Khi bố mất, hắn hay còn nhỏ, người quản lý đã mai táng ông vĩnh viễn. Hóa ra ông là người biết tiên liệu việc mai sau. Nhưng khi mẹ mất, tay quản lý của hắn nghĩ hai đứa không còn làm bà phiền nữa. Bởi chúng yêu thương nhau lắm; hắn là kẻ Pê Đê, hẳn bạn chưa biết điều ấy, nhưng dĩ nhiên hắn là thế đấy. Hắn chỉ chôn mẹ có năm năm thôi.

Rồi khi từ Tây Ban Nha về Mexico, hắn nhận được giấy báo lần thứ nhất. Người ta nói thời hạn năm năm đã hết và hắn cần phải thu xếp để giữ lại mồ của mẹ. Chỉ cần đóng hai mươi dollar là có được một nấm mồ vĩnh viễn. Dạo ấy do có tiền nên tôi bảo với hắn, Paco, để tôi lo liệu việc ấy. Nhưng hắn bảo đừng, cứ để mặc hắn. Hắn sẽ thu xếp ổn ngay. Đấy là việc của mẹ và hắn muốn tự mình thu xếp.

Độ tuần lễ sau, hẳn nhận được tờ nhắc nhở lần hai. Tôi đọc cho hắn nghe rồi bảo tôi tưởng hắn đã làm việc ấy rồi.

“Chưa”, hắn đáp, hẳn chưa làm.

“Để tao làm”, tôi nói. “Chỉ ngay đây, trong két bạc này”.

“Đừng”, hắn nói. Chẳng ai có thể lay chuyển được ý định của hắn. Tự hắn sẽ làm việc ấy một khi hắn muốn. “Phải biết nơi nào cần thiết để chi tiền chứ?”

“Thôi được”, tôi nói, “tùy mày”. Trong thời gian ấy, ngoài khoản thu nhập như thường lệ hắn ký một hợp đồng đấu sáu trận với bốn ngàn peso mỗi trận. Chỉ tính riêng ở thủ đô, hắn đã kiếm hơn mười lăm ngàn dollar. Hắn rất bận, chỉ có thế.

Tuần sau, thông báo thứ ba được gởi đến, tôi đọc cho hắn. Người ta bảo nếu tiền không được trả vào thứ Bảy tới thì mộ của mẹ hắn sẽ bị đào và hài cốt sẽ được gom vào đống xương công cộng. Lúc về thành phố vào chiều hôm ấy, hắn nói sẽ thu xếp việc đó.

“Sao không để tao làm?” tôi bảo hắn.

“Đừng dây vào việc của tao”, hắn nói. “Đấy là việc của tao, tao sẽ thu xếp”.

“Thôi được, nếu đó là điều mày muốn làm”, tôi nói. “Hãy làm lấy việc của mày đi”.

Hắn lấy tiền ở két mặc dù lúc nào hắn cững luôn mang theo một trăm peso hay nhiều hơn thế trong người, hắn nói hắn sẽ thu xếp. Hắn mang tiền đi và thế là, dĩ nhiên, tôi nghĩ hắn đã làm việc ấy.

Một tuần sau, tờ thông báo đến, họ bảo do không nhận đuợc hồi âm từ lần báo cuối cùng nên xương cốt của mẹ hắn đã bị gom dồn vào đống xương chung.

“Lạy Chúa”, tôi bảo hắn, “mày nói mày đã trả cho việc này và đã mang tiền đi nhưng bây giờ chuyện gì đã xảy ra với mẹ mày vậy? Lạy Chúa, thử nghĩ xem! Đống xương chung và mẹ của chính mày. Tại sao mày không để tao làm việc đó? Tao sẽ nộp ngay khi thông báo đầu tiên đến”.

“Không phải việc của mày. Đấy là mẹ tao”.

“Không phải việc của tao, đúng, nhưng là việc của mày. Dòng máu nào chảy trong huyết quản cái thằng người nỡ đối xử với mẹ mình như thế? Mày không xứng đáng có một bà mẹ”.

