Tình yêu trong văn chương Tolstoi, đề tài nổi bật thu hút được nhiều độc giả, chắc hẳn khuynh hướng lãng mạn đã đứng hàng đầu trong văn nghiệp của ông. Đề tài tình yêu bay bướm trong văn chương cổ điển Nga nổi bật với Tolstoi và Ivan Tourgueniev (1818-1883) nhưng ở Tolstoi chỉ thấy xuất hiện trong những cuốn tiểu thuyết trường giang đại hải Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karenina, Phục Sinh mà không thấy trong các đoản thiên như ở Ivan TourguenIev.

Truyện tình của Tolstoi trong ba tác phẩm tiêu biểu Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karenina, Phục Sinh có chung khuynh hướng bi kịch, Tolstoi rất ít khi kết thúc có hậu, happy ending ông thích dựng những cảnh tan vỡ, phân ly ngăn cách khiến người đọc bùi ngùi rơi lệ.

Những truyện tình buồn Nicholas-Sonya, AndrewNatasha, Anna-Vronsky, Nekhlioudov-Maslova... trong ba tác phẩm lớn cho thấy ngòi bút bay bướm tuyệt vời của nhà văn hào.

Trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, Toltoi xây dựng những mối tình éo le, ngang trái giữa hai gia đình quí tộc ông Hoàng Bolskonski và Bá tước Rostov mà thực ra chính là hình ảnh các gia đình bên ngoại, bên nội của chính Tolstoi. Nhà Bolkonski đại điển chủ phú gia địch quốc trong khi nhà Rostov bắt đầu suy sụp, ăn xài rộng rãi, nợ nần chồng chất. Định mệnh trớ trêu khiến hai người con của vị tư lệnh về vườn Bolkonski, Đại tá Andrew và công nương Mary cùng liên hệ tình yêu và hôn nhân với Nicholas và Natasha, anh em ruột của gia đình Rostov. Andrew góa vợ muốn được kết hôn với Natasha nhưng ông già độc ác Bolkonski quyết tâm ngăn cản cho rằng nhà Rostov không tương xứng với gia đình mình, ông bảo Andrew đi châu Âu nghỉ mát một năm rồi sẽ tính, Andrew oán hận cha, làm đám hỏi với Natasha rồi ra trận.

Gia đình Rostov suy thoái nhiều, phu nhân bá tước thuận cho Natasha lấy Andrew nhà Bolkonski để cứu vãn kinh tế suy sụp của gia đình. Sonya, cô con nuôi xinh đẹp và Nicholas yêu thương nhau thắm thiết, hai người theef thốt, chàng ra trận, nàng ở nhà trông chờ. Phu nhân Rostov muốn cậu cả Nicholas phải lấy đám giầu Mary nhà Bolkonski để đào mỏ cứu vãn kinh tế nhà Rostov, bà chia loan rẽ thúy, chửi mắng Sonya là kẻ vô ơn, quyến rũ Nicholas rồi ép Sonya phải gửi thư cho Nicholas đang ở mặt trận để trả tự do cho chàng.

Sonya vẫn còn hy vọng không mất người yêu Nicholas vì Natasha gặp lại Andrew trên đường chạy loạn, chàng bị thương nặng lại cùng ở chung với gia đình Rostov trong một tu viện. Sonya nghĩ Thượng Đế chưa muốn chia lìa Andrew và Natasha, nàng biết Natasha chỉ yêu Andrew, nếu Andrew (anh Mary) lấy Natasha (em gái Nicholas) thì Nicholas theo phong tục Nga không thể lấy Mary, Sonya sẽ không mất Nicholas, chàng sẽ vẫn là của nàng, Sonya vui mừng nghĩ rằng Đấng Tối Cao đã can dự vào cuộc đời mình. Natasha khóc với Sonya cầu cho Andrew sống, Sonya cũng cầu cho Andrew sống, phu nhân Rostov ép Sonya viết thư dứt tình Nicholas, hôm ấy nàng thấy Andrew-Natasha trở lại với nhau có nghĩa là Nicholas không lấy Mary được. Nàng viết thư cho Nicholas trong bụng nghĩ chàng vẫn sẽ còn là của mình nhưng Andrew không chống chọi được với Tử thần, cuộc hôn nhân bất thành, cái hy vọng cuối cùng của đời nàng tan như mây khói.

Sự hy sinh của Sonya và Nicholas được thể hiện như có ý nghĩa cao đẹp, Sonya phải trả tự do cho chàng lấy Mary để đào mỏ nhà Bolkonski, cứu vãn sự suy sụp tài chánh của gia đình Rostov để đền ơn gia đình đã nuôi dưỡng nàng. Nicholas cũng phải hy sinh tình yêu lấy Mary để mẹ chàng toại nguyện. Sự hy sinh của Sonya và Nicholas nhuốm mầu bi thảm, một truyện tình buồn thảm nhất của tác phẩm.

