Trong Anna Karénine, Tolstoi diễn tả hai cuộc tình: một bên đầy sóng gió kết thúc bi thảm, bên kia hạnh phúc dù có chút lận đận lúc ban đầu.

Một bà mệnh phụ phu nhân nhan sắc tuyệt trần, lãng mạn, trí thức, đọc nhiều tiểu thuyết Anh, viết sách cho thiếu nhi; nàng coi tình yêu là mục tiêu quan trọng nhất của cuộc đời. Một người đàn bà hư hỏng, tội phạm đạo đức gia đình qua sự mô tả của Tolstoi, nhưng ông không kết án và dành cho người mệnh phụ kiều diễm này nhiều cảm tình.

Anna kết hôn với Karénine khi nàng còn trẻ, sống trong nhung lụa. Cuộc hôn nhân không tình yêu nhưng yên ấm với Karénine trong tám năm cho nàng một cậu con trai. Một buổi đẹp trời, tiếng sét ái tình đã đưa Anna sa xuống hố sâu tội lỗi, lao đầu vào một cuộc phiêu lưu không lối thoát.

Gặp nhau tại sân ga Mạc Tư Khoa, chàng sĩ quan hào hoa phong nhã Vronsky ngơ ngẩn trước sắc đẹp mê hồn của Anna, quyết theo đuổi chinh phục nàng tới cùng dù biết đó là phu nhân của một công chức cao cấp thế lực tại kinh thành Petersburg. Anna thiếu thốn tình cảm bên ông chồng nhiều tuổi, cặm cụi với chức vụ chốn quan trường, đã dễ dàng sa ngã trong vòng tay Vronsky. Nàng muốn thoát ra khỏi cuộc sống giả dối không tình yêu để nghe theo tiếng gọi của con tim, không đếm xỉa gì tới dư luận giới thượng lưu. Anna không che giấu tội lỗi, không muốn đóng vai người vợ xấu xa nữa mà muốn thoát ly, nàng đã nói với chồng:

“Tôi yêu anh ấy, tôi là người tình của anh ấy, mình muốn làm gì tôi thì làm”

Karénine quảng đại tạo cơ hội cho nàng trở về con đường ngay, nhưng Anna oán trách Karénine đã làm hỏng cuộc đời mình. Anna tự bào chữa: cuộc đời phải có tình yêu, Thượng đế muốn ta phải yêu và sống. Karénine muốn che mắt thiên hạ, Anna không chấp nhận cuộc sống giả dối trong một xã hội giả dối mà muốn sống thực cho mình.

Nàng có con với Vronsky, bị mê man gần chết khi sinh đứa con gái, đã khẩn khoản xin chồng tha thứ. Karénine đã rộng lượng với cả hai người nhưng chỉ một tháng sau, ngựa quen đường cũ, anh chị cuốn gói cùng nhau sang châu Âu xây tổ uyên ương.

Mấy tháng sau họ trở về Nga sống như vợ chồng, bị xã hội xa lìa, người ta không chấp nhận cuộc hôn nhân tội lỗi ấy. Họ về quê sống trong tòa nhà sang trọng quý phái của Vronsky, chàng xây bệnh viện, mua máy móc, bán gỗ... Mặc dù sống trong nhung lụa với người chồng thứ hai có phần giàu sang hơn Karénine nhưng Anna đau khổ vì đã trả cái giá cao cho tình yêu, nàng nhớ con trai, mất hết danh dự, bị xã hội khinh thị xa lìa.

Cuộc tình mất dần sự nồng thắm ban đầu, Anna nghi ngờ Vronsky khi thấy chàng nhạt nhẽo với mình, chàng bỏ nhà đi mấy ngày không về, nàng trách móc anh không còn yêu em như xưa. Vronsky bắt đầu chán nản, chàng thấy mình bị mất tự do, biết rằng hạnh phúc với Anna trước đây đã qua, bây giờ là bất hạnh; nàng ghen tức, cáu kỉnh khiến chàng khó chịu và nhìn Anna như một người nhìn đóa hoa mình hái nay đã tàn, khó mà nhận ra cái vẻ đẹp của nó khi mình hái rồi làm cho tàn lụi, tình chỉ đẹp khi còn dang dở.

Sau lần giảng hòa họ lại hờn dỗi trách cứ nhau, Anna nghi ngờ Vronsky nghe lời mẹ bỏ nàng để lấy công nương Sorokina, nàng hờn trách Vronsky khiến chàng ngày càng bực bội. Anna đoán chắc Vronsky đã yêu người khác, nàng nghĩ chỉ có cái chết mới lấy lại tình yêu trong trái tim chàng, đối với Anna cuộc đời chỉ có tình yêu là đáng quý.

Anna đã hy sinh tất cả cho chàng, nay tình đã phai nhạt. Cuối cùng Anna đã chọn cái chết thê thảm để trừng phạt người yêu, bắt chàng đau khổ hối hận suốt đời.