“Đấy là mẹ tao”, hắn nói. “Giờ thì mẹ đã gần gũi tao hơn. Giờ thì tao không buồn và không phải nghĩ về việc mẹ phải nằm dưới mồ. Bây giờ mẹ luôn ở bên tao trong không gian, tựa như đàn chim và những đóa hoa. Bây giờ mẹ luôn luôn ở cùng tao”.

“Lạy Chúa”, tôi nói, “dẫu sao thì mày mang cái dòng máu nào trong người cơ chứ? Tao không muốn nghe mày nói nữa”.

“Mẹ là tất cả quanh tao”, hắn nói. “Giờ đây tao sẽ chẳng bao giờ buồn”.

Dạo ấy hắn đang vung hết tiền vào đám đàn bà, đang cố tỏ ra mình là một gã đàn ông và là một thằng ngố thực sự, những hành động đó chẳng tác động mảy may đến những người biết đôi điều về hắn. Hắn nợ tôi hơn sáu trăm peso mà vẫn chưa chịu trả.

“Sao mày lại cần nó ngay bây giờ cơ chứ?” hắn hỏi. “Mày không tin tao sao? Bọn mình không phải là bạn của nhau à?”

“Việc này chẳng liên quan gì đến tình bạn hay lòng tin. Sự thực là tao phải bỏ tiền thanh toán các khoản trong lúc mày đi vắng, bây giờ tao cần lấy lại và mày phải trả tao”.

“Tao không còn tiền”.

“Mày còn đấy”, tôi nói, “ở trong két ấy, mày có thể trả tao”.

“Tao cần khoản ấy cho một việc”, hắn nói. “Mày không biết tao cần phải chi tiền cho bao nhiêu khoản cần thiết đâu”.

“Tao đã ở đây suốt thời gian mày đến Tây Ban Nha và mày đã nhờ tao trả những khoản ấy khi đến hạn, những thứ liên quan đến ngôi nhà, mà trong lúc đi xa mày chẳng gởi về một xu, tao phải rút tiền túi ra trả hơn sáu trăm peso, bây giờ tao cần tiền, mày phải trả lại tao”.

“Tao sẽ trả mày ngay”, hắn nói. “Nhưng giờ đây tao kẹt lắm”.

“Để làm gì”.

“Vì tí việc riêng”.

“Tại sao mày không trả tao một ít từ tài khoản?”

“Tao không thể”, hắn nói. “Tao rất cần số tiền đó. Nhưng tao sẽ trả mày”. Hắn chỉ đấu đến lần thứ hai ở Tây Ban Nha, khán giả không thể chịu đựng nổi, họ phát ngấy lên vì hắn, rồi hắn mua bảy bộ đồ thi đấu mới và đây là cách hắn làm: hắn buộc mấy bộ đồ cẩu thả đến độ bốn chiếc đã bị hỏng bởi nước biển trên hành trình quay về, hắn chẳng thể nào mặc được chúng.

“Lạy Chúa”, tôi bảo hắn, “mày đến Tây Ban Nha. Mày ở lại đó suốt cả mùa mà chỉ đấu có hai trận. Mày xài hết thảy tiền kiếm được vào áo quần rồi làm hỏng chúng bởi nước muối đến nỗi không thể nào mặc được. Đấy, mùa đấu của mày thế đấy và việc riêng của mày cũng là thế đấy. Tại sao mày không trả tao tiền mày nợ để tao có thể đi?”

“Tao muốn mày ở lại”, hắn nói, “rồi tao sẽ trả cho mày. Nhưng giờ thì tao đang cần tiền”.

“Mày rất cần tiền để trang trải cho nấm mồ của chính mẹ mày để mẹ mày mồ yên mả đẹp. Phải thế không hả?” tôi hỏi.

“Tao hạnh phúc với những gì đã xảy ra với mẹ”, hắn nói. “Mày chẳng thể hiểu nổi”.

“Chúa ơi! Tao không thể hiểu à!” tôi nói. "Mày trả tao số tiền mày nợ hoặc tự tao sẽ lấy trong két”.

“Tao sẽ giữ kỹ két”, hắn nói.

