"Embassy" là cuốn tiểu thuyết về đề tài gián điệp thời Chiến tranh Lạnh, được tác giả người Mỹ Leslie Waller xuất bản năm 1987. Tác phẩm xoay quanh các hoạt động chuẩn bị cho buổi tiệc chiêu đãi kỷ niệm 200 năm ngày độc lập của Hoa Kỳ tại Đại sứ quán Mỹ ở Anh, từ đó thuật lại một loạt sự kiện kinh tâm động phách. Cốt truyện của tiểu thuyết thăng trầm biến ảo, nhân vật sống động như thật, văn phong tinh luyện trôi chảy, xứng đáng là một tác phẩm xuất sắc trong cùng thể loại.
Câu chuyện diễn ra trong vỏn vẹn 7 ngày, từ 28 tháng 6 đến 4 tháng 7 năm 1976. Đại tá Ned French, Phó trưởng phòng an ninh Đại sứ quán, vừa nhận nhiệm vụ phụ trách công tác bảo vệ cho lễ kỷ niệm 200 năm độc lập đã rơi vào tình thế bị nhiều phía gây khó dễ. Phu nhân Đại sứ vốn thích phô trương, một lòng muốn mở rộng quy mô buổi tiệc, vừa lén lút gọi điện mời khách khứa khắp nơi, vừa sử dụng công cụ dư luận để quảng bá rầm rộ, từ đó làm tăng thêm độ khó cho công tác phòng vệ. Lawrence Land, Trưởng trạm CIA tại London, vốn mang lòng đố kỵ với French nên luôn tìm cách gây khó dễ, đối đầu với ông. Một số bộ phận trong Đại sứ quán lại tỏ thái độ không hợp tác với công việc của ông. Cùng lúc đó, các tổ chức khủng bố liên tục tạo ra những vụ việc nhắm vào buổi tiệc chiêu đãi. Vào thời khắc then chốt, trợ thủ thân cận của ông là Charmont lại bất ngờ bị ám hại. French vượt qua muôn vàn khó khăn, cuối cùng đã hoàn thành mọi phương án bố trí an ninh. Vào ngày diễn ra buổi tiệc, khi hiểm nguy bất ngờ ập đến, ông đã dốc sức giải cứu phu nhân Đại sứ bị bắt cóc, nhưng người vợ của ông lại gặp phải kết cục bi thảm.
Các nhân vật trong tiểu thuyết đều có nét đặc trưng riêng, cá tính rõ rệt. Nhân vật chính French là người tinh tường, tháo vát, giàu kinh nghiệm, phản ứng nhạy bén và căm ghét cái ác. Ông khéo léo ứng phó với phu nhân Đại sứ – người căm ghét ông tận xương tủy, bình tĩnh đối mặt với những lời buộc tội vô lý của kẻ tự phụ Land, mưu trí dũng cảm đấu trí với bọn khủng bố, thản nhiên xoay xở với những tên gián điệp ẩn mình. Ông dùng thân xác bằng xương bằng thịt để ép tài xế gây tai nạn phải dừng xe, kịp thời cứu giúp một cụ già bị bọn lưu manh bắt nạt. Người vợ Lavina vì thấy chồng dốc toàn lực vào công việc mà lạnh nhạt với mình nên ngày nào cũng buồn bã, tình cảm vợ chồng rạn nứt, mối quan hệ hữu danh vô thực.
