Năm 1919, trên hành trình bằng xe lửa ở Italy, anh mang theo mảnh giấy dầu của trung ương đảng được viết bằng loại bút chì không thể tẩy với dòng chữ xác nhận đồng chí mang giấy này đã từng bị bọn Trắng ở Budapest tra tấn nặng và đề nghị các đảng viên phải tìm mọi cách giúp đỡ anh. Anh sử dụng giấy ấy thay cho vé tàu. Anh hãy còn trẻ và hay xấu hổ, các đồng chí làm việc trong ngành đường sắt đã gởi anh từ nhóm nhân viên này qua nhóm nhân viên khác. Anh không có tiền, họ mời anh ăn ở phía sau quầy trong các căng tin của nhà ga.
Anh thích Italy. Anh nói, đấy là một đất nước xinh đẹp. Mọi người lại tử tế. Anh đã từng ở nhiều thành phố, đã đi bộ nhiều và đã xem rất nhiều tranh.
Anh mua bản sao tranh của Giotto, Masaccio, Piero della Francesca rồi quấn chúng trong tờ báo Avanti để mang đi. Anh không thích Mantegna.
Anh báo cáo ở Bologna, rồi tôi đưa anh đến Romagna nơi tôi cần phải đến để gặp một người. Chúng tôi có một chuyến đi vui vẻ. Khi ấy mới đầu tháng chín, cả vùng đất thật dễ chịu. Anh là người Magyar (tộc người chính ở Hungary) rất dễ thương và dễ xấu hổ. Những người Horthy đã đối xử tệ với anh. Anh ít nói về chuyện ấy. Không chỉ riêng ở Hungary, anh còn tin tưởng về một cuộc cách mạng toàn cầu.
- Thế phong trào ở Italy bây giờ đang tiến triển ra sao? - Anh hỏi.
- Rất yếu. - Tôi đáp.
- Nhưng rồi nó sẽ khá hơn - Anh nói - Ở đây các anh có mọi thứ. Đây là một quốc gia mà tất cả quần chúng rất đáng tin cậy. Đây sẽ là điều kiện để khởi đầu mọi việc.
Tôi không nói gì cả.
Đến Bologna, anh tạm biệt chúng tôi, đáp tàu lửa đến Milano, đến Aosta rồi đi bộ vượt đèo sang Thụy Sĩ. Ở Milano, tôi nói với anh về những người Mantegna.
- Không. - Anh nói với vẻ rất xấu hổ, anh không thích Mantegna. Tôi ghi cho anh địa chỉ để ăn và địa chỉ của các đồng chí ở Milano. Anh cảm ơn tôi rất nhiều, nhưng tâm trí của anh đang mải suy nghĩ về chuyến vượt đèo. Anh tỏ ý rất hăm hở được đi bộ qua đèo trong lúc thời tiết hãy còn tốt. Anh yêu những ngọn núi mùa thu. Tin cuối cùng tôi nghe về anh là người Thụy Sĩ đã giam anh vào tù đâu đó gần Sion.
Lê Huy Bắc dịch
