Trong cái nóng oi ả của ngày cùng bụi bốc mù mịt, chúng tôi trở về, miệng khô đắng, mũi nghẹt thở và vai vác nặng, xuôi từ trận tuyến xuống mỏm đất dài bên bờ sông nơi quân dự bị Tây Ban Nha đang án ngự.

Tôi ngồi tựa lưng vào vách giao thông hào nông choèn, đầu và vai tôi tì lên bờ đất, đã được dọn sạch kể cả những viên đạn lạc, và nhìn những thứ trong lòng chảo ở bên dưới. Có một đội xe tăng dự bị, chúng được ngụy trang bằng những cành ô liu. Bên trái chúng là xe của bộ tham mưu được trát bùn và phủ cành cây và, giữa hai dãy xe ấy là một đoàn dài những người khiêng cáng đổ xuống từ hẻm núi hướng về mấy chiếc xe cứu thương đang đỗ trên vùng đất phẳng ngay dưới chân mỏm đất. Đoàn lừa thồ những bao bánh mì, những thùng rượu vang, đạn dược, được dẫn nhích dần qua hẻm núi vào rẻo đất; nhóm người đã chuyển xong thương binh, mang mấy chiếc cáng nhẹ tênh chậm rãi bước lên lối mòn sau lưng đàn lừa.

Ở bên phải, phía dưới đoạn lượn vòng của mỏm đất, tôi có thể nhìn thấy lối vào hang, nơi bộ tham mưu lữ đoàn đặt bản doanh, những sợi đây điện truyền tin của họ chạy từ đỉnh hang lượn qua mỏm đất nơi chúng tôi đang ẩn nấp.

Những người đi xe mô-tô, mặc đồ da, đội mũ sắt phóng xe lên xuống con đường tắt, nếu gặp đoạn dốc quá thì họ xuống xe đẩy bộ hoặc để chúng lại bên cạnh đường rồi tiếp tục bước về phía cửa hang và đi khuất vào trong. Lúc tôi nhìn, một người Hungary đi mô-tô to lớn mà tôi quen, ra khỏi hang, đút mấy tờ giấy vào trong ví da, bước đến chỗ để mô-tô, đẩy nó đi xuyên qua dòng lừa thồ và những người khiêng cáng rồi vắt chân ngồi lên yên, rồ máy phóng qua mỏm đất, tung bụi mịt mù.

Phía dưới, cắt ngang vùng đất phẳng, nơi mấy chiếc xe cứu thương đang chạy đến chạy đi, là một rặng cây xanh đánh dấu bờ của dòng sông. Có một ngôi nhà lớn với mái ngói đỏ tươi, một xưởng cưa, tường xây bằng đá xám và từ trong cụm cây mọc quanh ngôi nhà lớn ở phía bên kia sông những tiếng súng của chúng tôi đang vọng lại. Họ đang bắn thẳng về phía chúng tôi, cứ hai phát một, sau tiếng đề-pa bùng - bùng của những viên đạn cỡ ba inch thì tiếng mấy quả đạn rít lên, bay thẳng về phía chúng tôi, vòng qua đầu. Như thưòng lệ, chúng tôi thiếu pháo. Dưới ấy chỉ có bốn khẩu đội thay vì cần phải có đến bốn mươi, nên họ chỉ bắn mỗi lần hai khẩu. Cuộc tấn công đã thất bại trước lúc chúng tôi xuống đây.

- Anh là người Nga à? - Một người lính Tây Ban Nha hỏi.

- Không, người Mỹ - Tôi đáp - Anh có nước không?

- Có, thưa đồng chí. - Anh ta đưa tôi một cái túi da lợn. Số quân dự bị này chỉ là lính trên danh nghĩa bởi thực tế họ đang mặc quân phục. Nhưng người ta lại không định sử dụng họ để tấn công, họ án ngự dọc theo tuyến chạy qua đỉnh mỏm đất này, họ tụ tập thành nhóm ăn, uống, chuyện trò hoặc đơn giản hơn là ngồi ngủ gật và chờ đợi. Cuộc tấn công được lữ đoàn Quốc tế đảm nhiệm.

Hai chúng tôi cùng uống. Nước có mùi nhựa đường và mùi lông lợn.

- Rượu vang thì tốt hơn - Anh lính nói - Tôi sẽ đi lấy rượu vang.

- Đúng. Nhưng lúc khát thì cần có nước.

- Không có cái khát nào giống như cái khát của chiến trận. Ngay cả ở đây, trong lực lượng dự bị, tôi cũng khát rất nhiều.

- Đấy là nỗi sợ hãi - Một người lính khác nói - Khát là sợ hãi.

