Ngày mùng chín tháng chín, vốn là ngày dự định diễn ra buổi giảng dạy thứ hai của Trang Tử. Tuy nhiên, do hai hôm trước khi đi dạo, ông không may ngã xuống nước, bị cảm phong hàn lại thêm một phen hoảng sợ, nên hôm qua khi Trang Tử định tiếp tục dạy riêng cho Mông Trọng như lần trước, cả Trang Bá và Mông Trọng đều đồng lòng khuyên can.
Dẫu sao thì so với việc lỡ mất một buổi học, sức khỏe của Trang phu tử vẫn là quan trọng hơn cả.
Nhưng đáng tiếc thay, tính tình Trang Tử vốn cố chấp. Đã định hôm nay giảng dạy cho các môn sinh, thì nhất định phải giữ lời hứa — thật sự không ai có thể lay chuyển được ông lão này.
Nói đi cũng phải nói lại, hôm nay nên dạy gì đây? Phải biết rằng cả ngày hôm qua Trang Tử nằm nghỉ trên giường bệnh, đâu có chuẩn bị bài vở riêng cho Mông Trọng.
Suy nghĩ một hồi, Trang Tử quyết định để Mông Trọng kể lại câu chuyện xảy ra trong chuyến đi dạo hôm qua cho các môn sinh nghe, đặc biệt là về chiếc giỏ bắt cá "trái với thiên đạo" kia. Mượn chính trải nghiệm thực tế này, ông muốn các môn sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về đạo trời.
Thế là, trong lúc Trang Tử bưng bát thuốc ngồi một bên nhấp từng ngụm, Mông Trọng tường thuật lại tỉ mỉ đầu đuôi sự việc ngày hôm đó cho các môn sinh.
Đáng nói là, khi Mông Trọng diễn tả sinh động cảnh tượng Trang Tử rơi xuống nước, chật vật vùng vẫy ra sao, đám môn sinh bên dưới muốn cười mà không dám cười, nhịn đến mức vô cùng khó chịu. Thậm chí, ngay cả Trang Tử cũng không nhịn được mà liếc nhìn Mông Trọng vài lần, ánh mắt như đang trách móc: "Kể chuyện này chi tiết đến thế để làm gì?"
Sau khi nghe xong đoạn đối thoại giữa Trang Tử và Mông Trọng trong câu chuyện, các môn sinh bên dưới đều rơi vào trầm tư.
Từ cuộc đối thoại đó có thể thấy, Trang Tử không hề bài xích việc sát sinh. Cũng như việc ông không ngăn cản Mông Trọng giết hai con cá để hai thầy trò ăn cho đỡ đói, bởi Trang Tử cho rằng, con người ăn cá để lấp đầy bụng đói cũng là thuận theo thiên đạo — suy cho cùng, con người cũng chỉ là một trong vạn vật dưới gầm trời mà thôi.
Khác với tư tưởng Nho gia vốn đề cao "quân tử xa nhà bếp", thánh nhân Mạnh Tử của Nho gia từng nói: "Quân tử đối với cầm thú, thấy nó sống thì không đành lòng thấy nó chết; nghe tiếng nó kêu, không đành lòng ăn thịt nó. Thế nên quân tử phải tránh xa nhà bếp."
Nhưng thử hỏi, có mấy vị quân tử Nho gia cả đời ăn chay?
Nói cách khác, người quân tử Nho gia dù không nỡ nhìn cảnh sát sinh, nhưng vẫn phải ăn. Chẳng trách Trang Tử từng nhiều lần phê phán tư tưởng Nho gia là "giả tạo".
Ở điểm này, tư tưởng Đạo gia lại rất thẳng thắn, mộc mạc. Họ cho rằng dù là người ăn cầm thú, hay cầm thú ăn người, đều nằm trong sự vận hành của thiên đạo, vốn không có khái niệm thiện ác — quan điểm thiện ác chẳng qua cũng chỉ do con người tự đặt ra, dưới thiên đạo vốn dĩ không có thiện ác.
