thốt lên: "A Trọng, chẳng lẽ tài trí của đệ lại vượt trên cả Huệ Tử sao?"
Trang Tử nghe vậy thì cau mày, nhưng không biểu lộ ra ngoài, chỉ lặng lẽ quan sát Mông Trọng, xem người đệ tử này sẽ trả lời ra sao.
Lúc này, Mông Trọng mỉm cười nói: "Ngày xưa có hai người định vượt sông. Người qua sông đầu tiên đi chậm nhất, mất rất lâu mới đến được bờ bên kia, còn người thứ hai chỉ mất một nửa thời gian. Người trước liền hỏi: Ngươi có quen thuộc con sông này không?
Người sau lắc đầu đáp: Không quen.
Người trước lại hỏi: Đã không quen, tại sao ngươi lại chỉ tốn ít thời gian như vậy?
Người sau đáp: Sở dĩ ta tốn ít thời gian như vậy là vì ta đi theo con đường mà ngươi đã đi qua.
... Sở dĩ ta có thể hiểu luận thuyết của Huệ Tử nhanh như vậy, là vì Huệ Tử đã giảng giải tư tưởng của ông ấy rất thấu đáo rồi."
Các đệ tử chợt vỡ lẽ, Trang Tử đang lặng lẽ quan sát ở bên cạnh cũng khẽ gật đầu một cách khó nhận ra.
Lúc này, Trang Tử đã có thiện cảm và kỳ vọng rất lớn đối với Mông Trọng.
Sau khi buổi dạy kết thúc, các đệ tử vẫn còn cảm thấy chưa đã, liền kéo Mông Trọng ra sân tiếp tục tranh luận về những mệnh đề của Danh gia.
Lạc Tiến hỏi Mông Trọng: "Trứng có lông, giải thích thế nào?"
Mông Trọng không chút do dự đáp: "Trứng có thể ấp ra chim, chim có lông, cho nên trứng có lông."
Hướng Liêu lại hỏi Mông Trọng: "Núi có miệng, giải thích thế nào?"
Mông Trọng cười nói: "Núi nếu không có miệng, thì tiếng vang từ đâu mà ra?"
Lạc Tục lại hỏi: "Ngựa con cô độc chưa từng có mẹ, giải thích thế nào?"
Mông Trọng trả lời: "Ngay khoảnh khắc chú ngựa con được gọi là ngựa cô độc, thì nó đã không còn mẹ nữa rồi."
"Lửa không nóng, giải thích thế nào?"
"Nóng là định nghĩa do con người gán cho, bản thân lửa không có khái niệm 'nóng', cho nên lửa không nóng."
"Chó trắng là chó đen, giải thích thế nào?"
"Dù là chó trắng, chẳng lẽ ta không thể đặt tên cho nó là chó đen sao? Thậm chí, nếu ta đặt tên nó là thỏ, thì dù nó là chó, cũng có thể gọi nó là thỏ."
Nghe vậy, các đệ tử cười lớn.
Suốt nửa canh giờ, các đệ tử liên tục hỏi Mông Trọng những mệnh đề thú vị của Danh gia, nhưng vẫn không thể làm khó được Mông Trọng, điều này khiến các đệ tử trong lòng thầm kinh ngạc.
Cùng lúc đó, Trang Tử cũng nghe thấy tiếng tranh luận của các đệ tử ngoài sân, bèn bước ra cửa phòng, lặng lẽ quan sát.
Chỉ thấy Mông Trọng đang được các đệ tử vây quanh, thần sắc tự nhiên, đàm luận thao thao bất tuyệt. Điều này khiến Trang Tử trong khoảnh khắc dường như lại nhìn thấy bóng dáng của người tri kỷ Huệ Tử năm xưa.
Vốn dĩ Trang Tử rất tán thưởng tính cách không kiêu ngạo không tự phụ của Mông Trọng, nhưng khi thấy cảnh này, ông không khỏi cau mày.
Ông cảm thấy, nếu mình không làm gì đó, thì cậu thiếu niên có tư chất tuyệt vời không kém gì ông và Huệ Thi này có lẽ sẽ dần đi vào vết xe đổ của Huệ Thi, quá chú trọng vào việc biện luận, dùng lời lẽ để thuyết phục đối phương thay vì dùng đạo lý chân chính để khiến lòng người tâm phục khẩu phục.
Chẳng lẽ việc mình dạy cậu ấy tư tưởng của Huệ Thi lại là một sai lầm sao?
Trang Tử cau mày suy tư rất lâu.
Ngày hôm sau, Trang Tử gọi Mông Trọng đến trước mặt, viết lên thẻ tre: "Gà có ba chân, giải thích thế nào?"
Đây cũng là một mệnh đề do Danh gia đưa ra, Mông Trọng không chút do dự nói: "Gà có chân trái và chân phải, nhưng nó còn có khái niệm 'chân gà', cho nên gà có ba chân."
Nhìn người đệ tử đang có vẻ hơi tự đắc, thậm chí như đang chờ đợi mình tán dương, Trang Tử bình thản viết lên thẻ tre: "Khiến người ta tin gà có hai chân thì rất dễ, và đó cũng là sự thật; còn muốn khiến người ta tin gà có ba chân thì rất khó, và đó cũng là điều hư ảo. Không biết ngươi muốn chọn cái dễ dàng, chân thật, hay muốn chọn cái khó khăn, hư ảo?"
Mông Trọng á khẩu không trả lời được, hồi lâu sau mới chắp tay nói: "Học trò xin thụ giáo."
Từ đó về sau, Mông Trọng không còn tranh luận với các đệ tử về những mệnh đề "thú vị" do Danh gia đưa ra nữa, mà chăm chỉ theo Trang Tử học tập các luận thuyết của Đạo gia và Danh gia.
Cho đến tháng mười năm đó, nước Tống xảy ra một sự kiện lớn...
Chương trước
Mục lục chương
Chương sau