Ngay chiều hôm ấy hắn đưa một thằng vô lại đến gặp tôi, cái gã đồng hương nào đó ở thị trấn của hắn, một kẻ cháy túi, rồi nói. “Đây là người anh em đang cần tiền để về nhà bởi mẹ cậu ấy ốm nặng”, Gã ấy chỉ là một thằng cha vớ vẩn, bạn biết đấy, một kẻ mà trước đây hắn chưa hề gặp, nhưng lại là đồng hương với hắn và hắn muốn tỏ ra mình là tay đấu bò hào phóng, vĩ đại trước người cùng quê ấy.

“Đưa cho cậu ta năm mươi peso ở trong két”, hắn bảo tôi.

“Mày vừa nói không còn tiền trả tao”, tôi nói. “Nhưng sao bây giờ mày lại muốn biếu năm muơi peso cho cậu này”.

“Cậu ấy là đồng hương đấy”, hắn nói, “và đang gặp khó khăn”.

“Đồ khốn nạn”, tôi nói. Tôi đưa hắn chìa khóa két. “Mày hãy giữ lấy. Tao sẽ về thành phố”.

“Đừng giận”, hắn nói. “Tao sẽ trả cho mày”.

Tôi lái ô-tô về thành phố. Đấy là xe của hắn nhưng hắn biết tôi lái tốt hơn hắn. Mọi thứ hắn làm, tôi có thể làm tốt hơn. Hắn biết điều đó. Thậm chí hắn chẳng hề biết đọc, biết viết. Tôi sắp đi gặp vài người và tìm cách để buộc hắn trả tiền lại cho tôi. Hắn bước theo nói. “Tao sẽ đi cùng mày rồi sẽ trả cho mày. Chúng mình là bạn tốt của nhau, chẳng cần phải cãi cọ”.

Chúng tôi về thành phố, tôi đang lái. Chỉ ngay trước lúc hai đứa vào thành phố, hắn rút ra hai mươi peso.

“Tiền đây”, hắn nói.

“Đồ lật lọng không mẹ kia”, tôi mắng hắn và chửi cho hắn biết hắn đã tiêu tiền như thế nào. “Mày cho cái đồ vô lại ấy năm mươi peso mà chỉ trả tao hai mươi peso trong lúc mày nợ tao sáu trăm. Tao sẽ không lấy của mày một xu nào nữa. Mày biết cách để xài nó”.

Tôi bước ra khỏi xe, không một xu dính túi và không biết tối nay sẽ ngủ ở đâu. Sau đó tôi đến chỗ hắn cùng với một người bạn để lấy đồ đạc. Tôi không hề nói chuyện với hắn mãi cho đến năm nay. Tối nọ, tôi gặp hắn đang đi cùng với ba người bạn trên đường đến rạp chiếu bóng Callao ở Gran Via, Madrid. Hắn chìa tay cho tôi.

“Chào Roger, anh bạn cũ”, hắn chào tôi. “Sức khỏe thế nào? Mọi người bảo mày đi nói xấu tao. Mày đã nói hoàn toàn không đúng về tao”.

“Những gì tao nói chỉ là mày chẳng hề có mẹ”, tôi bảo hắn. Đấy là câu tệ hại nhất, được dùng để nhục mạ kẻ khác trong ngôn ngữ Tây Ban Nha.

“Đúng đấy”, hắn nói. “Người mẹ đáng thương của tao mất khi tao hãy còn rất nhỏ nên dường như tao chưa hề có mẹ. Chuyện này buồn lắm”.

Sẽ luôn có một kẻ thích chơi trội trước bạn. Bạn chẳng thể nào làm động lòng chúng. Chẳng người nào, vật nào lại có thể làm chúng cảm động. Chúng xài tiền cho bản thân hoặc cho những chuyện phù phiếm, nhưng chúng chẳng bao giờ trả nợ mà cố kiếm một ai đó trả thay. Tôi nói với hắn những gì tôi nghĩ về hắn ngay lúc ấy, tại Gran Via trước mặt ba đứa bạn của hắn còn hắn thì trong lần gặp ấy đã nói với tôi như thể là bạn bè. Dòng máu nào đã sản sinh ra cái giống người như thế?

Lê Huy Bắc dịch