Đồng tử tròn vo trên tròng mắt xanh như ánh sáng điện giống như chiếc bóng phát quang của những chiếc máy thu thanh cổ lỗ, nụ cười lạnh lùng nhưng dù sao cũng là cái cười, thế là Vitorie lưu lại trong ngôi nhà trên phố Amsterdam.
Cô ta đến mà chẳng mang theo nhiều đồ đạc, chỉ độc một chiếc va li nhỏ và một chiếc túi đã được đặt ở lối ra vào, như là gửi tạm một vài tiếng đồng hồ ở ngăn hành lý nhà ga. Và trong phòng tắm, ngoài bàn chải đánh răng còn có một chiếc túi nhỏ đựng mấy thứ lặt vặt có thể gập được và vài ba mẫu mỹ phẩm.
Cô ta ngồi kia, trong một chiếc ghế bành, quãng thời gian minh mẫn nhất cô ta dành cho việc đọc sách, trước mặt là màn hình vô tuyến nhưng bị tắt tiếng. Cô ta ít nói, dè dặt đến mức tối đa, trả lời các câu hỏi bằng một câu hỏi khác. Hình như lúc nào cô ta cũng đề phòng, ngay cả khi không có một mảy may đe dọa nào từ bên ngoài, cho dù cái không khí ngờ vực này đôi khi có nguy cơ làm nảy sinh những suy nghĩ ác ý. Khi Ferrer tiếp khách, cô ta luôn luôn tỏ vẻ như thuộc về phía những vị khách mời, trong thâm tâm, anh ta muốn mười hai giờ đêm cô ta cũng phải ra đi như những người khác, nhưng cô ta đã ở lại, ở lại.
Ngoài những hậu quả do sự hiện diện của Victorie ở trong nhà gây ra, thì Ferrer còn phải chịu đựng Delahaye lui tới thường xuyên hơn và luôn luôn trong bộ quần áo nhàu nát, luộm thuộm. Một buổi tối trên phố Amsterdam, anh ta ăn mặc còn thảm hại hơn mọi khi, bộ quần áo pác-ca không còn ra hình thù gì, các vạt áo xoắn lại, Ferrer thề là sẽ phê phán anh ta vào cuối buổi làm việc. Giữ Delahaye một lúc ngoài hành lang, đừng ăn mặc như thế Delahaye, Ferrer nói, hãy ăn mặc cho nó đĩnh đạc hơn một chút khi tới phòng tranh làm việc, một người bán đồ mỹ nghệ cần phải chăm sóc bề ngoài của mình chứ, Delahaye nhìn anh ta không hiểu gì cả.
Hãy đặt anh vào vị trí của một nhà sưu tập, giọng trầm, Ferrer nhấn mạnh tay ấn trả lại nút hẹn giờ công-tắc điện. Người sưu tập sẽ mua của anh một bức tranh. Ông ta lưỡng lự. Và anh biết rõ điều ông ta cần cái gì trong khi mua một bức tranh, anh biết rõ là ông ta rất sợ bị mất tiền,sợ mất mối hàng, sợ bỏ lỡ mất cơ hội mua được bức tranh của Van Gogh, sợ cái điều mà bà vợ ông ta sẽ nói, đấy anh thấy đấy. Ông ta sợ nhất là không còn nhìn thấy bức tranh nữa, có đúng thế không. Ông ta chỉ còn nhìn ở anh thôi, với tư cách là người bán hàng, nhìn anh trong bộ áo quần của người bán hàng. Cho nên, bề ngoài của anh không chỉ có giá trị cho anh mà bề ngoài đó còn tôn lên giá trị của bức tranh, mong anh hiểu cho tôi. Nếu anh mặc những bộ áo quần khốn khổ như thế, thì toàn bộ sự khổ hạnh của anh sẽ phủ trùm lên mọi thứ. Cho nên, nếu vẻ bề ngoài của anh tuyệt mỹ thì sẽ là điều ngược lại, và như vậy sẽ tốt cho bức tranh và cho tất cả mọi người, đặc biệt là cho chúng ta, anh đồng ý chứ.
