Chứng kiến Trang Tử rơi xuống sông và suýt bị dòng nước cuốn trôi, Mông Trọng hoảng hồn hoảng vía, chẳng còn tâm trí đâu mà nghĩ ngợi điều gì khác, vội vàng lao tới kéo ông lên khỏi mặt nước.
Trong lúc cứu Trang Tử, Mông Trọng nhìn thấy chiếc lồng cá mà mình cùng Mông Hổ, Mông Toại đã làm. Vốn dĩ bên trong còn vài con cá, nhưng giờ đây lại trống trơn. Rõ ràng, số cá đó chỉ có thể là do Trang Tử thả đi, và chính bản thân ông cũng vì muốn thả chúng mà vô tình trượt chân ngã xuống sông.
"Phu tử, người đang làm cái gì vậy?! Người có biết mình suýt chút nữa đã..."
Đây là lần đầu tiên Mông Trọng dùng giọng điệu nghiêm khắc với Trang Tử. Không phải cậu không tôn trọng ông, mà vì cậu thực sự cảm thấy sợ hãi. Nếu lúc nãy cậu chậm tay một bước, Trang Tử đã ngoài bảy mươi tuổi này rất có thể đã bị dòng nước cuốn đi mất rồi.
Từ tận đáy lòng, Mông Trọng tuyệt đối không muốn Trang Tử xảy ra chuyện gì, nếu không cậu chắc chắn sẽ hối hận cả đời. Xét về lợi hại, nếu Trang Tử không may gặp nạn ở đây, người dân nước Tống và cả thiên hạ có lẽ sẽ đổ lỗi cho cậu, bởi dù sao Trang Tử cũng gặp nguy hiểm khi đi chơi cùng cậu. Đến lúc đó, dù thiên hạ rộng lớn, e rằng cũng chẳng còn chỗ cho Mông Trọng dung thân.
Trang Tử không bận tâm đến giọng điệu nghiêm khắc của Mông Trọng, vì ông nhìn thấy rõ sự lo lắng trên gương mặt cậu, thậm chí đến tận bây giờ, sắc mặt Mông Trọng vẫn còn tái nhợt vì kinh hãi.
Mặc dù vừa trải qua cơn nguy kịch, dù lúc này toàn thân ướt sũng và cái lạnh của gió thu đang thấm dần, nhưng sắc mặt Trang Tử vẫn bình thản. Ông giơ ngón tay chỉ vào Mông Trọng, rồi lại chỉ vào chính mình, sau đó giơ hai ngón tay lên. Tiếp đó, Trang Tử chỉ vào hai con cá trên bờ sông, lại giơ hai ngón tay lần nữa. Cuối cùng, ông chỉ vào chiếc lồng cá vừa được Mông Trọng kéo lên bờ rồi lắc đầu.
Nhìn thấy cử chỉ của Trang Tử, Mông Trọng ngẩn người. Cậu hiểu ý ông: họ chỉ có hai người, hai con cá là đủ để lót dạ, không cần đến số cá còn lại trong lồng. Đã vậy, chi bằng thả chúng về với tự nhiên, để chúng không còn bị chiếc lồng trói buộc.
Mông Trọng nghe xong, mấy lần muốn nói lại thôi, cuối cùng thở dài bất lực: "Phu tử, dù người muốn thả đám cá đó, sao phải đích thân làm? Việc này tiểu tử hoàn toàn có thể thay người..." Nói đến đây, thấy Trang Tử sắc mặt tái nhợt, cả người hơi run rẩy, cậu liền đổi chủ đề: "Không nói chuyện này nữa, tiểu tử dìu người đến rừng cây phía trước, đốt lửa hong khô y phục. Tháng chín trời bắt đầu lạnh rồi, tiểu tử sợ người bị cảm lạnh."
Vừa nói, Mông Trọng lập tức cởi áo ngoài khoác lên người Trang Tử. Tuy cậu còn nhỏ, nhưng y phục thời này vốn rộng rãi, thêm vào đó, quần áo của hai anh em cậu vốn được mẹ là Cát thị sửa lại từ y phục cũ của cha là Mông Cù, nên Trang Tử vẫn có thể khoác vừa.
Dù làm vậy khiến Mông Trọng chỉ còn lại một lớp áo lót bên trong, nhưng vì còn trẻ, khí huyết tràn trề nên cậu cũng không cảm thấy lạnh lẽo.
Trong lúc đó, thấy Mông Trọng chủ động cởi áo khoác cho mình, dù Trang Tử không nói một lời, nhưng thiện cảm trong lòng ông đối với cậu lại tăng lên gấp bội.
Sau khi được Trang Tử đồng ý, Mông Trọng dìu ông chậm rãi đi về phía rừng cây ở phương Bắc. Đến nơi, Mông Trọng tìm một chỗ khuất gió cho Trang Tử ngồi nghỉ, rồi lập tức tìm cách nhóm lửa để ông hong khô y phục.