Điều mà Trang Tử thực sự muốn bài xích, chính là việc tiếp tục sát hại sinh linh khi đã "dư thừa". Như lúc đó, Trang Tử cho rằng ông và Mông Trọng ăn hai con cá là đã đủ no, hà cớ gì phải để những con cá còn lại mất đi tự do mà chết?
Từ điểm này suy rộng ra, Trang Tử cũng phản đối chiến tranh. Ông cho rằng, chỉ cần quân chủ các nước hiền minh, hiền minh như vua Nghiêu, vua Thuấn, vua Vũ, vua Thang thời cổ đại, khuyến khích dân chúng sản xuất, nới lỏng mức thuế, thì dân chúng sẽ không bị đói, và quốc gia dù không đi cướp bóc nước khác vẫn có thể trở nên giàu mạnh.
"Phu tử, về chiếc giỏ bắt cá kia, học trò có điều thắc mắc muốn thỉnh giáo."
Khi Mông Trọng nhắc đến việc Trang Tử muốn mình phá hủy chiếc giỏ, Mông Toại bèn hỏi với vẻ khó hiểu: "Phu tử cho rằng chiếc giỏ đó là "phi đạo", muốn A Trọng phá hủy nó. Thế nhưng nhờ có vật này, học trò và mọi người mỗi ngày chỉ cần bỏ ra rất ít thời gian và công sức là đã bắt đủ cá cho tất cả mọi người trong nhà ăn. Như vậy, chúng con lại có thêm thời gian để học tập tư tưởng của các bậc tiên hiền..."
Ý của Mông Toại là giữ lại một phần giỏ bắt cá, không lạm dụng.
Ở bên cạnh, Hoa Hổ – người vốn chịu trách nhiệm câu cá – nghe vậy liền gật đầu liên tục.
Phải nói rằng, sau khi tận mắt chứng kiến sự tiện lợi của việc dùng giỏ bắt cá, cậu ta thật sự không muốn phải dùng cần câu như trước nữa, vừa tốn công sức mà chưa chắc đã đảm bảo thu hoạch.
Trang Tử trầm ngâm một lát, định cầm bút viết lời giải thích lên thẻ tre, nhưng sau khi nhìn Mông Trọng, ông đã đổi ý — ông muốn nghe xem Mông Trọng có ý kiến gì về việc này.
Dẫu sao, dù lúc đó Mông Trọng quả thực đã phá hủy chiếc giỏ trước mặt ông, nhưng chưa chắc đã là tâm phục khẩu phục.
Sau khi nhận được sự cho phép của Trang Tử, Mông Trọng trầm tư một lúc rồi nói: "Không giấu gì phu tử, thực ra con cũng thấy lời A Toại nói không phải không có lý. Tuy nhiên, nỗi lo của phu tử con ít nhiều cũng đoán được... Chắc hẳn phu tử không muốn thay đổi cách đánh bắt cá truyền thống của ngư dân. Trước đây, ngư dân đánh cá không dễ dàng, vì thế họ sẽ trân trọng từng con cá bắt được, và số cá họ bắt cũng không gây ảnh hưởng lớn đến đàn cá dưới sông. Nhưng nếu xuất hiện phương thức tiện lợi hơn, tạm chưa nói đến việc ngư dân có còn trân trọng cá như trước hay không, chỉ nói đến bản tính chạy theo lợi ích của thế nhân, có thể sẽ có người lợi dụng giỏ bắt cá để đánh bắt ồ ạt, dẫn đến cá dưới sông tuyệt chủng... Con nghe nói nước Tấn từng cấm đánh bạc, kẻ phạm tội bị trừng phạt nặng. Rõ ràng số người đánh bạc rất ít, nhưng tại sao nước Tấn vẫn phải đặt ra hình phạt nghiêm khắc? Con nghĩ, có lẽ vì người đặt ra luật lệ này cho rằng đánh bạc sẽ nuôi dưỡng tâm lý "muốn hưởng thụ mà không cần làm" của con người. Giống như việc các nước đều trọng nông, bài thương, chẳng qua cũng vì buôn bán kiếm lời nhanh, nếu ai cũng vì lợi mà đi buôn, sẽ chẳng còn ai chịu chân chất cày cấy trên đồng ruộng nữa... Đạo lý của hai việc này là như nhau."