Vâng, Dehalaye nói, tôi tin là tôi đã hiểu rõ vấn đề. Tốt, Ferrer nói, vậy thì từ ngày mai, hãy làm như tôi nói nhé. Cô có tin là anh ta đã hiểu ra vấn đề không? Sau đó Ferrer lại đặt câu hỏi nhưng biết trước là không có hy vọng có được câu trả lời, bởi Victorie đã đứng lên đi ngủ rồi. Lần lượt tắt hết đèn, Ferrer đi về phía căn phòng tối om và ngày hôm sau vào buổi chiều, anh ta xuất hiện ở phòng tranh, trong bộ quần áo hàng tuýt màu hạt dẻ, áo sơ-mi kẻ sọc lính thủy màu xanh da trời, cà-vạt dệt kim màu nâu xen màu vàng. Đến sớm hơn, Delahaye cạo râu sơ sài, vẫn mặc áo quần như thế, thậm chí còn tồi tệ hơn hôm qua, cứ như là đêm qua anh ta đã mặc cả bộ quần áo ấy mà ngủ vậy, nhìn chiếc áo sơ-mi thì cũng đủ biết là như vậy.
Tôi nghĩ là cái chuyện Nechilik tiến triển tốt đấy, Delahaye nói. Hả cái gì? Ferrer hỏi. Con tàu ấy mà, Delahaye nói, anh biết đấy, con tàu chở đồ cổ ấy mà. Tôi tin là tôi đã tìm được mấy tay thạo tin rồi. Ờ nhỉ, Ferrer nói nước đôi, lơ đễnh bởi tiếng chuông reo ngoài cửa. Này, anh ta nói khẽ, có ai đến đấy. Có lẽ là Réparaz đấy.
Réparaz, đó là một khách hàng quen biết. Anh ta kiếm được rất bộn tiền trong việc buôn bán nhưng bây giờ thì đã chán ngấy rồi, không phải tất cả mọi ngày anh ta đều phởn chí độc quyền thế giới về môn Smartex. Khi đi mua những tác phẩm nghệ thuật là những khoảnh khắc giải trí tốt nhất của anh ta. Anh ta cũng rất thích được mọi người cố vấn cho mình, chỉ cho anh ta biết những xu hướng nghệ thuật đang thịnh hành, rồi cũng rất thích được người ta đưa đi giao đãi với giới mỹ thuật. có một chủ nhật, Ferrer đưa anh ta đi thăm xưởng làm việc của một nhà điêu khắc ở gần cửa Montreuil, thường thì Réparaz chỉ đi ra khỏi quận VII để vượt Đại Tây Dương trên chiếc máy bay riêng của mình, nên rất phấn khích khi đến thăm quận XI. Ôi, kiến trúc ở đây thật đẹp, dân cư ở đây là những ngoại kiều, thật không thể hình dung nổi, chủ nhật tôi sẽ đến đây với anh. Tuyệt. Réparaz không mất oan ngày chủ nhật. Tuy nhiên, anh ta thuộc vào hạng người hay dao động. Lúc này, anh ta đang vờn quanh một bức tranh lớn màu vàng rất đắt giá của Martinov, tiếp cận, lùi ra, rồi lại tiếp cận, cứ như thế. Đợi cho một chút, vẫn chất giọng trầm Ferrer thầm thì nói với Dehalaye, rồi anh sẽ thấy. Tôi sẽ làm cho hắn ta phải cuống lên, bọn chúng đang rất hâm mộ bức tranh này đấy.
Thế nào, Ferrer nói và bước lại gần bức tranh Martinov, anh hài lòng chứ? Có cái gì không ổn, Réparaz nói, đúng là có cái gì đó không ổn thật. Tôi cảm thấy thế, anh thấy đấy, nói như thế nào nhỉ. Tôi biết, tôi biết rất rõ mà, Ferrer nói. Nhưng thành thật mà nói thì không được hay lắm, còn lâu mới là cái tuyệt nhất trong bộ sưu tập, nhưng mà dù sao thì cũng chưa phải là đã hoàn toàn kết thúc. Đấy là chưa kể tới mối quan hệ của chúng ta thì Martinov là hơi đắt đấy. Thế à, một người khác nói, tôi thì tôi thấy rõ ràng là có cái gì đó không ổn với gam màu vàng này. Tất nhiên, Ferrer nhượng bộ, không tồi, tôi không nói như vậy. Nhưng mà nói gì thì nói vẫn hơi đắt đấy. Nếu tôi ở vào vị trí của anh, thì tôi phải nhìn ngắm nó một chút, anh ta nói tiếp đồng thời chỉ tay vào một tác phẩm gồm bốn hình vuông bằng nhôm sơn màu xanh sáng đặt kề liền nhau, đang xếp ở góc phòng trưng bày. Cái đó thú vị đấy. Chẳng mấy chốc nó sẽ có giá đấy, bây giờ thì cũng đang hấp dẫn đấy. Anh thấy không bức tranh thật sáng sủa đấy chứ? Hiển nhiên rồi. Thật thần tình.