Tác giả cho ta thấy Anna-Vronsky đã đi tìm ảo tưởng của hạnh phúc. Anna sai lầm khi nàng còn trẻ đã lấy chồng vì địa vị không tình yêu, một người chồng hơn nàng hai mươi tuổi. Morris Philipson, The Count Who Wished He Were A Peasant, A Life of Leo Tolstoy, trang 80 nói:

“Nàng nhận thấy mình đã lấy chồng chỉ vì tính toán cái lợi”

(Anna recognizes she has never had more than a “marriage of convenience” with her husband).

Anna lại sai lầm hơn nữa khi hủy hoại gia đình chạy theo một tình yêu lãng mạn để cuối cùng đi vào ngõ cụt, Tolstoi cho thấy cuộc sống tất cả cho tình yêu nguy hại hơn một cuộc hôn nhân không tình yêu. Anna thả mồi bắt bóng, nàng đã từ bỏ gia đình, đứa con trai yêu quý, từ bỏ địa vị để đánh đổi lấy tình yêu trong cuộc phiêu lưu vô định, trong cơn tuyệt vọng, cuộc đời nàng đã kết thúc bi thảm.

Nhà văn hào phác họa cảnh đầm ấm của gia đình Levin - Kitty song song với cuộc tình gian truân của Anna để cho thấy thế nào là ý nghĩa của hạnh phúc, trang 80 sách đã dẫn Morris Philipson nói:

“Từ chương đầu cho tới chương cuối của tác phẩm, cái mà tác giả quan tâm hàng đầu là: Cái gì giữ cho gia đình bền vững, cái gì phá tan hạnh phúc?” (From the first chapter of the novel until the last, the primary concern in the mind of the author is: what keeps couples together? What wrenches them apart?)

Cuộc tình của Levin lận đận, đau khổ lúc đầu, chàng yêu cô chị lớn Dolly, cô này lấy ông bạn Stepan, rồi yêu cô thứ hai Natalie, cô này lại lên xe hoa với một nhà ngoại giao, cuối cùng yêu Kitty cô út còn nhỏ. Levin không thể nào quên được cái ngày nhục nhã khi chàng ngỏ lời cầu hôn bị cô ta từ chối, trái tim cô rung động vì Vronsky, một anh sĩ quan hào hoa, bảnh trai, nhà giàu, có tương lai. Nàng tràn trề hy vọng ở chàng nhưng trớ trêu thay, anh chàng lãng mạn háo sắc này bỏ chạy theo người đẹp Anna khiến cho cô đau khổ sinh bệnh. Bà mẹ đi mời bác sĩ chữa chạy nhưng ông bố biết thừa đó chỉ là bệnh thất tình, cuối cùng gia đình đưa cô đi nghỉ mát tại Âu châu.

Thật đau đớn nhục nhã cho Levin khi được biết Kitty phát bệnh phải đi ngoại quốc điều trị, người mà chàng yêu và ngỏ lời cầu hôn lại đi yêu một người đàn ông khác, người đàn ông này không đoái hoài tới cô, từ bỏ cô để chạy theo một người đàn bà khác. Kitty hết bệnh về nước trở thành người cao thượng, có tinh thần vị tha, bà chị Dolly năn nỉ, thuyết phục Levin quay trở lại với Kitty nhưng chàng một mực từ chối không thể nào quên được cái mối hận ngàn đời.

Rồi một buổi đẹp trời, Levin gặp lại Kitty trong một buổi tiệc tại gia đình Dolly, chàng tha thứ cho nàng, ngay hôm sau chàng lại thăm gia đình Kitty trước sự mừng rỡ của mọi người. Họ làm đám cưới, sinh con trai đầu lòng, có vài lần giận dỗi nhưng cuộc đời trôi đi một cách êm ả hạnh phúc tại đồng quê. Cặp Levin - Kitty cho thấy quan niệm hạnh phúc gia đình của Tolstoy ở chỗ hôn nhân có tình yêu là điều kiện giữ được hạnh phúc gia đình.

Anna đã từ bỏ cuộc hôn nhân không tình yêu với Karénine mà nàng cho là đã nghiền nát cuộc đời mình để chạy theo một tình yêu không hôn nhân với Vronsky và rồi cũng chỉ là ảo tưởng hạnh phúc đưa tới chung cục bi thảm. Ernest J. Simmons trong cuốn Giới Thiệu Tác Phẩm Của Tolstoy nói:

“Chủ đề là sự hoàn hảo gia đình có bền vững hay không chỉ do tình yêu thương chân thành với nhau mà hai vợ chồng đã đạt được như Levin và Kitty đã thể hiện bằng hy sinh, tha thứ cũng như ý muốn cùng tạo hạnh phúc cho nhau. Ngược lại gia đình lâm vào chỗ chia lìa tan nát khi chồng hoặc vợ miệt mài trong tình yêu ích kỷ đưa tới chỗ chỉ quan tâm hạnh phúc riêng cho mình như trường hợp Anna, hạnh phúc đó đã đưa tới sự hủy hoại cuộc đời nàng và cuộc sống của người yêu Vronsky”