Vì không mang theo dao rìu, Mông Trọng đành dùng tay bẻ cành cây. Còn về dụng cụ nhóm lửa, thứ tiện lợi nhất thời bấy giờ chính là đá lửa – vật bất ly thân của mỗi gia đình. Trong chiếc giỏ tre Mông Trọng mang theo hôm nay có sẵn hai viên đá lửa để phòng khi cần thiết. Nếu không, cậu chỉ còn cách khoan gỗ lấy lửa, mà có thời gian đó thì thà chạy về Trang Tử cư gọi người tới cứu còn hơn.
Nhờ hai viên đá lửa, Mông Trọng nhanh chóng nhóm được đống lửa, lửa cháy rất đượm, giúp Trang Tử đang ướt sũng có thể ngồi gần hong khô. Sau đó, cậu dùng cành cây dựng một cái giá đơn sơ rồi nói với Trang Tử: "Phu tử, người cứ khoác áo của tiểu tử, treo y phục ướt lên đây, nếu không hơi ẩm thấm vào người sẽ hại sức khỏe."
Trang Tử gật đầu, cởi áo ngoài, chỉ còn mặc lớp áo lót, khoác áo của Mông Trọng ngồi bên đống lửa. Nhìn ông lão vẫn còn run rẩy, Mông Trọng thầm lắc đầu. Cậu thực sự không hiểu nổi, tại sao Trang Tử phải mạo hiểm rơi xuống sông chỉ để thả mấy con cá trong lồng?
Thế nhưng, như người đời vẫn thường nghĩ, suy nghĩ của Trang Tử vốn dĩ khó lòng thấu hiểu. Cũng giống như chuyện ông từng nói với sứ giả mời mình làm Lệnh doãn nước Sở rằng: "Ta thà lăn lộn trong vũng bùn còn hơn làm tể tướng nước Sở", khiến người ta không sao hiểu nổi.
Sau khi sắp xếp cho Trang Tử ổn thỏa, Mông Trọng quay lại bờ sông. Đáng tiếc, cây gậy và chiếc hồ lô treo trên đó đã bị nước cuốn đi từ lúc nào không hay. Mông Trọng đành mang giỏ tre và hai con cá quay lại rừng cây, xiên hai con cá vào cành cây rồi cắm xuống đất cạnh đống lửa để nướng chín.
Có lẽ vì lúc nướng cá không có việc gì làm, hoặc vì Mông Trọng vẫn còn sợ hãi chuyện lúc nãy, cậu không nhịn được mà nói: "Phu tử, sau này xin người đừng làm những việc nguy hiểm như vậy nữa."
Trang Tử chớp chớp mắt, vuốt râu nhìn Mông Trọng. Có lẽ vì cảm thấy bị vãn bối quở trách như vậy hơi ngượng ngùng, nhưng cuối cùng ông vẫn khẽ gật đầu – nếu Mông Trọng không nhìn kỹ thì có lẽ đã bỏ lỡ mất.
Mông Trọng rất ngạc nhiên khi thấy Trang Tử chấp nhận yêu cầu của mình. Dù sao trong thời đại Nho giáo thịnh hành, việc một người trẻ tuổi nói chuyện với bậc trưởng bối như cậu, dù là có lòng tốt, cũng có thể khiến đối phương cảm thấy không hài lòng. Thế nhưng, Trang Tử lại chẳng hề tỏ vẻ khó chịu, điều này khiến người ta phải nể phục tấm lòng khoáng đạt khác hẳn người thường của bậc thánh hiền.
Nghĩ đến đó, Mông Trọng càng thêm khâm phục, cậu không kìm được hỏi: "Phu tử, tại sao lúc nãy người lại mạo hiểm thả cá? Là vì thấy chúng đáng thương sao?"
Trang Tử trầm ngâm một lát, thấy trong giỏ tre bên cạnh vẫn còn thẻ tre chưa viết chữ cùng bút mực, ông liền cúi người lấy thẻ tre đặt lên đầu gối, lấy bút, ngậm đầu bút vào miệng cho thấm nước bọt rồi viết lên thẻ: "Vật ấy làm tổn hại đức."
"Vật ấy?" Mông Trọng ngẩn người, tò mò hỏi: "Phu tử đang nói đến cái lồng cá ạ?"
Trang Tử gật đầu, viết tiếp lên thẻ tre: "Đạo của trời, bớt chỗ thừa bù vào chỗ thiếu."