Thực ra thì các tác phẩm được trưng bày ở đây ít quá, người phụ trách xưởng nói. Tôi muốn nói là chúng tôi không thấy có cái gì đáng giá ở đây. Thoạt nhìn thì, Ferrer nói, người ta có cảm giác như vậy đấy. Nhưng ít nhất khi anh về nhà, anh có bức tranh này treo trên tường, anh không bị công kích đâu. Cái đó, tôi sẽ suy nghĩ thêm, Réparaz rảo bước rồi nói, tôi sẽ trở lại cùng với vợ tôi. Tốt thôi, Ferrer nói với Delahaye, rồi anh sẽ thấy. Chắc chắn là anh ta sẽ tới mua bức tranh Martinov này cho mà coi. Cần phải có quan điểm đối lập với họ, đôi khi phải như vậy. Cần phải tạo cho họ ấn tượng rằng chính họ là những người suy nghĩ như vậy. Kìa lại có người khác đến đấy.
Bốn mươi tám tuổi, môi dưới một chòm râu, áo vét nhung, mặt tươi tỉnh, Gourdel là tên anh ta, một khung tranh bọc giấy bao bì kẹp dưới cánh tay, còn người kia là một họa sĩ được Ferrer chăm sóc thường xuyên từ mười năm nay. Ferrer mang lại một bức tranh rồi đi thẳng vào một vài vấn đề.
Cái đó không thật hay lắm, Ferrer nói giọng mệt mỏi. Cậu nhớ lão Barillenx đã mua của cậu một bức tranh chứ. Hắn ta đã trả lại cho tôi rồi đấy, lão không muốn mua nữa, cho nên tôi phải giữ nó đây này. Kurdjin cũng thế, cậu nhớ chứ, anh ta cũng có ý định mua. Thế rồi cuối cùng cũng chẳng mua nữa, anh ta lại thích mua một bức tranh của một người Mỹ hơn. Rồi cậu vẽ hai bức tranh khổ lớn được trưng bày ở phòng bán tranh, người ta trả một cái giá chẳng nghĩa lý gì, thẳng thừng mà nói thì đó là một bức tranh rất trung bình. Thế à, Gourdel nói miệng cười gượng gạo tay bóc lớp giấy bọc khung tranh, tôi mang tới cái này đây.
Cũng cần phải nói rằng một phần cũng vì lỗi của cậu, Ferrer nói tiếp mắt chẳng thèm nhìn vào bức tranh mới của Gourdel. Cậu hoàn toàn thất bại khi chuyển từ trường phái trừu tượng sang tượng hình, cho nên tôi buộc lòng phải thay đổi chiến lược để phù hợp với khuynh hướng của cậu. Cậu biết là việc thay đổi này đã đặt ra một số vấn đề, người họa sĩ thay đổi thường xuyên xu hướng sáng tạo, mọi người chờ đợi một cái gì đó là lạ, nhưng rồi người ta thất vọng. Cậu biết rằng tất cả mọi bức tranh trở nên nổi tiếng đều nhờ mồm mép của người giới thiệu, việc này đối với tôi còn dễ hơn việc triển khai một cái gì đó mà nó không có mấy thay đổi, nếu không thì thật là tai họa. Cậu cũng biết rõ rằng tất cả những chuyện đó rất là mong manh. Cuối cùng tôi muốn nói với cậu điều này, tự bản thân cậu phải nhận ra điều đó thôi. Dù thế nào đi nữa thì bức tranh này tôi không thể lấy được, trước hết tôi phải đẩy hết những cái cũ đi đã.