Thế nhưng, vào thời khắc ngàn cân treo sợi tóc, bà lại không chút do dự lao ra đỡ đạn cho chồng. Đại sứ Folmer việc gì cũng dựa vào vợ, khi nhận phỏng vấn trên truyền hình mà không thấy vợ bên cạnh là tay chân luống cuống, bối rối không yên; trên chính trường tất nhiên "sẽ chẳng có màn thể hiện xuất sắc nào", "có lẽ chỉ biết cầm súng săn, đứng cách 200 yard bắn trúng một con hươu đực trưởng thành". Phu nhân Folmer thông minh lanh lợi, tràn đầy năng lượng, trăm phương nghìn kế lợi dụng địa vị của chồng để tạo cơ hội cho bản thân tỏa sáng. Phóng viên truyền hình Gillian Lamb diện mạo xinh đẹp, phong thái quyến rũ nhưng lại đam mê sản xuất những chương trình vạch trần thói hư tật xấu của người khác, khiến Tham tán Đại sứ quán Royce Cornell – kẻ hiểu rõ bản chất của cô – phải tìm cách tránh xa. Còn có Lawrence Land thô lỗ ngang ngược, hở ra là chửi bới; Max Grewe – "gã ngốc đáng mến" ngay cả khi bị cấp trên triệu tập cũng không biết nên mặc gì; Burnside – người cựu binh trải qua bao thăng trầm, khổ ải; Polamarenko – phóng viên hãng thông tấn TASS cáo già, thâm sâu khó lường... Những nhân vật dưới ngòi bút của tác giả, dù là khắc họa tỉ mỉ đậm nét hay phác thảo sơ lược vài nét bút, tất cả đều sống động như thật, hiện lên trên mặt giấy khiến người đọc khó lòng quên được.
Điểm hơn hẳn của "Embassy" so với các tiểu thuyết trinh thám thông thường nằm ở chỗ nó không chỉ đơn thuần dùng cốt truyện gay cấn để câu khách, mà thông qua hàng loạt chi tiết xác thực, sinh động để vạch trần mâu thuẫn giữa các tầng lớp xã hội. Chính những mâu thuẫn này đã thúc đẩy người Mỹ sau thập niên 60 nhìn nhận hệ thống hiện tại bằng con mắt phê phán, thấy được những cuộc khủng hoảng sâu sắc bị che đậy bởi nền văn minh vật chất. Folmer hoàn toàn không biết gì về chính trị, chỉ vì có tiền và lập công lớn trong chiến dịch tranh cử của Tổng thống mà được bổ nhiệm vào chức vụ Đại sứ quan trọng. Tác giả mượn lời Cornell để kịch liệt đả kích tệ nạn chính trị tiền tệ của Mỹ: "Cái Bộ Ngoại giao này bị làm sao vậy, lại phê chuẩn đề cử của Tổng thống cho chức Đại sứ tại Anh. Chẳng lẽ những gã giàu có với kiến thức ngoại giao bằng không, chỉ cần sẵn sàng vung tiền là có thể leo lên vị trí cao trong ngành ngoại giao mà không bị hạn chế gì sao? Chẳng lẽ những nhà ngoại giao chuyên nghiệp như Royce lại đáng bị làm nhục, trở thành vật tế thần cho những giao dịch chính trị mà mỗi đời Tổng thống mới đều ép Bộ Ngoại giao phải chấp nhận?" Một nhóm tân phát xít Đức không chỉ tàn nhẫn sát hại chiến hữu Wyckoff của French mà còn cắt đầu anh ta bỏ vào tủ lạnh trong căn hộ của French. Phía quân đội lại lấy danh nghĩa "lợi ích quốc gia" để giấu giếm nguyên nhân cái chết với gia đình anh ta. Burnside là một cựu binh từng tham gia Thế chiến II, toàn bộ số tiền mồ hôi nước mắt tích góp cả đời đã bị một công ty tín thác lừa sạch, vợ ông vừa hay tin đã đột quỵ mà chết. Tác giả thông qua những trải nghiệm đau thương, đẫm máu và nước mắt của các nhân vật trong sách để không thương tiếc quất roi vào hệ thống quyền lực mục nát.