(The theme is that the sanctity of the family can be preserved only by the mutuality of pure love of husband and wife which is achieved, as Kitty and Levin demonstrate, by sacrifice, pardon, and the desire to make each other happy. On the other hand the family is destroyed when either husband or wife indulges in the egotistic love of affinity, which leads to complete preoccupation with one's personal happiness and, as in Anna's case, to the ruin of her life as well as that of her lover Vronsky - Introduction To Tolstoy's Writings, Page 86)

Những chủ đề về xã hội, tình yêu, ngoại tình, hôn nhân... của tác giả được đưa ra trong bối cảnh nước Nga hậu bán thế kỷ thứ 19 đang trên đường biến đổi theo bước tiến của Tây phương. Những tập tục mai mối đã xưa cũ hoặc hôn nhân cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy (arranged marriages) trở nên lỗi thời, được thay thế bằng tự do lựa chọn người mình yêu. Những cảnh tán tỉnh, chinh phục đã thành hình và nhân quyền của phụ nữ đã được đề cập nhiều hơn trong tác phẩm.

Với chiều hướng cải cách để đem lại bộ mặt mới, sự tiến bộ cho xã hội nước Nga còn lạc hậu, Tolstoi chịu ảnh hưởng tinh thần cấp tiến đã thể hiện quan niệm mới về hạnh phúc bằng sự so sánh hai cuộc hôn nhân trong tác phẩm, một bên đến bờ bến hạnh phúc và bên kia tới thảm cảnh cùng đường sau những chặng đi tìm ảo tưởng.

Từ hồi thập niên 1860 trong khung cảnh đất nước Nga đang trên đà đổi mới, nhiều nhà cấp tiến xã hội đã phá chế độ gia đình hủ lậu thiếu thốn quyền tự do cá nhân, họ nói cha mẹ bóc lột sức lao động con cái. Với Anna Karénine, nhà văn hào cũng đã thể hiện quan niệm riêng về hạnh phúc gia đình, ngay như câu đầu tiên của cuốn truyện cũng đã thể hiện chủ đề này:

“Những gia đình hạnh phúc thường giống nhau, mỗi gia đình bất hạnh lại có bộ mặt đau khổ riêng”

(Happy families are all alike; every unhappy family is unhappy in its own way).

Thời kỳ cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy đã đi vào quá khứ, Kitty đã tự lựa chọn người bạn đời của nàng, họ tìm được hạnh phúc dưới mái gia đình ấm cúng trong một cuộc hôn nhân có tình yêu. Anna sai lầm khi còn trẻ nàng đã kết hôn với một người hơn nàng hai mươi tuổi vì địa vị danh vọng, cuộc hôn nhân không tình yêu đưa tới đổ vỡ. Anna, Vronsky đi tìm hạnh phúc trong tình yêu, họ hy sinh tất cả cho tình yêu trong khi Anna từ bỏ đứa con trai yêu quý, mất hết danh dự để hy sinh cho tình yêu, Vronsky bỏ cả sự nghiệp, công danh trái lời mẹ vì tiếng gọi của con tim để rồi chuốc lấy đắng cay thất vọng chán chường.

Hai cuộc đời mà Anna đã trải qua cuối cùng không phải là hình bóng hạnh phúc mà nàng đã hoài công tìm kiếm. Gia đình qua nét phác họa của Tolstoi như nguồn hạnh phúc cao quý dưới mái nhà ấm cúng... Anna phá hoại gia đình để rồi chết thảm, Levin tạo dựng mái gia đình và chàng đã đạt tới mục đích cuối cùng của cuộc đời. Nhà văn hào kết luận: đức tin, hạnh phúc, đời sống gia đình kết hợp với nhau thành lý tưởng và mục đích cuối cùng.

Tác giả cho ta thấy hai bộ mặt của hạnh phúc: ảo tưởng và chân thực. Anna - Vronsky tưởng như lạc vào cõi thiên đường mơ mộng nhưng cạm bẫy đã giăng ra phía trước, hố sâu tội lỗi và trừng phạt đang chờ đón họ, mở đầu bằng tình yêu và kết thúc trong hận thù. Họ tìm hạnh phúc trong tội lỗi và kết thúc bằng hậu quả thảm khốc: Anna mất hết gia đình, danh dự và cả cuộc đời, Vronsky tiêu tan sự nghiệp, lương tâm bị dày vò đau khổ. Trong khi ấy Levin - Kitty yên vui với mái gia đình ấm cúng, hạnh phúc ở trong tầm tay của họ.