Mối tình Natasha- Andrew đẵm lệ, tuyệt vời nhất của tác phẩm. Trong khi cô độc đau khổ, mê sảng Andrew gặp lại người yêu. Đắm mình trong tình yêu, chàng tránh đời trần thế và phá vỡ cái biên giới sinh tử. Sau đêm tại Mytishchi chàng mê man rồi Natasha hiện ra, tình yêu lại kết hợp chàng với đời trần thế. Khi ấy chàng vẫn quí trọng cuộc đời, vật lộn giữa cái sống và cái chết. Chàng và nàng nói chuyện quá khứ, Natasha ngồi đan vớ bên chàng, Andrew cầm tay nàng, họ nói những lời yêu thương tình tứ, tình yêu ngăn trở cái chết, tình yêu là cuộc đời, vạn vật tồn tại vì ta yêu, tình yêu là Thượng Đế.

Anna Karénine truyện một bà phu nhân nhan sắc tuyệt trần bỏ cả chồng con theo chàng Đại tá Vronsky, cuộc tình theo thời gian ngày càng phai nhạt để rồi trong cơn tuyệt vọng người đàn bà bất hạnh lao vào đầu xe lửa kết thúc đời mình.

Anna hủy hoại gia đình chạy theo một tình yêu lãng mạn để cuối cùng vào chỗ không lối thoát, Tolstoi cho thấy một cuộc sống tất cả cho tình yêu nguy hại hơn một cuộc hôn nhân không tình yêu. Anna đã từ bỏ gia đình, đứa con trai yêu quí, từ bổ địa vị đánh đổi lấy tình yêu trong một cuộc phiêu lưu vô định để rồi cuối cùng thực tế phũ phàng cho thấy cuộc sống tất cẩ cho tình yêu đã đưa nàng tới bờ vực thẳm

Anna đã hy sinh tất cả cho chàng, nay tình đà phai nhạt. Cuối cùng Anna đã chọn cái chết thảm để trừng phạt người yêu, bắt chàng đau khổ ân hận suốt đời.

Anna-Vronsky đã đi tìm ảo tưởng của hạnh phúc, Tolstoi diễn tả hai cuộc tình xen kẽ nhau cho ta thấy hai bộ mặt của hạnh phúc: ảo tưởng và chân thực. AnnaVronsky mở đầu bằng tình yêu và kết thúc trong hận thù: Anmna mất gia đình, danh dự và cả cuộc đời, Vronsky tiêu tan sự nghiệp, lương tâm bị dầy vò đau khổ.

Trong khi ấy chuyện tình Levin - Kitty êm đềm hạnh phúc dưới mái gia đình ấm cúng. Cặp Levin —- Kitty cho thấy quan niệm hạnh phúc gia đình của Tolstoi ở chỗ hôn nhân có tình yêu là điều kiện giữ được hạnh phúc gia đình.

Phục Sinh, cuốn tiểu thuyết tình cảm buồn thảm nhất trong sự nghiệp văn chương Tolstoi dựa theo một truyện có thật. Từ truyện thật đơn sơ tác giả đã dựng lên một thiên tình sử vĩ đại đầy nước mắt, cảm động sâu sắc, tình tiết lôi cuốn bất ngờ và thể hiện được nhiều ý nghĩa nhân bản tình người. Nekhlioudov, sĩ quan, gia đình quí tộc giàu có, trên đường đi công tác, ghé điền sản nhà bà cô mấy ngày, trước hôm ra đi dụ dỗ phá hoại đời cô bồi phòng Katioucha. Năm tháng sau cô mang bầu bị đuổi đi, sau nhiều ngày phiêu bạt đã sa chân vào một nhà chứa gái hạng sang trong bẩy năm trời.

Bị truy tố ra tòa vì tội bỏ thuốc độc và trộm tiền một khách hàng. Nekhlioudov nay giải ngũ, tước vị ông Hoàng được làm bồi thẩm nhận ra cô nàng. Vô cùng ân hận chàng vào nhà giam gặp cô ta xin kết hôn để chuộc lỗi xưa rồi bỏ cả sự nghiệp để lo cứu nàng khỏi cảnh lao tù. Chàng theo Maslova cùng đoàn tù đi Tây Bá Lợi Á gian nan vất vả, khi nhận được giấy ân xá của Nga Hoàng, Maslova lại từ chối trở về vì không muốn làm hỏng cuộc đời chàng, lương tâm của nàng đã sống lại như chàng. Cho tới nay đề tài của Tolstoi cũng vẫn còn những nét độc đáo mới lạ. Dựa theo một giai thoại có thật Tolstoi đã làm nhiều độc giả rơi lệ, truyện cũng như phim đã gây cho người thưởng lãm nhiều xúc động rạt rào, ta đủ thấy tài nghệ rung cảm của Tolstoi siêu việt là nhường nào.

Tiểu thuyết lãng mạn của Tolstoi mang tính bi thảm, phân ly tan vỡ có lẽ chỉ riêng truyện tình Pierre-Natasha ở phần cuối Chiến Tranh Và Hòa Bình được kết thúc có hậu, happy-ending khi tác giả cho chàng và nàng xum họp bên nhau dưới mái gia đình ấm cúng.