- Không - Người khác nói - Những cơn khát thường là do sợ hãi, Nhưng ở chiến tuyến, có nhiều cơn khát ập đến mà cũng chẳng phải vì sợ hãi gì cả.

- Nơi chiến địa thường xuyên có sự sợ hãi. - Người lính thứ nhất nói.

- Chỉ với mày thôi. - Người lính thứ hai nói.

- Chuyện ấy là bình thường. - Người lính thứ nhất nói.

- Chỉ với mày thôi.

- Hãy câm cái miệng thối của mày lại. - Người lính thứ nhất nói.

- Đơn giản tao chỉ là người nói lên sự thật.

Hôm ấy là một ngày tháng Tư quang đãng, gió thổi mạnh đến nỗi mỗi con lừa vượt qua hẻm núi đều khuấy tung lên một đám mây bụi, hai người khiêng hai đầu cáng cũng sủi tung hai đám bụi, chúng quyện vào nhau; và bên dưới, trên khoảng đất bằng, những vệt bụi dài cuộn lên từ sau mấy chiếc xe cứu thương theo làn gió cuốn bay đi.

Bấy giờ, tôi cảm thấy hoàn toàn an tâm rằng tôi sẽ không bị giết vào hôm ấy, bởi lẽ lúc sáng, chúng tôi đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình và đã hai lần trong suốt đợt tấn công vào lúc sáng sớm lẽ ra chúng tôi đã chết nhưng điều đó lại không xảy ra; vậy nên tôi lại càng tin tưởng. Lần chết hụt đầu tiên diễn ra khi chúng tôi bám theo đoàn xe tăng để chọn một nơi quay phim đợt tấn công. Lát sau, bỗng nhiên tôi không thích vị trí ấy và đã chuyển mấy chiếc camera sang bên trái chừng một trăm mét. Nhưng trước lúc rời đi, tôi đã đánh dấu nơi ấy theo cách cổ xưa nhất để nhớ vị trí, và chưa đầy mười phút sau, một quả đạn cỡ sáu inch rơi trúng ngay nơi tôi đã đứng và xóa sạch dấu vết của bất kỳ ai có mặt trên vùng đất ấy. Thay vào đó là một cái hố rộng, nổ tung, toang hoác.

Rồi hai tiếng đồng sau, một sĩ quan người Ba Lan, được biệt phái từ tiểu đoàn về bộ tham mưu đã đề nghị đưa chúng tôi đến các cứ điểm mà người Ba Lan vừa mới chiếm được; nhưng lúc vừa ra khỏi góc khuất của khe đồi, chúng tôi vấp phải làn đạn súng máy mạnh đến nỗi cả bọn phải toài người xuống bò lui, cằm rê sát đất, mũi bám đầy bụi và ngay lúc ấy cả bọn phát hiện ra điều đáng buồn là suốt cả ngày hôm đó, người Ba Lan chẳng chiếm được cứ điểm nào cả mà lại còn bị đẩy lùi ra phòng tuyến ban đầu của mình. Và bây giờ, lúc đang nằm ẩn trong giao thông hào người tôi ướt đẫm mồ hôi, đói, khát và cảm thấy trong lòng trống rỗng bởi mối hiểm nguy của cuộc tấn công đã chấm dứt.

- Anh có chắc mình không phải là người Nga không? - Một người lính hỏi - Hôm nay có mấy người Nga ở đây.

- Vâng. Nhưng chúng tôi không phải là người Nga.

- Anh có một khuôn mặt Nga.

- Không - Tôi nói - Anh sai rồi, đồng chí à. Tôi có một khuôn mặt hơi buồn cười nhưng nó không phải là mặt của một người Nga.

- Anh kia mới có khuôn mặt Nga kìa. - Người lính khác chỉ vào một người trong số chúng tôi, người đang hí hoáy với chiếc camera.

- Có lẽ. Nhưng anh ấy cũng chẳng phải là người Nga. Anh ở đâu vậy?

- Extremadura. - Anh ta tự hào nói.

- Có người Nga nào ở Extremadura không? - Tôi hỏi.

- Không - Anh ta đáp, thậm chí có vẻ tự hào hơn - Không có người Nga nào ở Extremadura và cũng chẳng có người Extremadura nào ở Nga cả.

- Quan điểm chính trị của anh là gì?

- Tôi căm thù hết thảy những người nước ngoài. - Anh ta nói.

- Đấy là một cương lĩnh chính trị phổ quát.

- Tôi căm thù người Moor, người Anh, người Pháp, người Italy, người Đức, người Bắc Mỹ và cả người Nga.

- Anh ghét họ theo trật tự ấy à?

- Đúng vậy, nhưng có lẽ tôi ghét người Nga nhất.

- Bạn này, bạn có những quan điểm rất thú vị - Tôi nói - Bạn có phải là một anh chàng phát xít không?