Lúc này, Trang Tử đã đặt bát thuốc xuống. Sau khi nghe xong lời giải thích của Mông Trọng, ông gật đầu đầy kinh ngạc.
Mông Trọng có cam tâm phá hủy chiếc giỏ hay không, điều này Trang Tử vẫn chưa biết rõ, nhưng kiến giải của cậu bé về sự việc này thực sự khiến Trang Tử phải ngạc nhiên — đặc biệt là khi Mông Trọng chỉ ra bản tính chạy theo lợi ích của thế nhân. Đây chính là lý do Trang Tử muốn phá hủy chiếc giỏ, vì ông không muốn công cụ đánh bắt tiện lợi này lan truyền ra ngoài, khiến cá dưới sông hồ bị đánh bắt tận diệt, cuối cùng tự hại chính mình.
Từ điểm này cũng không khó để nhận ra, Trang Tử quả thực rất cao ngạo, cách nhìn của ông về thế nhân thường hướng về mặt tiêu cực — có lẽ vì ông cảm thấy thời đại bấy giờ là thời đạo suy.
Ngay lập tức, Trang Tử cầm bút viết lên một thẻ tre: "Tát cạn đầm mà bắt cá, sao mà không được? Nhưng năm sau sẽ chẳng còn cá nữa."
Điển tích "Tát cạn đầm mà bắt cá" (Kiệt trạch nhi ngư) bắt nguồn từ Ung Quý, một đại thần dưới trướng Tấn Văn Công thời Xuân Thu.
Khi đó đang là giai đoạn cuối của trận Thành Bộc – trận chiến then chốt giữa liên minh Tấn, Tần, Tề, Sở với liên minh Sở, Tào, Vệ, Trịnh nhằm tranh giành ngôi vị bá chủ Trung Nguyên.
Thời ấy, quốc lực nước Tấn tuy đang trên đà đi lên nhưng chưa chắc đã thắng nổi nước Sở hùng mạnh. Tấn Văn Công bèn hỏi kế sách từ tâm phúc Hồ Yển, người này đã hiến kế lừa địch – tức điển tích "tránh ba xá" (lùi lại 90 dặm). Quân Tấn lấy cớ giữ lời hứa ngày trước của Tấn Văn Công với Sở Thành Vương rằng nếu sau này đối đầu, ta sẽ lùi lại ba xá, từ đó giả vờ yếu thế để dụ quân Sở vào sâu trong lãnh thổ, cuối cùng đánh bại quân Sở, tạo dựng nghiệp bá cho nước Tấn suốt trăm năm. [ps: Chi tiết sẽ đề cập sau.]
Khi Hồ Yển hiến kế này, Tấn Văn Công cũng hỏi ý kiến Ung Quý. Khi đó Ung Quý đã nói với Tấn Văn Công câu này: "Tát cạn đầm mà bắt cá, sao mà không được? Nhưng năm sau sẽ chẳng còn cá. Đốt sạch bụi rậm mà săn thú, sao mà không được? Nhưng năm sau sẽ chẳng còn thú. Đạo lừa dối tuy có thể tạm thời đắc ý, nhưng sau này sẽ không còn gì cả, đó không phải là kế lâu dài."
Ung Quý muốn nói với Tấn Văn Công rằng, muốn đánh bại nước Sở để xưng bá Trung Nguyên, gốc rễ vẫn phải dựa vào quân đội và quốc lực. Nếu dùng thủ đoạn lừa dối, dù có thể đạt được lợi ích nhất thời, nhưng đối phương lần sau sẽ không mắc mưu nữa.
Tấn Văn Công rất tâm đắc. Sau khi dùng kế của Hồ Yển thắng trận Thành Bộc, ông đã nỗ lực phát triển nước Tấn, khiến nước Sở suốt trăm năm tranh bá không thể đánh bại nước Tấn để trở thành bá chủ Trung Nguyên, cho đến khi Sở Trang Vương xuất hiện.