Sau đó, ông chỉ vào hai con cá đang nướng, viết tiếp: "Bớt chỗ thừa, bù vào chỗ thiếu của ta và con, đó là hợp với đạo trời. Nhưng dùng vật ấy (lồng cá) để bắt cá, nếu cá vì bị nhốt mà chết, chưa chắc đã bù đắp được sự thiếu hụt của con. Nếu vứt bỏ nó, cái này mất đi mà cái kia không sinh sôi, đó chính là trái đạo."
Mông Trọng nhíu mày suy ngẫm một lúc mới hiểu ý Trang Tử. Trang Tử muốn nói với cậu rằng: dùng lồng bắt cá, kết cục của cá chỉ có hai, hoặc là chết trong lồng vì mất tự do, hoặc là bị người bắt ăn. Cách thứ hai hợp với đạo trời "bớt thừa bù thiếu", nói nôm na là cái chết của con cá đó có ý nghĩa, nó giúp con người duy trì sự sống. Nhưng nếu con cá chết oan uổng trong lồng, người đánh cá có khả năng sẽ vứt bỏ nó, như vậy cái chết của con cá chẳng có ý nghĩa gì cả. Cá chết mà người không no bụng, vẫn phải đi bắt con khác, như vậy sự mất mát của cá và thu hoạch của người không cân bằng, là trái với đạo trời.
Sau đó, Trang Tử dùng thẻ tre nói với Mông Trọng rằng, dùng lồng bắt cá quá dễ dàng. Vì lợi ích dễ đạt được nên người người bắt chước, đánh bắt mù quáng, có thể khiến cá dưới sông tuyệt chủng. Mà một khi cá tuyệt chủng, người đánh cá cũng sẽ chết đói, phá vỡ quy luật mưu sinh, vì vậy không hợp với đạo trời.
"Ý của phu tử là... bảo tiểu tử phá hủy những chiếc lồng cá đó sao?" Mông Trọng do dự hỏi, nhìn ra được cậu rất tiếc nuối.
Thấy vậy, Trang Tử viết thêm vài chữ lên thẻ tre: "Người không vì mình, trời tru đất diệt."
Ý là, nếu con người không biết kiềm chế dục vọng, không nâng cao tu dưỡng, tùy tiện làm hại các loài vật khác dưới đạo trời, thì sau này tất sẽ bị đạo trời "báo ứng". (Ghi chú: Đây mới là ý nghĩa gốc của câu nói này).
Ví dụ, người đánh bắt cá non quá mức cuối cùng sẽ chẳng còn cá để bắt; kẻ chặt phá rừng bừa bãi có thể gây ra lũ quét, sa mạc hóa. Người trước gieo "nhân", người sau gặt "quả", con người không thể mãi đi ngược lại quy luật của đạo trời mà không bị trừng phạt.
Về điểm này, Mông Trọng càng cảm nhận sâu sắc hơn. Cậu phải thừa nhận rằng, tầm nhìn và tư tưởng của Trang Tử thực sự vượt xa đại đa số người đương thời. Hơn nữa, chính bản thân Trang Tử cũng đang "tự kiềm chế" như vậy.
Mông Trọng từng nghe một giai thoại về Trang Tử và người bạn thân Huệ Tử. Huệ Tử tức Huệ Thi, khi còn trẻ đã đến nước Ngụy làm tể tướng. Trong thời gian tại chức, Huệ Tử trở về vùng Mông Hào, Thương Khâu nước Tống, tùy tùng đông đúc, người dân tranh nhau vây xem, khiến Huệ Tử vô cùng đắc ý. Còn lúc đó, người từng vì lời đồn "Trang Tử sẽ thay thế ông làm tướng nước Ngụy" mà hoảng sợ đến mức phái binh lùng sục khắp nước Ngụy khi Trang Tử tới thăm, thì đang làm gì?
Khi đó, Trang Tử đang mặc áo vải ngồi bên sông câu cá. Ông câu được một con cá lớn, rồi lại câu thêm vài con nhỏ. Cuối cùng, ông chỉ giữ lại con cá phù hợp nhất với khẩu phần của mình, thả hết số còn lại xuống sông, rồi đeo giỏ, cầm cần câu vui vẻ ra về.
Nhớ lại giai thoại này, Mông Trọng lập tức chạy ra bờ sông, thu hồi chiếc lồng cá mang đến trước mặt Trang Tử rồi phá hủy nó ngay trước mắt ông.
Thấy vậy, Trang Tử lộ vẻ hài lòng, tán thưởng gật đầu. Giờ phút này, Trang Tử thực ra vẫn cảm thấy cậu bé tên Mông Trọng này tâm cơ rất nặng, quá chấp niệm với công lợi, nhưng ông không phủ nhận sự chân thành của cậu, chẳng hạn như sự lo lắng khi cứu ông lúc nãy, hay sự tử tế khi chủ động cởi áo khoác cho ông.
Tóm lại, đây là một đứa trẻ khá tốt. Trang Tử thầm nghĩ trong lòng.