- Không. Tôi là người Extremadura và tôi căm ghét người ngoại quốc.

- Hắn có những quan điểm rất kỳ quặc - Người lính khác nói - Anh đừng quá xem trọng những lời hắn nói. Tôi đây này, tôi thích người ngoại quốc. Tôi ở Valencia. Mời anh dùng thêm một ly rượu nũa.

Tôi đưa tay đón ly rượu, miệng tôi hãy còn vương vị rượu. Tôi nhìn anh chàng Extremadura. Anh ta cao và gầy. Khuôn mặt hốc hác, râu ria lởm chởm, hai má sưng vù. Anh ta đứng bật dậy trong cơn tức giận, tấm áo choàng bằng vải mềm vắt qua vai.

- Hãy cúi đầu xuống - Tôi bảo anh ta - Có nhiều đạn lạc đang bay trên ấy đấy.

- Tôi chẳng sợ đạn lạc và tôi ghét tất cả bọn nước ngoài. - Anh ta nói với vẻ hung tợn.

- Anh không cần phải sợ đạn, - Tôi nói - nhưng anh nên tránh chúng một khi còn ở trong lực lượng dự bị. Quả là chẳng khôn ngoan tí nào khi để bị thương trong lúc mình có thể tránh được.

- Tôi chẳng sợ bất kỳ thứ gì. - Người Extremadura nói.

- Anh thật may mắn đấy, đồng chí à.

- Thật đấy, - Người lính khác, đang cầm ly rượu nói - hắn chẳng biết sợ là gì, ngay cả với cái lũ khốn ở trên trời ấy.

- Hắn bị điên - Một người lính nữa nói - Mọi người ai cũng sợ máy bay. Chúng giết thì ít nhưng lại gieo nỗi kinh hoàng thì vô cùng tận.

- Tao không sợ. Cả máy bay lẫn mọi thứ trên đời - Người Extremadura nói - Nhưng tao lại ghét bất cứ một thằng ngoại quốc nào.

Từ trên hẻm núi, bước đi bên cạnh hai người khiêng cáng và dường như chẳng chú ý chút nào đến việc mình đang ở đâu, một người cao lớn vận quân phục của lữ đoàn Quốc tế đang lần xuống, cái mền quấn quanh vai và được buộc vào ngang hông. Đầu ngẩng cao, trông anh ta như thể người đang đi trong cơn mộng du. Anh ta ở vào độ tuổi trung niên, không mang súng và, nhìn từ chỗ tôi nằm, trông anh ta chẳng bị thương tích gì.

Tôi nhìn anh ta một mình bước ra khỏi cuộc chiến. Trước lúc đến gần mấy chiếc xe của bộ tham mưu, anh rẽ sang trái, mái đầu vẫn ngẩng cao trong tư thế kỳ lạ ấy, anh vượt qua đỉnh mỏm đất rồi khuất khỏi tầm mắt.

Người đi cùng tôi, mải bận thay phim cho camera xách tay nên đã không để ý đến anh ta.

Môt quả đạn lẻ loi bay vòng qua mỏm đất, nổ tung bụi và khói đen ngòm ngay trước chiếc xe tăng dự bị.

Ai đó thò đầu ra khỏi hang của bộ tham mưu lữ đoàn rồi lại biến mất vào bên trong. Tôi nghĩ nơi ấy trông thật dễ chịu để đến nhưng rồi sực nhớ ra là chắc mọi người đang giận dữ bởi cuộc tấn công đã bị thất bại, như thế tôi không muốn gặp họ. Nếu một chiến dịch thành công thì họ vui vẻ cho quay phim. Nhưng nếu nó thất bại thì bất kỳ ai, trong môi trường cáu kỉnh ấy, cũng đều có nguy cơ bị áp tải lùi ra sau.

- Bây giờ, bọn chúng có khả năng bắn vào ta đấy. - Tôi nói.

- Việc ấy với tôi thì cũng chẳng có gì khác. - Người Extremadura nói. Tôi đã bắt đầu hơi mệt mỏi với tay này.

- Các anh có nhiều rượu dự trữ không? - Tôi hỏi. Miệng tôi vẫn khô đắng.

- Vâng, còn đấy bạn à. Còn mấy gallon nữa - Người lính thân thiện nhất trả lời. Anh ta thấp người, tròn quay và rất bẩn, bộ râu lởm chởm dài gần bằng những sợi tóc trên cái đầu húi cua của anh ta - Anh có nghĩ bây giờ chúng sẽ bắn ta không?

- Có thể lắm - Tôi đáp - Nhưng trong cuộc chiến này ta chẳng thể nào nói trước được gì đâu.