Dù điển tích "Kiệt trạch nhi ngư" là lời Ung Quý khuyên Tấn Văn Công đừng quá dựa vào mưu mô quỷ quyệt, nhưng bản thân câu nói này chứa đựng đạo lý mộc mạc, nên sau này được truyền tụng rộng rãi để khuyên răn quân chủ và thế nhân đừng chỉ tham cái lợi trước mắt.
Nghe xong "bài giảng" của Trang Tử, các môn sinh phản ứng khác nhau.
Thấy vậy, Mông Trọng bèn nói: "Nếu có kiến giải khác, mọi người cứ việc đưa ra để cùng thảo luận."
Đề nghị này thực ra rất hợp ý Trang Tử, chỉ tiếc là các môn sinh bên dưới hiện tại kiến thức còn hạn hẹp, đạo lý hiểu chưa nhiều nên khó có thể trình bày quan điểm của mình một cách mạch lạc.
Tất nhiên, nguyên nhân chính vẫn là do "tầng tư tưởng" của các môn sinh còn quá thấp – họ chỉ suy nghĩ về lợi hại của chiếc giỏ đối với bản thân, còn Trang Tử lại hướng tầm mắt đến lợi hại của nó đối với cả thế đạo.
Tầng tư duy khác biệt, Trang Tử tự nhiên không thấy hứng thú – có lẽ đây chính là lý do thực sự khiến sau khi Huệ Tử qua đời, Trang Tử cảm thán rằng mình không còn đối thủ để tranh luận nữa.
Trong suốt buổi học, chỉ có kiến giải của Mông Trọng là khiến ông thấy hứng thú đôi chút.
Ví dụ như Mông Trọng đề nghị làm mắt lưới của giỏ to hơn, như vậy cá nhỏ có thể chui qua, không làm tuyệt diệt nguồn cá con và cá giống.
Nhưng đối với bản tính chạy theo lợi ích của thế nhân, Mông Trọng cũng không có cao kiến gì, chỉ cho rằng chỉ có thể bắt đầu từ việc tăng cường ràng buộc đạo đức.
Tăng cường ràng buộc đạo đức, cách nói này khiến Trang Tử không mấy hài lòng.
Phải biết rằng, tư tưởng Đạo gia chủ trương tự mình nâng cao tu dưỡng. Việc tăng cường ràng buộc đạo đức thực chất là yêu cầu của Nho gia đối với thế tục – Nho gia cố ý nhấn mạnh lễ nghi, bản chất ngoài việc phân chia giai cấp quân quân thần thần, còn là để củng cố nhân nghĩa lễ đức, từ đó khiến thế đạo tốt đẹp hơn, hay nói thẳng ra là trật tự hơn.
Dù Đạo gia cũng đề xướng làm cho thế tục trật tự hơn, nhưng khác biệt ở chỗ, Đạo gia hy vọng thế nhân chủ động đón nhận, tự mình cảm ngộ "trật tự", còn Nho gia lại mượn lễ nghi để trực tiếp áp đặt trật tự lên đầu thế nhân. Tuy kết quả nhìn có vẻ giống nhau, nhưng quá trình khác biệt hoàn toàn, từ đó tạo ra sự khác biệt một trời một vực.
---❊ ❖ ❊---
Nhìn Mông Trọng vẫn đang thao thao bất tuyệt trước các môn sinh, Trang Tử mím môi, vuốt chòm râu đầy suy tư.
Ông nhận ra, Mông Trọng – cậu học trò mà ông vẫn chưa chính thức công nhận – dường như có thiện cảm khá lớn với Nho gia.
Ừm... thế này thì không được!
Trang Tử thầm nghĩ.
Ông cảm thấy mình cần phải dạy riêng cho Mông Trọng, để cậu ta nhận rõ bộ mặt thật của Nho gia, từ đó một lòng hướng về Đạo.