Ngoài ra, một số đặc sắc về ngôn ngữ của tiểu thuyết cũng rất đáng khen ngợi. Thể hiện chủ yếu ở mấy khía cạnh sau: Một, tác giả giỏi tận dụng miêu tả cảnh vật để làm nổi bật tâm trạng nhân vật. Ví dụ như khi French ra cửa vào buổi sáng với tâm trạng không tốt: "Khi đi ngang qua dinh thự Winfield, ông nhìn thấy lá cờ Stars and Stripes bay trên cột cờ. Dưới ánh sáng mờ nhạt của buổi sớm, những sọc đỏ trắng trên đó trông ủ rũ, tựa như những chiếc kẹo bạc hà không có đặc điểm gì, nền xanh sao trắng mờ mịt không rõ, cả lá cờ hình chữ nhật hòa làm một, chẳng biết là màu sắc gì." Hay như khi sát thủ Burt thực hiện nhiệm vụ, lòng dạ bồn chồn: "Lúc leo cầu thang, nghe thấy phía sau trên đường Wellington ngày càng nhiều xe cộ chạy qua. Những chiếc xe tải nặng nề và xe buýt đỏ thở hồng hộc, tiếng ồn ào này đặc biệt chói tai." "Khi thời gian buổi sáng trôi đi, thành phố này trở nên ồn ào không chịu nổi, như thể bị nhấn chìm bởi dòng âm thanh khổng lồ phát ra từ mấy cái loa to như cá voi. Burt chớp mắt, đủ loại ảo ảnh tự tìm đến, xoay vần trong tâm trí anh." Hai, đối thoại truyền thần. Tác giả chú trọng sử dụng đối thoại để khắc họa hình tượng nhân vật, thể hiện tính cách, đồng thời làm cho giọng điệu của người nói hài hòa với đặc điểm thân phận của họ. Ví dụ đoạn đối thoại dưới đây của phu nhân Folmer rất phù hợp với đặc điểm xuất thân là phóng viên, giỏi ngôn từ và thích phô trương: "'Cô có thể dùng con số 5 để khái quát đặc điểm diện mạo của tôi.' Bà thường nói với các phóng viên tạp chí phụ nữ. ... 'Tôi có mối duyên nợ khó hiểu với con số 5. Tôi cao 5 feet, tất cả quần áo, bao gồm cả giày đều đi cỡ 5. Dáng người hơi thấp, nên tôi hầu như lúc nào cũng phải đi những đôi giày đáng ghét có gót cao 5 inch này.'" Ba, ẩn dụ kỳ lạ. Tác giả giỏi sử dụng những phép so sánh hình ảnh mới mẻ. Ví dụ: "...dụ dỗ người tiêu dùng lún sâu hơn vào mê cung thương mại tựa như hang ổ cất giấu đồ ăn cắp của hải tặc..." "Giọng nói trong trẻo như tiếng chuông bạc của cô mang đậm chất giọng Anh, mỗi phụ âm thốt ra sắc nhọn như thủy tinh vỡ." "Hai con ngươi màu cam lớn trên mắt cô trông giống như ống kính máy quay truyền hình." "Ông đứng đó, vô tình liếc thấy ở cầu thang tầng dưới thoáng qua một bóng dáng vạm vỡ như gốc cây: lưng thẳng tắp, dáng đi nhẹ nhàng không tiếng động như mèo..." Tất cả những phép ẩn dụ này đều vô cùng thỏa đáng, sinh động, đáng suy ngẫm, làm tăng thêm sức lôi cuốn nghệ thuật của tiểu thuyết.
Trong quá trình dịch thuật, chúng tôi chú trọng lựa chọn những từ ngữ vừa sát nghĩa gốc vừa phù hợp với ngữ cảnh, cố gắng sử dụng hình thức ngôn ngữ phù hợp hoặc gần gũi với phong cách nguyên tác, nỗ lực thể hiện phong thái của tác phẩm.
Thời đại Chiến tranh Lạnh đã kết thúc từ lâu. Thế nhưng, bài học lịch sử là thứ không nên quên đi. Theo ý nghĩa đó, cuốn "Embassy" vẫn có tác dụng cảnh tỉnh quan trọng. Có lẽ, đây chính là nơi chứa đựng sức hấp dẫn của nó.
Dịch giả