- Cuộc chiến này thì có chuyện gì hả? - Người Extremadura giận dữ hỏi - Anh không thích cuộc chiến này sao?

- Câm mồm lại! - Người lính thân thiện quát - Tôi chỉ huy ở đây, còn những đồng chí này là khách của chúng ta.

- Vậy thì đừng để hắn nói xấu cuộc chiến của chúng ta - Người Extremadura nói - Không một thằng ngoại quốc nào được phép đến đây nói xấu cuộc chiến của chúng ta.

- Thành phố nào là quê hương của đồng chí? - Tôi hỏi người Extremadura.

- Badajoz - Anh ta đáp - Tôi đến từ Badajoz. Tại Badajoz, chúng tôi bị cướp bóc, tước đoạt của cải; còn phụ nữ thì bọn Pháp, bọn Anh làm nhục, giờ thì đến lượt lũ người Moor. Những gì bọn Moor làm bây giờ thì chẳng tệ hơn điều bọn Anh làm dưới thời Wellington. Anh nên đọc lịch sử. Tổ tiên tôi đã bị giết bởi người Anh. Ngôi nhà gia đình tôi sinh sống cũng bị người Anh đốt.

- Tôi lấy làm tiếc về chuyện đó - Tôi nói - Thế tại sao anh lại ghét người Bắc Mỹ?

- Cha tôi đã bị bọn chúng giết ở Cuba khi người bị cưỡng bức đi lính đến đấy.

- Tôi cũng buồn về việc ấy. Buồn thực sự. Xin chia buồn cùng gia đình. Thế tại sao anh lại ghét người Nga?

- Bởi vì chúng là hiện thân của sự độc tài, tôi ghét cái bản mặt chúng. Và anh lại có một khuôn mặt Nga.

- Có lẽ tốt hơn là ta nên rời khỏi đây - Tôi bảo người đi cùng, cậu ta không biết tiếng Pháp - Tớ như thể mang một khuôn mặt Nga, điều ấy đang gây rắc rối cho tớ đây.

- Tớ sắp ngủ đây - Cậu ta nói - Đây là nơi tốt lành. Đừng nói nhiều quá thì cậu sẽ không gặp rắc rối.

- Ở đây có một đồng chí không thích tớ. Tớ nghĩ hắn là kẻ tôn thờ chủ nghĩa vô chính phủ.

- Chà, hãy dè chừng để khỏi bị hắn bắn. Tớ ngủ đây.

Ngay khi đó, hai gã vận áo khoác da; một gã lùn, béo ục ịch, gã kia có chiều cao trung bình; cả hai đội mũ lưỡi trai dân sự, gương mặt bèn bẹt, xương gò má nhô cao, mấy khẩu súng lục Mauser đút trong bao đeo ở quần; bước ra khỏi hẻm núi tiến về phía bọn tôi.

Gã cao nói với tôi bằng tiếng Pháp.

- Anh có thấy một đồng chí người Pháp đi qua đây không? - Gã hỏi - Một đồng chí quấn cái mền quanh vai như thể một cái bao đựng đạn? Một đồng chí khoảng chừng bốn lăm, năm mươi tuổi? Anh có thấy một đồng chí như thế rời mặt trận đi theo hướng nào không?

- Không - Tôi trả lời - Tôi không thấy đồng chí nào như thế cả.

Gã nhìn tôi một lát, tôi để ý thấy mắt gã có màu vàng phớt xám, cứ nhìn trân trân không hề chớp.

- Cảm ơn đồng chí. - Gã nói bằng cái thứ tiếng Pháp quê quê của gã rồi nói nhanh với gã đi cùng bằng thứ tiếng mà tôi chẳng thể nào hiểu nổi. Chúng bước đi rồi leo lên chỗ cao nhất của mỏm đất, từ đó chúng có thể nhìn thấy hết cả mọi ngóc ngách ở bên dưới.

- Đúng là một khuôn mặt Nga. - Người Extremadura nói.

- Im đi! - Tôi quát. Tôi đang nhìn hai gã vận áo khoác da. Chúng đang đứng đó, dưới làn mưa đạn, dõi mắt lùng sục khắp cả vùng đất vụn vỡ bên dưới mỏm đất và nhìn ra cả phía dòng sông.

Bất thình lình, một gã đã nhìn thấy cái chúng cần và đưa tay chỉ. Rồi cả hai băng mình chạy tới như mấy con chó săn mồi, một gã chạy thẳng xuống từ mỏm đất, gã kia cắt chéo góc như thể đón đầu. Trước lúc gã thứ hai chạy khỏi đỉnh mỏm đất, tôi thấy hắn rút súng chĩa về phía trước lúc đang chạy.

- Anh thích thế chứ? - Người Extremadura hỏi.

- Cũng chẳng tốt lành gì hơn anh. - Tôi nói.