Một lát, Gourdel bọc lại qua loa bức tranh, gật đầu chào Ferrer rồi bước ra. Ra đến ngoài đường anh ta gặp Martinov đang đi đến. Martinov là một họa sĩ còn trẻ, ánh mắt có vẻ nham hiểm nhưng vô hại, họ trao đổi với nhau vài câu. Cái thằng ngu ấy đang muốn dẹp tôi sang một bên, Gourdel nói. Thế thì tôi hơi ngạc nhiên đấy, Martinov an ủi. Anh ta biết anh làm gì chứ, anh ta tin tưởng vào anh cơ mà. Thực ra thì anh ta cũng có đôi chút khả năng về mỹ thuật đó. Ồ không, tôi không tin, Gourdel nói rồi rảo bước dưới bầu trời nhợt nhạt, chẳng có ai có năng khiếu thẩm mỹ đâu. Những người có đôi chút thẩm mỹ thì chỉ có Giáo hoàng và vua chúa thôi. Từ đó tới nay, không còn ai nữa.
Này, cậu gặp Gourdel ngoài kia đấy chứ, Ferrer nói. Tôi vừa gặp anh ta ngoài đường, Martinov nói, có vẻ không được tốt lắm nhỉ. Cậu ấy hoàn toàn bị sa sút rồi, Ferrer nói, về góc độ kinh tế, thì hoàn toàn thất bại rồi, đó chỉ là một thứ cặn bã của khuynh hướng tượng trưng mà thôi. Còn cậu, ngược lại, những bức tranh của cậu vào thời điểm này là tốt đấy. Có một cha vừa mới qua đây lúc nãy, hắn ta chắc chắn sẽ mua bức tranh khổ lớn màu vàng của cậu đấy. Thế cậu có mang theo gì không? Ồ có chứ, Martinov nói, tôi vừa ra một loạt tranh theo thể trực. Tôi sẽ đưa một hoặc hai bức tham gia một cuộc triển lãm. Khoan đã, Ferrer nói, chuyện này là sao? Chẳng có chuyện gì cả, Martinov nói, đúng ra chỉ có chuyện chuẩn bị mở một cuộc triển lãm tập thể ở khu Nhà kho và chuyện ký quỹ thôi mà. Cái gì, Ferrer hỏi, cậu sắp mở một cuộc triển lãm ở khu Nhà kho và phải ký quỹ sao? Vậy thì sao, Martinov nói, triển lãm ở đó thì tốt quá đi chứ. Về mặt cá nhân, Ferrer nói, tôi thấy chuyện cậu tham gia cuộc triển lãm đó nó buồn cười thế nào ấy. Buồn cười lắm, thật đấy, mà lại cả một nhóm tham gia triển lãm nữa chứ. Cậu tự hạ thấp mình quá đấy. Tôi nói cho cậu biết thế. Nhưng mà thôi, cậu cứ làm như cậu muốn vậy.
Ferrer thêm khó chịu khi nghe những thông tin của Delahaye nói về nghệ thuật phương bắc: các trường phái Ipiutak, Thulé, Choris, Birnik và Denbigh, và các nền văn hóa cá voi cổ [7] nối tiếp nhau giữa năm 2500 và năm 1000 trước công nguyên. Khi Dehalaye so sánh nguyên liệu, những ảnh hưởng, phong cách, Ferrer có vẻ không chú ý bằng khi có ai đó nói về số doanh thu: câu chuyện về các di vật bị bỏ rơi trong băng giá trên thực tế cho thấy là rất có thể, và nếu như nó được khẳng định là có thực, thì cần phải lên đường tìm kiếm thôi. Vậy mà cho tới bây giờ nó vẫn không được khẳng định là có thật hay không, bởi các thông tin thu lượm được thiếu chính xác vô cùng. Nhưng trong những ngày cuối cùng của tháng một, chúng tôi đã quyết định dù thế nào chăng nữa, Dehalaye nhắc lại, kể cả khi không thu lượm thêm được thông tin gì mới nữa, điều kiện thời tiết có thể không cho phép khởi hành trước mùa xuân, nhưng vào thời điểm đó, ở vùng vĩ độ cao ấy, trời sẽ sáng dần, nhất định chúng ta sẽ lên đường.