Khuất sau đỉnh của một mỏm đất song song với mỏm đất bên này, tôi nghe những tiếng nổ đanh của mấy khẩu Mauser. Chúng tiếp tục bắn hơn mười phát. Tầm bắn của chúng hẳn là rất xa. Sau một loạt tiếng nổ, hai khẩu súng dừng lại một lát rồi chỉ độc một phát súng nữa vang lên.

Người Extremadura ảm đạm nhìn tôi, không nói. Tôi nghĩ tình thế sẽ dễ chịu hơn nếu tiếng súng lại rộ lên. Nhưng không còn tiếng súng nào nữa.

Hai gã vận áo da, đội mũ thường dân quay lại, vượt qua mỏm đất, rồi cùng nhau bước xuống hẻm núi với dáng đi khuỷu gối kỳ quặc của những sinh vật hai chân lúc đi xuống sườn đồi dốc. Chúng quay lên hẻm núi khi một chiếc xe tăng gầm rú bò xuống, và bước sang lề đường đợi chiếc xe chạy qua.

Hôm ấy, những cỗ xe tăng lại thất bại. Khi về đến chỗ nấp trên mỏm đất, tháp tăng bật tung lên, những người lính lái xe, vừa từ tuyến trước lui về, đội mũ da bước ra, họ nhìn thẳng về phía trước như những cầu thủ bóng đá bị mời ra sân bởi khả năng chơi kém cỏi của mình.

Hai gã mặt bẹt vận áo khoác da đứng cạnh chúng tôi trên mỏm đất đợi chiếc xe chạy qua.

- Các anh đã tìm thấy đồng chí các anh cần chưa? - Tôi hỏi gã cao bằng tiếng Pháp.

- Được rồi, cảm ơn đồng chí. - Gã đáp và nhìn tôi với vẻ dò xét.

- Hắn nói gì vậy? - Người Extremadura hỏi.

- Hắn bảo đã tìm thấy người mà cả hai đang lùng kiếm. - Tôi đáp. Người Extremadura không nói gì nữa.

Sáng hôm ấy, tất cả bọn tôi đã ở nơi mà người Pháp trung niên đã rời đi. Chúng tôi ở đó, ngập trong bụi bặm, khói súng, tiếng gầm đinh tai, thương tích, cái chết, nỗi sợ hãi cái chết, lòng dũng cảm, sự hèn nhát, sự rồ dại và cảm giác thất vọng bởi cuộc tấn công thất bại. Chúng tôi đã ở đó trên chiến trường bị đạn bom cày nát mà không một ai có thể vượt qua và có thể sống sót. Bạn toài người xuống nằm bẹp dí; tìm một mô đất che đầu, vùi sâu cằm vào lớp bụi bẩn; đợi lệnh để xông lên sườn đồi kia nơi không một ai có thể lên đến mà còn sống sót.

Chúng tôi ở đó, cùng với những người nằm đợi đoàn tăng đã không đến; chờ đợi dưới tiếng rít khét lẹt, tiếng nổ rung trời của đạn pháo; đất lẫn với kim loại tung lên như những cục máu đông phun ra từ một đài phun bẩn thỉu; và phía trên đầu là lưới đạn vun vút bay tựa một tấm rèm lửa. Chúng tôi hiểu tâm trạng của những đang chờ đợi. Họ đã tiến lên phía trước xa đến mức khả năng họ cho phép. Con người ta không thể đi xa hơn và không thể sống sót một khi mệnh lệnh cứ vượt quá tình thế thực tại.

Suốt cả buổi sáng, chúng tôi đã ở đó, tại nơi người Pháp trung niên đã bỏ đi. Tôi hiểu cái cách một người Pháp trung niên đã bỏ đi. Tôi hiểu cái cách một người đột nhiên hiểu rõ sự ngu ngốc của cái chết trong một đợt tấn công không thành; hoặc bất thình lình thấy điều ấy hiện ra rõ ràng, như bạn có thể nhận thấy rõ ngay trước lúc chết; thấy sự vô vọng của nó, thấy sự cực kỳ ngu xuẩn của nó, thấy bản chất thực của nó, rồi đơn giản chỉ bước lùi lại và quay người bỏ đi như người Pháp kia đã làm. Anh ta rời khỏi cuộc chiến không phải vì hèn nhát, chỉ đơn giản là đã quá hiểu nó; và bỗng nhiên biết rằng mình phải giã từ, biết rằng mình không còn con đường nào khác để lựa chọn.

Người Pháp ấy đã rời bỏ cuộc chiến bằng một phong thái hết sức trang nghiêm và tôi đã hiểu anh ta với tư cách là một con người. Nhưng, ở vị trí của một người lính, những gã vệ binh kia đã hạ anh ta và rồi cái chết mà anh ta lẩn tránh đã đuổi kịp khi anh ta vừa mới vượt qua mỏm đất, nơi không còn đạn bay, pháo nổ, để đi về phía dòng sông.

- Vậy đấy. - Người Extremadura nói rồi hất hàm về phía hai gã vệ binh.

- Chiến tranh - Tôi nói - Trong chiến tranh, kỷ luật là điều cần thiết.

- Và sống với kiểu kỷ luật ấy thì chúng ta sẽ chết chăng?

- Dầu sao thì bất cứ ai cũng sẽ chết cho dù không có kỷ luật.

- Có thứ kỷ luật này và thứ kỷ luật nọ - Người Extremadura nói - Xin hãy nghe tôi. Vào tháng Hai, chúng tôi đã đến đây, chỗ chúng ta đang đứng bây giờ, và bọn phát xít đã tấn công. Chúng hất bọn tôi ra khỏi những ngọn đồi mà hôm nay lữ đoàn Quốc tế của các anh cố chiếm lại nhưng không thể. Chúng tôi bị đẩy lùi lại đây, tới mỏm đất này. Rồi lữ đoàn Quốc tế tiến lên án ngự phía trước.

- Tôi biết điều đó. - Tôi nói.

- Nhưng anh chưa biết điều này - Anh ta cáu kỉnh nói - Có một đứa đồng hương của tôi do hoảng sợ bởi trận ném bom đã tự bắn vào tay mình để có thể rời khỏi mặt trận.

Nhiều người trong số nhóm lính đang lắng nghe, gật gật đầu.

- Những người làm như thế thì sẽ được băng bó và bị gài lại ngay chiến tuyến - Người Extremadura nói - Làm thế là đúng.

- Phải - Tôi nói - Đúng là nên làm như thế.

- Đúng là nên làm như thế - Extremadura nói - Nhưng thằng ấy lại làm hắn bị thương nặng đến nỗi xương đã vỡ vụn, vết thương bị nhiễm trùng nên tay hắn bị cắt bỏ.

Nhiều người lính gật đầu.

- Tiếp tục đi, kể cho anh ấy nghe nốt đoạn còn lại. - Một người nói.

- Có lẽ tốt hơn là đừng kể nữa. - Người tự xưng là chỉ huy, có khuôn mặt lởm chởm râu và đầu tóc húi cua, nói.

- Bổn phận của tao là phải kể. - Người Extremadura nói.

Người chỉ huy nhún vai.

- Tao không thích chuyện ấy - Anh ta nói - Nhưng cứ tiếp tục đi. Tao thì thậm chí cũng chẳng muốn nghe kể về nó.

- Thằng ấy nằm bệnh viện ở dưới thung lũng từ tháng Hai - Người Extremadura nói - Vài người trong số bọn tôi đã đến thăm hắn tại bệnh viện. Tất cả đều nói hắn được mọi người ở bệnh viện yêu mến bởi đã cố làm một người có ích với bàn tay lành lặn. Hắn không bị bắt giữ. Hắn chẳng được chuẩn bị gì trước cả.

Người chỉ huy lẳng lặng đưa tôi ly rượu. Mọi người đang lắng nghe; như thể những người không biết đọc, biết viết lắng nghe một câu chuyện.

- Hôm qua, vào lúc xế chiều, trước lúc chúng tôi biết sắp có một đợt tấn công. Hôm qua, trước lúc mặt trời lặn, khi chúng tôi đã nghĩ hôm nay cũng giống như mọi ngày, thì họ đưa hắn từ vạt đất bằng theo lối mòn, qua hẻm núi lên đây. Chúng tôi đang nấu bữa tối thì họ đưa hắn đến. Chỉ có bốn người: hắn - Paco - cùng hai gã vận áo khoác da, đội mũ dân sự mà anh vừa nhìn thấy và một sĩ quan của lữ đoàn, chúng tôi thấy cả bốn người leo lên hẻm núi, tay Paco không bị trói và cũng không bị nắm giữ.

- Khi thấy hắn, cả bọn chúng tôi vây quanh chào hỏi “Chào Paco, mày khỏe chứ? Mọi chuyện thế nào hả Paco, anh bạn cũ?” - Hắn đáp:

“Mọi chuyện tốt đẹp cả. Tất thảy đều ổn, chỉ trừ cái này” - Hắn đưa cho bọn tôi thấy mẩu tay cụt. - Paco nói: “Đấy là hành động ngu ngốc và hèn nhát. Tớ lấy làm xấu hổ vì mình đã hành động như thế. Nhưng tớ sẽ hoàn thành nhiệm vụ bằng một bàn tay. Tớ sẽ làm tốt những gì mình có thể với bàn tay này cho Sự nghiêp cách mạng của chúng ta”.

- Đúng đấy - Một người lính ngắt lời - Cậu ấy đã nói như thế. Tôi nghe cậu ấy nói thế.

- Chúng tôi nói chuyện với hắn - Extremadura tiếp tục kể - Và hắn chuyện trò với chúng tôi. Nhưng một khi những người vận áo da và đeo súng lục đến thì đấy luôn là dấu hiệu bảo điềm gở trong chiến tranh tựa như khi họ mang bản đồ và ống dòm tác chiến đến. Nhưng chúng tôi chỉ nghĩ họ đưa hắn lên thăm và tất cả chúng tôi những người chưa có điều kiện đến thăm ở bệnh viện đều rất vui mừng khi gặp lại hắn, và như tôi đã nói, lúc ấy đã là giờ ăn tối, một buổi tối quang đãng và ấm áp.

- Làn gió này chỉ thổi suốt vào ban đêm. - Một người lính nói.

- Lát sau, - Giọng người Extremadura trở nên trầm xuống - một người trong số họ nói với viên sĩ quan bằng tiếng Tây Ban Nha - Chỗ ấy ở đâu?

- Thằng Paco này bị thương ở khu vực nào? - Viên sĩ quan hỏi.

- Tôi trả lời hắn - Người chỉ huy nói - Tôi chỉ chỗ ấy. Nó xa hơn nơi anh đang đứng một tí.

- Nó đây này. - Một người lính nói. Anh ta chỉ tay, và tôi có thể nhìn thấy nơi ấy bởi còn dấu vết cho thấy đúng là ở đây.

- Rồi thì một tên nắm tay Paco dẫn đến chỗ đó và giữ cánh tay hắn trong lúc tên kia nói bằng tiếng Tây Ban Nha. Hắn nói tiếng Tây Ban Nha với cơ man nào là lỗi. Thoạt tiên, chúng tôi muốn phì cười, cả Paco cũng bắt đầu mỉm cười. Tôi không thể hiểu hết cái bài diễn văn ấy, nhưng nội dung của nó chắc là: Paco phải bị trừng trị để làm gương, để không ai còn dám tự hủy hoại cơ thể mình và tất cả những người khác cũng sẽ nhận hình phạt tương tự nếu vi phạm kỷ luật.

- Rồi trong lúc một tên nắm giữ cánh tay Paco; lúc này trông Paco rất xấu hổ vì bị bêu riếu như thể trong lúc hắn thực sự ăn năn và hổ thẹn; thì một tên rút ngay súng bắn thẳng vào gáy Paco mà không một lời báo trước. Không một lời nào.

Tất cả những người lính đều gật đầu.

- Bởi thế, - Một người nói - anh có thể nhìn thấy ở kia. Cậu ấy đã ngã đập miệng xuống đất. Anh có thể nhìn thấy dấu vết.

Từ nơi tôi nằm, tôi có thể thấy rõ chỗ ấy.

- Cậu ấy không được cảnh báo hay có cơ hội chuẩn bị - Người chỉ huy nói - Việc làm đó thật ác độc.

- Đấy là lý do tại sao bây giờ tôi căm thù người Nga cũng như tất cả những tên ngoại quốc khác - Người Extremadura nói - Chúng tôi có thể tự nhủ với bản thân mình rằng sẽ không còn ảo tưởng về bọn ngoại quốc nữa. Tôi xin lỗi vì anh là người nước ngoài. Nhưng với tôi bây giờ thì không còn ngoại lệ gì nữa. Anh đã ăn bánh và uống rượu cùng chúng tôi. Bây giờ tôi nghĩ là anh nên đi đi.

- Đừng nói thế - Người chỉ huy bảo người Extremadura - Lịch sự là điều thực sự cần thiết đấy.

- Tôi nghĩ tốt hơn là chúng tôi nên đi. - Tôi nói.

- Anh không giận chứ? - Người chỉ huy hỏi - Các anh có thể ở lại trong hầm này bao lâu tùy thích. Anh có khát không? Anh có muốn uống thêm tí rượu nữa chứ?

- Cảm ơn anh rất nhiều - Tôi nói - Tôi nghĩ chúng tôi nên đi thì tốt hơn.

- Anh hiểu nỗi căm thù của tôi chứ? - Người Extremadura hỏi.

- Tôi hiểu sự căm thù của anh. - Tôi đáp.

- Tốt - Anh ta nói rồi chìa tay ra - Tôi không từ chối một cái bắt tay. Riêng đối với anh, cá nhân tôi, xin chúc anh gặp nhiều may mắn.

- Tôi cũng chúc anh như thế - Tôi nói - Với tư cách cá nhân và cả với tư cách của một người Tây Ban Nha.

Tôi đánh thức người quay camera rồi chúng tôi rời mỏm đất đi về phía tổng hành dinh lữ đoàn. Bây giờ cả đoàn tăng đang lùi lại, bạn chẳng thể nghe nổi giọng mình trong tiếng rú gầm ấy.

- Cậu nói chuyện suốt có phải không?

- Chỉ nghe thôi.

- Có gì thú vị không?

- Nhiều lắm.

- Bây giờ cậu định làm gì?

- Trở về Madrid.

- Chúng ta nên đến gặp vị tướng đã.

- Ừ - Tôi nói - Chúng ta phải gặp.

Vị tướng rất giận dữ. Ông ta nhận lệnh mở một cuộc tấn công chớp nhoáng bằng cả một lữ đoàn, san phẳng các mục tiêu trước khi trời sáng. Lẽ ra cuộc tấn công được thực hiện tối thiểu bằng một sư đoàn. Nhưng ông chỉ sử dụng ba tiểu đoàn và để lại một tiểu đoàn dự bị. Tay chỉ huy lực lượng xe tăng người Pháp, để lấy can đảm cho trận đánh, đã nốc rượu nhiều đến nỗi rốt cuộc bị say túy lúy, không chỉ huy được nữa. Tay ấy sẽ bị bắn lúc tỉnh rượu.

Lực lượng tăng đã không tập kết đúng giờ và cuối cùng đã không chịu tấn công, hai tiểu đoàn kia không thể chiếm được cứ điểm. Tiểu đoàn thứ ba đã giành chiến thắng nhưng đấy chỉ là một cứ điểm nhô ra trên tuyến phòng thủ của quân địch và sau đó không thể nào giữ được. Kết quả duy nhất của cuộc tấn công là mấy tù binh, số người này được chuyển cho lính tăng đưa về nhưng họ đã giết hết số tù binh ấy. Vị tướng chỉ còn mỗi sự thất bại để trưng bày bởi người ta đã giết hết tù binh của ông.

- Tôi có thể viết gì về cuộc tấn công này? - Tôi hỏi.

- Những gì có trong thông báo chính thức. Anh có còn chút whisky nào trong cái chai dẹt kia không?

- Còn đấy.

Ông ta uống một ngụm rồi cẩn thận liếm môi. Có dạo, ông ta đã từng là đại úy thuộc lực lượng khinh kỵ binh Hungary, và có hồi ông ta đã tóm gọn một đoàn tàu chở vàng ở Siberia khi đang chỉ huy một đội kỵ binh không chính quy của Hồng quân và gìn giữ số tài sản ấy suốt cả mùa đông khi nhiệt độ xuống đến âm bốn mươi độ. Chúng tôi là bạn tốt của nhau, ông ta thích whisky, nhưng bây giờ ông ta đã qua đời.

- Hãy rời khỏi đây ngay - Ông ta nói - Anh có xe chưa?

- Có rồi.

- Anh đã quay được đoạn phim nào chưa?

- Một ít thôi. Những chiếc xe tăng.

- Xe tăng ư? - Ông ta cay đắng nói - Cái đồ con lợn. Đồ hèn nhát. Cẩn thận để đừng bị giết đấy - Ông ta nói - Lẽ ra anh nên làm một nhà văn.

- Bây giờ tôi chưa thể viết.

- Thì để sau này hãy viết. Anh có thể viết mọi thứ sau này. Nhưng đừng để bị giết. Đặc biêt hãy ghi nhớ là đừng để bị giết. - Ông ta nói.

- Giờ thì hãy đi khỏi nơi này.

Ông ta không thể tự khuyên bảo chính bản thân mình bởi chỉ hai tháng sau, ông đã bị giết. Nhưng điều quái đản nhất về cái ngày hôm ấy là những cỗ xe tăng chúng tôi quay được, chúng mới hùng dũng làm sao. Trên màn hình, chúng tiến phăng phăng lên ngọn đồi, chồm lên đỉnh tựa những còn tàu chiến dũng mãnh rồi lạch xạch bò về phía ảo tưởng chiến thắng mà chúng tôi đã đưa vào phim.

Kẻ đến gần chiến thắng nhất trong ngày hôm ấy có lẽ là người Pháp kia, người ngẩng cao đầu rời bỏ chiến trận. Nhưng chiến thắng của anh ta chỉ được kéo dài theo bước chân của anh đến giữa quãng đường vắt qua mỏm đất. Chúng tôi thấy anh nằm đó, tay chân dang rộng trên triền dốc, cái mền vẫn quấn quanh người trong lúc chúng tôi theo lối tắt đi xuống, vào xe của bộ tham mưu đang đợi để đưa chúng tôi về Madrid.

Lê Huy Bắc dịch